Кіріспе

166–180 ж.ж. Римнің Дунай өңіріндегі тайпалармен соғыстарының сериясы.

Маркомандық соғыстар (латынша: bellum Germanicum et Sarmaticum, "герман және сармат соғысы") – шамамен 166 жылдан 180 жылға дейін жалғасқан соғыстар сериясы. Бұл соғыстарда Рим империясы негізінен германдық маркоманндар мен квадилер, сондай-ақ сарматтық язигтерге қарсы күш сынасты. Рим империясының солтүстік-шығыс Еуропа шекарасының бойында, Дунай өзенінің екі жағасында, басқа да германдық, сарматтық және гот тайпаларымен қақтығыстар болды. Рим императоры Марк Аврелийдің билігінің көп бөлігі осы германдар мен сарматтарға қарсы күреске толы болды, және оларға қарсы жорықтары барысында ол өзінің философиялық еңбегі «Өйлер» (Meditations) жазуға кірісті.

Өмірбаян

Рим императоры Антонин Пий билікке келгеннен кейін көп жылдар бойы қауіпсіздікті қамтамасыз еткендіктен, Италиядан ешқашан шықпады; сондай-ақ, ол ірі жаулауларға кіріспеді, оның провинциялық легаттарына өз легиондарын толық басқаруға мүмкіндік берді. Тарихшы Адриан Голдсвортидің пікірінше, Пийдің өкімшілік кезеңі бойында агрессивті әскери қимылдар жасаудан тартынғандығы Парфияның аумақтық талаптарына ықпал еткен болуы мүмкін. Парфия мен Рим арасындағы соғыс 161 жылдан 166 жылға дейін жалғасты (Марк Аврелий мен Луций Вердің бірлескен билігі кезінде) және сәтті аяқталғанымен, Империя үшін күтпеген салдарын қалдырды. Қайтып келген әскерлер өздерімен бірге жұқпалы ауруды (т.б. Антонин обасы) әкелді, ол шамамен 7-8 миллион адамның өліміне себеп болып, Империяны әлсіретті. Тарихшы Кайл Харпер бұл оқиғаны Империяға соққы ретінде қарастырудың қажеті жоқ екенін айтады. Керісінше, Римнің төзімділігі танылды, өйткені Империя тұтас қалды және обадан кейінгі он жылдық ішінде римдік туу көрсеткіші артты. Сонымен қатар, біздің заманымыздың екінші ғасырында Орталық Еуропада Ұлы көші-қонның бастапқы қозғалыстары болды, готтар Висла өзенінің сағасындағы атамекендерінен оңтүстік-шығысқа қарай жылдамдады (Вильбарк мәдениетіне қараңыз), солтүстік және шығыстан герман тайпаларына қысым көрсетті. Нәтижесінде герман тайпалары және басқа көшпелі халықтар Римнің солтүстік шекарасынан оңтүстікке және батысқа, әсіресе Галлияға және Дунай арқылы шабуылдар жасады. Марк Аврелийдің қарсы тұруға мәжбүр болған халықтардың кенеттен ағылуы климаттың өзгеруінен немесе халықтың тым көп болуынан туындаған-болмағаны әлі белгісіз. Империя шебіндегі герман тайпалары Римнің нық тұруын сынау үшін, Арминийдің болашақтағы біріккен герман империясы туралы арманын іске асыруға тырысу үшін біріккен болуы мүмкін деген теориялар бар. Бұл соғыстарға дейін маркоманн мен квадтар әдетте достық қарым-қатынаста болды және Империяның тауарларына қол жеткізді. Римдік тұрмыстық заттар мен әдет-ғұрыптардың археологиялық дәлелдері осындай байланысты көрсетеді. Империяның қол жеткізілген барлық аймақтарындағыдай, римдіктер әскери-аумақтық үстемдіктің комбинациясына және өзара тиімді саудаға ұмтылды.

Алғашқы шабуылдар

161 жылы император Марк Аврелий билікке келген кезде, Рим шекарасындағы жағдай шиеленісіп, герман тайпалары Рейн мен Дунай бойындағы шекараларда өмір сүру үшін Рим аумақтарына ену қажет деген қорытындыға келді. 162 жылы басталып, 165 жылға дейін Ратия және Жоғарғы Германия провинцияларына шати мен хауки тайпаларының шабуылдары тойтарылды. 166 жылдың соңында немесе 167 жылдың басында 6000-ға жуық лангобард және лакрингтер Паннонияға басып кірді. Бұл шабуыл жергілікті күштер (Кандид басқаратын I Адиутрикс легионының бөлімдері мен Виндекс басқаратын Ала Ульпия контариорум) тарапынан салыстырмалы түрде оңай жеңіліске ұшырады, бірақ бұл болашақ оқиғалардың бастамасы болды. Осыдан кейін Паннонияның әскери губернаторы Марк Иаллий Басс 11 тайпамен келіссөздер жүргізді. Бұл келіссөздерде римдік клиент болған маркоман корольі Балломар делдалдық қызмет атқарды. Нәтижесінде, уақытша келісімге қол жеткізіліп, тайпалар Рим аумағынан шықты, бірақ тұрақты келісімге келісім болған жоқ. Сол жылы вандалдар (Астингтер мен Лакрингтер) және сарматтар Язигтер Дакияға басып кірді және оның губернаторы Калпурний Прокулді өлтірді. Оларға қарсы тұру үшін Парфия жорығының тәжірибелі әскері V Македон легионы Төменгі Мезиядан Жоғарғы Дакияға, жауға жақын жерге ауыстырылды.

Паннонияға алғашқы римдік экспедиция (168)

Сол кезде Антонин обасы империяны шарпып жатқандықтан, Марк Аврелий көп нәрсе жасай алмады, сондықтан ол жеке басқаруға жоспарлаған жазалау экспедициясы 168 жылға дейін шегерілді. Сол жылдың көктемінде Марк Аврелий Луций Веруспен бірге Римнен аттанып, Аквилеяда штаб-пәтерін құрды. Екі император Италия мен Иллирияның қорғанысын қайта ұйымдастыруды қадағалады, екі жаңа легион – Legio II Italica және Legio III Italica құрды, содан кейін Альп таулары арқылы Паннонияға өтті. Маркомандықтар мен Виктуалдықтар Дунайдан провинцияға өткен, бірақ кем дегенде "Historia Augusta" бойынша, император әскерінің Карнунтумға жақындауы оларды кері шегінуге және жақсы мінез-құлық көрсететініне уәде беруге жеткілікті болды. Екі император қысқа Аквилеяға қайтып келді, бірақ жол жүрісінде, 169 жылдың қаңтарында Луций Верус қайтыс болды. Марк өз әріптес императорының қосылу рәсімін қадағалау үшін Римге оралды.

Римдіктердің Язигелерге қарсы жорығы және германдықтардың Италияға шапқыншылығы

169 жылы күзде Марк өзінің ең жақын көмекшісі болып табылатын күйеу баласы Клавдий Помпейанмен бірге Римнен аттанды. Римдіктер күштерін жинап, Дунай мен римдік Дакия провинциясының арасындағы тәуелсіз тайпаларды (әсіресе язигтерді) бағындыруға ниеттенді. Язигтер Төменгі Мозияның римдік губернаторы Марк Клавдий Фронтонды жеңіп, өлтірді. Бірақ рим әскері осы жорыққа белсенді қатысып, үлкен табысқа жете алмағанда, бірнеше тайпа шекараны кесіп, римдік жерлерге шабуыл жасады. Шығысқа қарай, костобоктилер Дунайды кешіп, Фракияны қиратты және Балқанға еніп, Афинаға жақын Елеусиде Елеусин мистерілерінің ғибадатханасын жойды. Дегенмен, ең маңызды және қауіпті шабуыл батыстағы маркомандықтар жасады. Олардың басшысы Балломар герман тайпаларының одағын құрды. Олар Дунайды кешіп, Карнунтум маңында 20 мың римдік сарбазға қарсы шешуші жеңіске жетті. Балломар әскерінің көп бөлігін Италияға қарай оңтүстікке бастап кетті, ал қалғандары Норикумды қиратты. Маркомандықтар Опитергиумды (Одерцо) қиратты және Аквилеяны қоршауға алды. Бұл біздің заманымыздан бұрын 101 жылдан бері Италияға жау әскерінің алғаш рет енгені болды, сол кезде Гай Марий кимврлерді жеңген еді. Преториан префекті Тит Фурий Виктордің әскері қаланы құтқаруға тырысты, бірақ жеңіліске ұшырады және шайқаста қаза тапты (басқа деректерде ол обадан қайтыс болды). Ғалымдар Аквилеяға қарсы германдық шабуылдың қай жылы болғаны туралы бір пікірге келе алмады. Марк Аврелийдің өмірбаянын жазған Франк Маклинн сияқты кейбір авторлар Карнунтум маңындағы жеңілісті 170 жылға жатқызып, үлкен германдық шабуылды үш жыл бұрын өткізгенін айтады. Олар бұл оқиға 167 жылы болғанын санайды, себебі 170 жылы германдықтар Praetentura Italiae et Alpium – 168-169 жылдары Альпі тауларының Солтүстік Италияға өтуін тоқтату үшін салынған бекіністермен тоқтатылған болар еді, ал барлық дереккөздер бұл әскери операция болғанын растайды. Тағы бір аргумент – 167-168 жылдары Римді қампқан үрей, егер герман тайпалары Дунайдың арғы жағында болса, түсініксіз болар еді. Сонымен қатар, ешбір деректе императордың апат болған кезде майданға жақын болғаны туралы айтылмаған, ал 170 жылы Марк Аврелий сол жерге орналасқан еді. Маклинн Марк Аврелий мен Луций Верус апаттан кейін моральдық жағдайды жақсарту үшін 168 жылы Аквилеяға барғанын мәлімдейді, өйткені Аквилея Паннониядағы Дунайдағы науқанды бастау үшін географиялық, логистикалық және әскери тұрғысынан қолайлы емес. Маклинн 170 жылды басқа авторлар ұсынған себебі, Абонотейхостың Александрдың апатқа кінәлі ретіндегі ықпалы туралы Лукианның куәлігіне тым көп мән берілген, ал Александрдың 170 жылы тірі болғаны белгісіз және Лукианның хронологиясы кейбір тұста күмәнді. Ағылшын әдебиетіндегі жоғарыда айтылған пікірден өзгеше, германдық шабуылдан зардап шеккен өңірлердің бірі – Словениядағы зерттеушілер 168 жылды дұрыс дата деп санайды, олардың арасында Птуйден табылған Луций Верустың портреті де бар.

Римдіктердің қарсы шабуыл жасауы және маркомандықтардың жеңілуі

Бұл апат Маркусты өзінің басымдықтарын қайта қарауға мәжбүр етті. Балломарға қарсы әртүрлі шекаралардан күштер жіберілді. Олар Клавдий Помпеянның басқаруында болды, ал оның лейтенанттарының бірі болашақ император Пертинакс еді. Италияға апаратын жолдарды қорғау үшін жаңа әскери құрылым, praetentura Italiae et Alpium құрылды, сондай-ақ Дунай флоты күшейтілді. Аквилеядан қоршау алынды, ал 171 жылдың соңына қарай басып кіргендер римдік территориядан қуылды. Римдіктер Дунайдан өтуге дайындық жасап, түрлі варвар тайпаларын өз жағына тарту үшін қарқынды дипломатиялық жұмыс жүргізді. Квадтар мен язигтермен бейбіт келісімге қол қойылды, ал хасдинг вандалдары мен лакрингтер римдік одақтастарға айналды. 172 жылы римдіктер Дунайдан өтіп, маркоманн жеріне енді. Көп мәлімет болмаса да, римдіктер маркоманндарды және олардың одақтастарын – варисттерді немесе наристтерді, сондай-ақ котиндерді жеңіп, сәттілікке жетті. Бұл факт Марк Аврелийдің "Germanicus" атағын қабылдауынан және "Germania capta" ("бағындырылған Германия") деген жазуы бар монеталардың соғылуынан көрінеді. Осы жорық кезінде наристтердің басшысы Валао римдік генерал Марк Валерий Максимианның қолынан қаза тапты. 173 жылы римдіктер келісімді бұзып, туыстарына көмектескен квадтарға қарсы жорық жасап, оларды жеңіп, бағындырды. Осы жорық барысында "жаңбыр кереметі" деп аталатын танымал оқиға болды, ол кейіннен Марк Аврелийдің колоннасында және монеталарда бейнеленді. Кассий Дионың айтуынша, XII Фулмината легионы квадтардың басым күштерімен қоршалып, ыстық пен шөлденуден амалсыздан берілуге айналды. Алайда, кенеттен жауған жаңбыр римдіктерді сергітіп, оларды құтқарып қалды, ал найзағай квадтарға тиді. Замандастары мен тарихшылар оны құдайдың араласуы деп түсіндірді: Дио бұл құбылысты египеттік сиқыршының Меркурийге дұға етуінен болды деді, ал Тертуллиан сияқты христиан жазушылары оны христиандардың дұғасына байланыстырды. Сол жылы Рейн шекарасының қолбасшысы Дидий Юлиан чаттилер мен гермундрилердің тағы бір шабуылын тойтарды, ал чауки Галлия Бельгиканың жағалауына шабуыл жасады. Келесі жылы римдіктер квадтарға қарсы жорыққа шықты, одан кейін квадтар өздерінің римдік патшасы Фуртийді тақтан алып, оның орнына қарсыласы Ариогезді қойды. Марк Аврелий оны мойындаудан бас тартып, кері қайтып, оны тақтан түсіріп, Александрияға жер аударды. Осылайша, 174 жылдың соңына қарай квадтардың бағындырылуы аяқталды. Римдіктердің дәстүрлі әдісімен, олар кепілдерді беруге және рим әскеріне қосымша контингенттер ұсынуға мәжбүр болды, ал олардың аумағына гарнизондар орналастырылды. Осыдан кейін римдіктер Тиса өзенінің жазығында тұратын язигтерге назар аударды (expeditio sarmatica). Бірнеше жеңістен кейін 175 жылы келісімге қол қойылды. Оның шарттарына сәйкес, язигтердің патшасы Зантикус 100 000 римдік тұтқынды босатып берді, сондай-ақ 8 000 көмекші атты әскер ұсынды, олардың көп бөлігі (5 500) Британияға жіберілді. Осыдан кейін Марк "Сарматик" жеңіс атағын алды. Марк Аврелий қалған тайпаларға қарсы жорық жүргізуді және жаулап алған жерлерінде Маркоманния және Сарматия деген екі жаңа рим провинциясын құруды жоспарлаған болуы мүмкін, бірақ оның жоспарларын Шығыстағы Авидий Кассийдің бүлігі тоқтатты. Марк Аврелий Марк Валерий Максимиан басқаратын маркоманн, квад және наристтердің қосымша жасақтарымен бірге шығысқа қарай жорық жасады. Кассийдің бүлігін сәтті басудан кейін император 8 жылдан кейін алғаш рет Римге оралды. 176 жылдың 23 желтоқсанында ол ұлы Коммодпен бірге "de Germanis" және "de Sarmatis" жеңістеріне арналған бірлескен триумф өткізді. Осы оқиғаның құрметіне Траян колоннасын үлгі етіп Аврелий колоннасы орнатылды.

Екінші маркомандық соғыс

Өткен жылғы жеңіс тойламы қысқа ғана тыныс болды, себебі 177 жылы квадтар көтеріліс шығарды, олардан кейін көп ұзамай көршілері маркоманндар да қосылды. Маркус Аврелий екінші германдық жорығын (secunda expeditio germanica) бастау үшін тағы да солтүстікке бағыт алды. Ол 178 жылдың тамызында Карнунтумға жетіп, алғашқы жорығын қайталап, көтерілісті басуға кірісті, бірінші маркоманндарға қарсы, ал 179 және 180 жылдар аралығында квадтарға қарсы әрекет етті. Маркус Валериус Максимиан басшылығымен римдіктер квадтармен шешуші шайқаста Лаугарициода (қазіргі Тренчин қаласына жақын, Словакия) күресіп, жеңіске жетті. Квадтар Батыс Германияға қарай ығыстырылды, онда преториан префекті Публий Таррутен Патерн оларға қарсы тағы бір маңызды жеңіске қол жеткізді, бірақ 180 жылдың 17 наурызында Маркус Аврелий Виндобонада (қазіргі Вена) қайтыс болды. Оның ұлы және мұрагері Коммод әкесінің өлімінен кейін соғысты жалғастыруға қызығушылық танытпады. Аға генералдарының кеңесіне қарамастан, Коммод маркоманндар мен квадтармен бейбіт келісімге келді. Ол 180 жылдың күз басында Римге аттанды, онда 22 қазанда жеңіс тойын тойлады.

Үшінші маркомандық соғыс

Иазигтерге, бурилерге және Дунай мен Рим Дакиясы арасында өмір сүретін, "еркін дактар" деп аталатын тайпаларға қарсы әрекеттер жалғасты. Бұл соғыс туралы көп мәлімет жоқ, бірақ римдік генералдардың арасында Марк Валерий Максимиан, Песценний Нигер және Клодий Альбин болды. Дегенмен, олардың жеңістері император Коммодқа 182 жылдың ортасында "Germanicus Maximus" жеңіс атағын алуға жеткілікті деп есептелді. Бір жазуда (CIL III 5937) герман тайпасы Лугийлер немесе Бурийлерге (Expeditio Burica) қарсы жорық сипатталған.

Салдары

Соғыстар Римнің солтүстік шекарасының әлсіздігін ашты, сол себепті Рим легиондарының жартысы (33-тен 16-сы) Дунай және Рейн өзендері бойында орналастырылды. Көптеген немістер Дакия, Паннония, Германия және тіпті Италияның шекаралық аймақтарына қоныстанды. Бұл жаңа құбылыс емес еді, бірақ бұл жолы қоныс аударушылардың санының артуы Дунайдың сол жағалауында Сарматия және Маркоманния деген екі жаңа шекаралық провинция құруға әкеп соқты, олар бүгінгі Чехия мен Словакияны қамтиды. Равеннаға қоныстанған немістердің бір бөлігі көтеріліс шығарып, қаланы басып алды. Осыған байланысты Марк Аврелий Италияға тағы да жабайыларды әкелмеуді шешті, тіпті бұрын әкелінгендерін де елден қуды. Герман тайпалары уақытша тоқтатылды, бірақ Маркоман соғыстары 4 және 5 ғасырларда Батыс Рим империясын құлдыратып, жойған шапқыншылықтардың алғыкөрінісі болды.

Танымал мәдениетте

Екі фильм, «Рим империясының құлдырауы» (1964) және «Гладиатор» (2000), Маркоман соғыстарының соңғы шайқасын көркемдеп бейнелейтін көрініспен басталады.