Жағалауды іздеушілер тарихы

Кіріспе

Жағажайдағы құнды заттарды іздеу

Жағажайда іздеу – бұл адамның жағажай мен суасты аймағын "тілкейтіп" (немесе іздеп) қарауы, құнды, қызықты немесе пайдалы нәрселер табу мақсатымен жасалатын іс-әрекет. Жағажайда іздеуші – осы іс-әрекетке қатысатын адам. Осы жалпы анықтамаларға қарамастан, "жағажайда іздеу" және "жағажайда іздеуші" сөздері уақыт өте келе дамыған, бірақ байланысты бірнеше мағынаға ие.

Тарихи қолданысы

"Бич" деген сөз алғаш рет 1840 жылы Ричард Генри Дананың "Мачтадан екі жыл бұрын" және 1847 жылы Герман Мелвиллдің "Ому" еңбегінде қолданылды. Онда Оңтүстік Тынық мұхиты аралдарында тұратын еуропалықтардың жағалау мен жақын суларды "сүзіп", суға түсетін бұйымдарды, қалдықтарды немесе пайдалана алатын нәрселерді іздеп, саудаға сатуы айтылған. Егер "бич" жағалауда балық аулауға толық тәуелді болып немесе бастапқы мәдениеті мен құндылықтарын тастап ("жергілікті болып кетсе"), онда бұл термин қылмыскер, саран жолшық немесе қаңғыбас синонимі болды. Бичтердің көпшілігі жұмыссыз теңізшілер болғанымен, олардың көпшілігі Тынық мұхиты аралдарында өмір сүруді қалаған болуы мүмкін, мысалы Герман Мелвиллдің "Тайпи" немесе Гарри Фрэнктың "Әлемді аралау" кітабында сипатталғандай. Қауіп-қатерге толы сапардан кейін, кейбір теңізшілер Таитиге немесе Маркиз аралдарына жеткенде кит аулау кемесін тастап, Полинезияның Оңтүстік теңіз аралдарында біраз уақыт тұрып қалуы мүмкін еді. Егер басқа бич оның орнына үйге қайтуға дайын болса, капитан наразы экипаж мүшесін жіберуі мүмкін; әйтпесе, капитан жергілікті тұрғындарға дезертирді тауып қайтару үшін сыйақы ұсынады және сыйақыны, сонымен қатар пайызын дезертирдің жалақысынан шегереді. Басқаша айтқанда, дезертир ұсталса, ол бүкіл сапарды ақысыз жұмыс істеуге мәжбүр болады немесе тіпті жұмыс берушілеріне қарыз болып оралады. Мелвилл "Тайпиде" бір рет емес, екі рет дезертирлік жасап, әскери фрегатқа жұмысқа орналасты. Кейбір бичтер жергілікті тайпалар арасында, сондай-ақ тайпалар мен кемелер арасында сауда жасады. Чарльз Савидж Бау аралынан шыққан Науливу басшысының жалдамалы жауынгерлері ретінде бичтердің шағын тобын басқарды және жауларымен шайқаста өздерінің құндылықтарын көрсетті. Кейбіреулері дезертирлердің сыйақысынан өмір сүрді немесе ынандыру арқылы немесе "шаңхайлау" арқылы ауыстыратын экипаж мүшелерін тапты. Дэвид Уиппи сияқты көптеген адамдар жергілікті тайпалар мен кемелер арасындағы аралас-керісісті реттеуші болды. Уиппи 1820 жылы кемеден қашып кетіп, қалған өмірін фиджилік каннибальдар арасында өткізді. Фиджилер кейде құн төлеп, кемеге түскен кемелердің экипажын тұтқынға алады, егер қарсылық көрсетсе, оларды жейді. Уиппи оларды құтқаруға тырысады, бірақ кейде тек қуырылған сүйектерді табады. Ақырында ол Фиджиде американдық консул болды және аралдарда көптеген ұрпақ қалдырды. Оңтүстік Тынық мұхитында әрқашан кемеден қаза тапқандар болған, бірақ олардың саны 19 ғасырдың басында 1819 жылы шамамен кит аулау дәуірінің басталуымен күрт өсті. Бичтердің 75% -ы кемеден қашып кеткен теңізшілер, әсіресе кит аулаушылар болған деп есептеледі. Олардың басым көпшілігі британдықтар, бірақ америкалықтардың саны артып келеді, әсіресе Гавайи мен Каролиналарда. Мүмкін 20% -ы Австралияға жеткізілген және сол жердегі жазалау колонияларынан қашып шыққан ағылшын сотталғандары. 1850 жылы Полинезия мен Микронезияда 2000-нан астам бич болған. Полинезия мен Меланезия қауымдастықтары, әдетте, жергілікті қоғамдастыққа сіңген, әдетте, ресми асырап алу немесе неке арқылы, бичтерді қабылдады. Бичтер жергілікті басшының мәртебелі символы ретінде қарастырылды. Еуропаға оралған бичтер Тынық мұхиты аралдарындағы татуировка стилдерін алып келді. Бичтердің әлеуметтік және коммерциялық рөлі миссионерлер келген кезде және сауда компанияларының өкілдері болған әр аралда тұратын еуропалық (паллаки) саудагерлерімен сауда қоғамдастығының өсуімен аяқталды. Испанша формасы сонымен қатар испандық бичо (кішкентай жануар / жәндік) және comer (еу) сияқты ұқсастықтарға негізделген. Сол сияқты, термин грек жарғағына теңізшілер арқылы "пицикомис" (πιτσικόμης) түрінде енген. Орыс тіліндегі бич (және оның сирек кездесетін түрі бичкомер) 1930 жылдары пайда болды. Ол портта жұмыссыз жүрген, қолдан ауызға тіршілік ететін теңізшіге қатысты.

The first appearance of the word "beachcombers" in print was in Richard Henry Dana Jr.'s Two Years Before the Mast (1840) and later referenced in Herman Melville's Omoo (1847). It described a population of Europeans who lived in South Pacific islands, "combing" the beach and nearby water for flotsam, jetsam, or anything else they could use or trade. When a beachcomber became totally dependent upon coastal fishing for his sustenance, or abandoned his original culture and set of values ("went native"), then the term "beachcomber" was synonymous with a criminal, a drifter, or a bum. While the vast majority of beachcombers were simply unemployed sailors, many may have chosen to live in Pacific island communities; as described by Herman Melville in Typee, or Harry Franck in the book Vagabonding Around the World. After enduring a voyage of danger and hardship, it was not uncommon for a few sailors to desert a whaling ship when it arrived in Tahiti or the Marquesas and reside, at least for a while, in the South Sea islands of Polynesia. If another beachcomber was ready to take his place in order to get home, the captain might let the disgruntled crewman go; otherwise, the captain would offer the natives a reward to find and return the deserter, and deduct the reward, plus interest, from the deserter's pay. In other words, the deserter, if caught, would end up working the entire voyage for no pay at all, or even return home in debt to his employers. In Typee, Melville deserted, not once but twice, before signing on as a crewman on a Navy frigate, without fear of repercussions. Some beachcombers traded between local tribes, and between tribes and visiting ships. Charles Savage led a small group of beachcombers as mercenaries in the service of the Bau Island chieftain Naulivou and quickly showed their worth in fights with his enemies. Some lived on the rewards for deserters, or found replacement crewmen either through persuasion or through shanghaiing. Many, such as David Whippy, also served as mediators between hostile native tribes as well as between natives and visiting ships. Whippy deserted his ship in 1820 and lived among the cannibal Fijis for the rest of his life. The Fijis would sometimes capture the crew of a stranded ship for ransom, and eat them if they resisted. Whippy would try to rescue them but sometimes found only roasted bones. Ultimately he became American consul to Fiji, and left many descendants among the islands. There had always been a small number of castaways in the South Pacific since the earliest Spanish explorers, but the numbers increased dramatically in the early 19th century with the beginning of the whaling era circa 1819. It is estimated that 75% of beachcombers were sailors, particularly whalemen, who had jumped ship. They were predominantly British but with an increasing number of Americans, particularly in Hawaii and the Carolines. Perhaps 20% were English convicts who had been transported to Australia and escaped from the penal colonies there. It is estimated that in 1850 there were over 2,000 beachcombers throughout Polynesia and Micronesia. The Polynesia and Melanesia communities were usually receptive to beachcombers and castaways who were absorbed into the local community, usually by formal adoption or by marriage, with the beachcombers and castaways often being considered a status symbol of the local chief. Beachcombers who returned to Europe conveyed tattoo styles of the Pacific islands. The social and commercial role of beachcombers ended when missionaries arrived, and with the growth of a commercial community with European (palagi) traders, resident on each island, who were the representatives of trading companies. The Spanish form also draws on the similarities to the Spanish bicho (small animal/insect) and comer (eat). Similarly, the term has entered the Greek slang through sailors, in the form "pitsikómis" (πιτσικόμης). The Russian word бич (and a rarer form бичкомбер, бичкомер) appeared not later than 1930s, in the sense of temporarily unemployed sailor, hanging about in the port and living from hand to mouth; nowadays it means a vagabond or a hobo.

Археология

Археологияда жағажайдағы өмір салты көбінесе жүзделген қабықтардың үйінділерімен байланысты, олар мыңдаған, тіпті мыңдаған жылдар бойы жиналады. Оңтүстік Африкадағы Клазис өзенінің үңгірлеріндегі және Эритреядағы Зула шығанағындағы мәліметтер, жағажайды шарлау мүмкіндігінің анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адам – Хомо сапиенсті, Хомо эректустың ата-бабалық түрлерінен ерекшелендіретін ең ерте іс-әрекеттердің бірі болғанын көрсетеді.

Қазіргі қолданысы

Қазіргі кезде көптеген жағажайды аралаушылар жағажайдағы "ағын сызықтарын" немесе "толқын сызықтарын" ұстанып жүреді және теңіздің (көбінесе табиғи) әкелген заттарына қызығушылық танытады. Олар үшін "жағажайды аралау" – толқындармен келген түрлі қызықты нәрселерді іздеу және табу арқылы демалудың бір жолы: түрлі-түрлі теңіз қабықтары, қазбалар, керамика сынықтары, тарихи артефакттар, теңіз бұршақтары (ағыспен келген тұқымдар), теңіз шынысы (жағажай шынысы), ағыспен келген ағаштар және бөтелкедегі хаттар. Теңізге шыққан кемелерден жоғалған немесе тасталған ағаш, пластик және басқа да заттар, егер олар жинаушыға сәндік немесе пайдалы болса, кейбір жағажайды аралаушылар жинайды. (Дегенмен, бұл көбінесе теңіз қалдықтарының көп бөлігін қамтымайды, олардың көпшілігі пайдалы да емес, әдемі де емес.) Эдмунд Джеймс Банфилд ХХ ғасырдың басында Дунк аралындағы резиденциясында қазіргі заманғы жағажайды аралаушының мысалы болып табылады, онда ол аралдың өсімдіктері, құстары және теңіз жануарлары туралы зерттеулер жүргізіп, жазбалар қалдырды. Кәсіби жағажайды аралаушылар дауылдардың, географияның, мұхит ағымдарының және маусымдық құбылыстардың сирек кездесетін табыстардың келуін және көрінуін қалай анықтайтынын біледі. Олар сондай-ақ экологиялық сақтауға көмектеседі, қабықтары үшін жұмсақ денелілерді өлтірмейді, құмда шұңқыр қазбайды немесе қазбалар мен коралдарды іздеу үшін жартастарды бұзбайды. Көптеген жағажайды аралаушылар жағалаудың эрозиясын, ластануды және рифтер мен жартастардың зақымдануын бақылау үшін мемлекеттік органдармен бірлесіп жұмыс істейтін теңіз жағалауының жақсы қорғаушылары болып табылады. Бүгінгі таңда танымал жағажайды аралау сарапшыларының қатарында океанограф Кертис Эббсмайер ("Flotsametrics және жүзетін әлем"); экологиялық білім беруші доктор Дикон Риттербуш ("A Beachcomber’s Odyssey"); теңіз шынысы сарапшылары Ричард ЛаМотт ("Pure Sea Glass") және С. С. Ламберт ("Sea Glass Chronicles"); геолог Маргарет Каррутерс ("Beach Stones"); қабықшалар мамандары Чак және Дебби Робинсон ("Shelling өнері") және зоолог доктор Блэр Уизерингтон мен Дон Уизерингтон ("Флориданың тірі жағажайлары: қызығушылық танытқан жағажайды аралаушыға арналған нұсқаулық") бар.

Many modern beachcombers follow the "drift lines" or "tide lines" on the beach and are interested in the (mostly natural) objects that the sea casts up. For these people, "beachcombing" is the recreational activity of looking for and finding various curiosities that have washed in with the tide: seashells of every kind, fossils, pottery shards, historical artifacts, sea beans (drift seeds), sea glass (beach glass), driftwood, and messages in bottles. Items such as lumber, plastics, and all manner of things that have been lost or discarded by seagoing vessels will be collected by some beachcombers, as long as the items are either decorative or useful in some way to the collector. (However, this usually does not include the great bulk of marine debris, most of which is neither useful nor decorative.) Edmund James Banfield is an example of the modern beachcomber in his residence on Dunk Island in the early twentieth century where he studied and wrote about the vegetation, bird and sea life of the island. Sophisticated recreational beachcombers use knowledge of how storms, geography, ocean currents, and seasonal events determine the arrival and exposure of rare finds. They also practice eco conservation and do not kill mollusks for their shells, dig holes in the sand, or gouge cliff faces for fossils or reefs for coral specimens. Many beachcombers serve as excellent stewards of the seashore, working with government agencies to monitor shore erosion, dumping and pollution, and reef and cliff damage, etc. Recognized beachcomb experts today include oceanographer Curtis Ebbesmeyer (Flotsametrics and the Floating World); eco educator Dr. Deacon Ritterbush (A Beachcomber’s Odyssey); sea glass experts Richard LaMotte (Pure Sea Glass) and C. S. Lambert (Sea Glass Chronicles); geologist Margaret Carruthers (Beach Stones); shell specialists Chuck and Debbie Robinson (The Art of Shelling), and zoologist Dr. Blair Witherington and Dawn Witherington, (Florida's Living Beaches: A Guide for the Curious Beachcomber).

Ағаштарды құтқару

Канаданың Британ Колумбиясы жағалауында, жағадан ағаш іздеу немесе ағаш құтқару – теңізден адасқан ағаштарды тауып, оларды ағаш өңдеу өнеркәсібіне қайта сатумен айналысатын кәсіп. Бұл қызмет 1880 жылдан бері жалғасып келеді және қазірге дейін провинцияның лицензиясымен жүргізіледі.

Танымал мәдениетте

Жағажайларды аралаудың ойын-сауық және пайдалы аспектілері "Жұмқыру маусымы" фильмінде көрсетілді. Бұл фильм драматург Ник Дарктың Ұлыбританиядағы Корнуолл жағалауында жағажайларды аралауға деген құштарлығын бейнелейтін, жүлделі фильм. Канаданың танымал отбасылық телесериалы "Жағажай жинаушылар" ХХ ғасырдың соңында Британдық Колумбиядағы жағажайлардан ағаштарды құтқаратын екі адамның кәсібін көрсетеді. Джеймс Бондтың "Енді патшаның құпия қызметі" фильмінде Бонд екі апта демалысқа шығады, ал Монипенни оның қайда бара жатқанын сұрағанда, ол: "демалу үшін бір жерге. Жағажайларды аралауға".