Кіріспе

АҚШ армиясының офицері (1877–1939) подполковник Теофило Марксуах (28 шілде 1877 – 8 қараша 1939), Сан-Хуан шығанағынан рұқсатсыз кетуге тырысқан неміс жүк кемесіне Бірінші дүниежүзілік соғыста АҚШ атынан алғашқы оқтарды атуға бұйрық берген адам. Марксуах автоматтарынан және Сан-Фелипе-дель-Моро Кастильосының Санта-Роза батареясындағы зеңбіректен оқ атуды бұйырды, бұл АҚШ-тың тұрақты қарулы күштерінің Орталық державалардың кез келген кемесіне қарсы атып, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы алғашқы оқтар болып саналады, соның нәтижесінде «Одвенвальд» тоқтатылып, портқа қайтаруға мәжбүр болды.

Алғашқы жылдар

Марксуах (туған аты "Теофило Марксуах Плюмей") Пуэрто-Риконың Аройо қаласында, арал әлі испан үкімділігінде болған кезде дүниеге келді. Оның ата-анасы Хосе Мария Марксуах, Сан-Хуан қаласының екі мәрте мэрі, және Жозефина Плумей Иризарри (Хуан Баутиста Плумей мен Петронила Иризарридің қызы, Ларес қаласындағы ең бай жер иелерінің бірі) болды. Оның отбасы аралдың сауда және саяси істерінде тарихи түрде маңызды рөл атқарған. Марксуах және оның үш бауыры – Ацискло, Тереза (Пуэрто-Рико радиосының негізін қалаушы Теофило Виллавиченсионың анасы) және Амалия – Сан-Хуан қаласында өсіп, білім алды. 1895 жылдың қыркүйегінен 1900 жылдың шілдесіне дейін ол Испанияның Гвадалахара қаласындағы Әскери инженерлік академияда әскери инженерлік мамандығын оқыды. Ол испан армиясында лейтенант шындығымен бірге азаматтық инженер мамандығы бойынша диплом алды. 1901 жылы Пуэрто-Рикоға оралғанда, арал енді Испанияның провинциясы емес, АҚШ-тың территориясы болды. Марксуах испан армиясындағы лауазымынан және испан азаматтығынан бас тартты. Одан кейін ол Құрылыс министрлігінде инженер болып жұмыс істеді. 1902-1903 жылдары ол Корнелл университетіне оқуға түсіп, инженерлік білімін жалғастырды. 1903 жылы Марксуах "El lenguaje castellano en Puerto Rico" ("Пуэрто-Рикодағы испан тілі") атты еңбегін жазып, жариялады. 1906 жылы ол Каролина Акоста и Акостаға (1887 ж.т.) үйленді, ол Хосе Джулиан Акоста и Кальвоның немересі болды. Той "Ла Капилла дель Кристо" (Кристо Чапелласы) ескі Сан-Хуан қаласында өтті. Олардың үш баласы болды: Теофило, Гилберто және Рауль Марксуах Акоста.

АҚШ-тағы әскери мансап

Пуэрто-Рико 1898 жылғы Париж келісімінен кейін АҚШ территориясына айналды, ол испан-американ соғысын аяқтады. АҚШ әскери губернатор тағайындады, ал АҚШ армиясы Сан-Хуанда орналасты. 1889 жылғы 2 наурызда Конгресс актісімен құрылған Армия қаражатын бөлу туралы заң Пуэрто-Рикодағы алғашқы жергілікті әскерлер жасағын құруға рұқсат берді. 1901 жылғы 30 маусымда Порто-Рико уақытша жаяу әскер полкі құрылды. 1901 жылғы 1 шілдеде АҚШ Сенаты полкке қосылғысы келетіндердің қатаң психикалық және физикалық тексеруден өтуін талап ететін заң жобасын қабылдады. Конгресс актісінің 1904 жылғы 23 сәуірдегі және Соғыс департаментінің 1904 жылғы 29 шілдедегі №34 округінің ережелеріне сәйкес, Пуэрто-Риконың тума азаматтарын төрт жыл мерзімге екінші лейтенант шеніне тағайындау, олардың қажетті сынақтардан өтуі шартымен мақұлданды. 1905 жылғы қаңтарда офицерлік лауазымға өтініш берген көптеген азаматтардың арасынан сол күні тек жеті адам іріктеліп шықты, және сол жетінің бірі – 1903 жылдан 1905 жылға дейін Каей су тас жолында Порто-Рико полкінің азаматтық инженері болып жұмыс істеген Теофило Марксуах болды. 1905 жылғы 3 наурызда ол екінші лейтенант шеніне кірісті. 1908 жылғы 27 мамырдағы Конгресс актісімен полк "тұрақты" армия құрамында қайта ұйымдастырылды. Пуэрто-Риконың тума офицерлері Пуэрто-Рико азаматтары болғандықтан, олар тұрақты армиядағы лауазымдарға лайықтылығын анықтау үшін медициналық тексеруден өтуі және жаңа офицерлік анттарымен бірге АҚШ азаматтығына ант беруі қажет болды. 1908 жылғы маусымда лейтенант Марксуах және басқалары бұл тексеруден өтті. Ол 1908 жылғы 12 шілдеден 1908 жылғы 4 желтоқсанға дейін Пуэрто-Риконың прогрессивті әскери картасын жасаумен айналысқан бөлімге тағайындалды, осы кезеңде ол бірінші лейтенант шеніне көтерілді. Лейтенант Марксуахтың бұйрығымен оқ атылған кезде АҚШ Германияға қарсы соғыс жариялауға дейін Бірінші дүниежүзілік соғыста алғашқы оқтар атылды. АҚШ Конгресі Германияға соғыс жариялағаннан кейін 1917 жылғы 7 сәуірде Апра шығанағында, Гуамдағы АҚШ теңізшілерінен оқ атылды.

Халықаралық оқиға

Марксуахтың әрекеттері халықаралық жағдайға ұласты, сол кезде Германия үкіметі АҚШ үкіметін Оденвальдты өз еркіне қарсы заңсыз ұстап тұрды деп айыптады және халықаралық құқық талап еткендей, ескерту үшін дабыл оғын атпады. АҚШ үкіметі Castillo El Morro бекінісінің командирі, подполковник Бернхэм жасаған АҚШ Соғыс министрлігінің ресми баяндамасына жауап ретінде, тек ескерту оқтары атылғанын және ешқайсысы Оденвальдқа бағытталмағанын мәлімдеді. 1917 жылы немістер шексіз су асты кемелері арқылы соғыс жүргізуді қайта бастады, бұл Американың соғысқа қатысуына ықпал етті.

Панама каналы аймағындағы қызмет

1917 жылғы 6 сәуірде АҚШ Конгресі Германияға соғыс жариялады, ал 1917 жылғы 14 мамырда Порто-Рико полкі Панамаға жіберілді, онда Марксуах Панама каналы аймағын қорғауда Е. С. Отистің лагеріндегі қолбасшылық пунктінде, жаяу әскер капитаны ретінде қызмет етті. Панамада қызмет еткен кезінде ол екі рет жоғарылауға ие болды: 1918 жылғы 25 маусымда майор, ал сол жылдың 10 қыркүйегінде подполковник шеніне көтерілді. Полк 1919 жылғы наурыз айында Пуэрто-Рикоға оралды және 1920 жылғы 4 маусымдағы қайта ұйымдастыру заңы бойынша 65-ші жаяу әскер полкі деп қайта аталды. Әскери мансабында Марксуах Пуэрто-Рикода түрлі лауазымдарда қызмет етті.

Кейінгі жылдар

Марксуах 1922 жылғы 30 маусымда подполковник шенімен зейнетке шықты. 1922 жылғы 4 қарашаға дейін ол Пуэрто-Риконың Ұйымдастырылған резервінде қызмет етті. Зейнетке шыққаннан кейін Марксуах Ішкі істер министрлігі үшін азаматтық инженер ретінде жұмыс істеді, бұл жұмыс Сальто-де-Комерио жобасы ретінде белгілі болды. Марксуах сонымен қатар Ескі Сан-Хуандағы кеден ғимаратында жұмыс істеді. Лейтенант-полковник Теофило Марксуах 1939 жылғы 8 қарашада Пуэрто-Риконың Сан-Хуан қаласында қайтыс болды және толық әскери салтанатпен Сан-Хуанның Ескі қаласындағы Санта-Мария-Магдалена-де-Пазциз зиратына жерленді. Одан кейін оның әйелі Каролина Акоста Марксуах, үш баласы, ағасы Ацискло және екі әпкесі Тереза мен Амалия қалды. Оның өлімі сол кездегі жергілікті ақпарат құралдарында ғана емес, сонымен қатар 1939 жылғы 9 қарашадағы «Нью-Йорк Таймс» газетінде «Дүниежүзілік соғысқа қатысқан полковник Марксуах» деген тақырыппен жарияланды. Отбасының өтініші бойынша оның денесі қайтадан қазылып алынып, 1957 жылғы 3 мамырда Баямон қаласындағы Пуэрто-Рико Ұлттық зиратына, оның ұлы, полковник Гилберто Хосе Марксуахтың (1910–1957) қасына жерленді, ол «Сан-Хуан азаматтық қорғанысының әкесі» деп танымал болды.