Кіріспе

Шотландияның жоғары орта ғасырындағы құқықтық институттар, осы мақала мақсатында, 900 және 1288 жылдар аралығында шотландиялық қоғамды басқарған және басқаруға көмектескен бейресми және ресми жүйелерді қамтиды. Бұл кезең шамамен жалпы еуропалық дәуірмен, әдетте жоғары орта ғасырлар деп аталатын кезеңмен сәйкес келеді. Осы кезеңдегі шотландиялық қоғам негізінен гаэльдік болған. Тоғызыншы ғасырда жазылған алғашқы гаэльдік құқық трактаттары, қоғамның туыстық байланыстар, мәртебе, абырой және қандық жанжалдарды реттеу мәселелеріне ерекше мән бергенін көрсетеді. Шотландияның ерте заңгері, немесе Breitheamh, латын тілінде Judex деп аталды; ал ірі Breitheamh – magnus Judex атанды, бұл лауазым, Justiciar кеңсесіне дамыды, және осы кеңсе бүгінге дейін Лорд-Сот генерал лауазымында сақталып келеді. Шотландияның жалпы құқығы осы кезеңнің соңында қалыптаса бастады, гаэль және кельт құқықтарын аңгло-норман Англиясы мен Еуропаның тәжірибелерімен үйлестірді.

Жергілікті құқық

Шотландияның 14 ғасырға дейінгі заңдары әрқашан толыққанды дәлелденбеген. Шотландиядан шыққан түпкілікті заңның кең көлемі сақталған жоқ, әсіресе ерте ортағасырлық Ирландиядағыдай. Дегенмен, соңғысы 14 ғасырға дейінгі шотланд заңын қайта құруға мүмкіндік береді. Король Роберт Брюс шотландтар мен ирландтарды бір ұлт еткен ортақ "дәстүрлерді" және тілді атап көрсетеді. Шотландияның ең ерте заң қолжазбасында "Leges inter Brettos et Scottos" деп аталатын құжат бар. Бұл құжат француз тілінде жазылған, және ол, әрине, бұрынғы гэль тіліндегі құжаттың француз тіліне аудармасы. Бұл сөйлемде екі гэль тіліндегі термин және француз аудармашысы өзгеріссіз қалдырған валлий тіліндегі бір термин бар. Cro, ежелгі ирланд сөзі cró-ның орнында, яғни адам өлтіру немесе осы үшін төленетін өтемақы (galnys, ежелгі валлий galanas, Cumbric тілінде де осы мағынаны білдіреді). Enauch ежелгі ирланд сөзі enech-ке сәйкес келеді, ол "бет" дегенді білдіреді (C/F, lóg n enech – құрмет бағасы). Мәтінде тағы да көптеген гэль тіліндегі терминдер кездеседі. Кейінгі ортағасырлық заң құжаттары, латын және орта ағылшын тілдерінде жазылған, көбірек гэль заң терминдерін қамтиды, мысалы: slains (ежелгі ирланд slán немесе sláinte; босату), cumherba (ежелгі ирланд comarba; шіркеу мұрагері), makhelve (ежелгі ирланд mac shleabh; асырап алған балаға берілетін ақша), scoloc (ежелгі ирланд scolóc; төмен дәрежелі шіркеу қызметкері), phili (ежелгі ирланд fili; жоғары дәрежелі ақын), colpindach (ежелгі ирланд colpthach; екі жасар төл), kuneveth (ежелгі ирланд coinnmed; қонақжайлық үшін төлем), tocher (ежелгі ирланд tochrae; құдалық) және culrath (ежелгі ирланд cúlráth; кепілдік, міндеттеме). Сонымен қатар, біз ерте гэль заңдары туралы көп нәрсе білеміз, олар көбінесе Брехон заңдары деп аталады, және бұл түпкілікті заң тәжірибесін қайта құруға көмектеседі. 12 ғасырда, және әрине 13 ғасырда, континенттік заңның, мысалы, канондық құқық пен түрлі англо-нормандық тәжірибелердің күшті ықпалы арта бастады.

Юдекс

Юдекс (көпше түрі – judices) – ортағасырлық гаэль тілінде Brithem немесе Breitheamh деп, ал кейін ағылшын тілінде doomster деп аталған. Бұл институт өте гаэльдік сипатқа ие болғандықтан, ғалымдар оны сирек аударады. Бұл, әлдебір нормандардан кейінгі ежелгі гаэльдік заңгерлер орденінің жалғасы болуы мүмкін, олар бүгінде ағылшын тілінде Брехон деп аталады. Дегенмен, сирек жағдайларда бұл термин шотланд патшалығының ағылшын тілінде сөйлейтін аймақтарындағы ұқсас англосаксон шенеуніктеріне де қолданылған. Осы лауазымды иеленушілердің есімдері Форттың солтүстігінде немесе оңтүстік-батысында көбінесе гаэльдік болады, континенттік есімдер кездесуі сирек. Юдекстер көбінесе барондық, аббаттық және басқа да төменгі дәрежелі "соттарды" қадағалаған патшалық шенеуніктер болған. Олар, кем дегенде XIII ғасырда, провинциялар бойынша тағайындалған шенеуніктер болған сияқты, мысалы, "Бозли judice Mernis" (яғни "Бозли, Мернс Брехоны") деген атау кездеседі. Сондай-ақ, "judex regis" (яғни "Патшаның Брехоны") лауазымы болған, және бұл мәртебе гаэльдік заңгерлердің әртүрлі сатыларын анықтау тәсілі болған болуы мүмкін.

Соттау

Алайда, Давид патшалығынан кейінгі шотландтардың басты заң қызметкері – Justiciar болды. Бұл институттың англо-нормандық тамырлары бар, бірақ Шотландияда Форттан солтүстікке қарай ол көне лауазыммен сабақтастықтың бір түрін көрсетті. Мысалы, Файфтың Мормер Каусантинін “judex magnus” (яғни ұлы Брехон) деп атайды, ал Шотландияның Justiciarлығы – бұл лауазымның латыншалауы/нормандануының келесі қадамы сияқты көрінеді. Он үшінші ғасырдың ортасына қарай Justiciarдың өкілеттігі толыққанды ресімделді. Ол патшалық шерифтер мен сержанттардың қызметін бақылады, соттар өткізді және осы мәселелер туралы патшаға жеке баяндады. Әдетте, екі Justiciarлық болды, олар тілдік шекаралар бойынша ұйымдастырылды: Шотландияның Justiciarлығы және Лотианның Justiciarлығы. Кейде Галлоуэй Justiciarлығы да болды. Лотианның Justiciarлығы Маэль Колюйм IV билік құрған кезеңге дейін жетеді. Он үшінші ғасырда ағылшын тілі батысқа қарай кеңейген сайын, Лотиан тек оңтүстік-шығысты ғана емес, сонымен қатар Стирлинг, Ланарк, Дамбартон және тіпті Эйр шерифтерін де бағындырды. Англия королі Эдуард I Шотландияны жаулап алғанда, ол оны әрқайсысы екі Justiciarдан тұратын төрт Justiciarлыққа бөлді: Грампиан тауларының солтүстігіндегі Скотия; Грампиан тауларының оңтүстігіндегі Скотия; Лотиан және Галлоуэй.