Кіріспе

Яһуда шөлі (برّ الخليل, מִדְבַּר יְהוּדָה) – Батыс жағалау мен Израильде орналасқан шөл. Ол Яһуда тауларының шығысында, демек Иерусалимнің шығысында жатыр және Өлі теңізге қарай төмендейді. Эль-Бария деген атпен Палестина мемлекетінің Дүниежүзілік мұра тізіміне, әсіресе монахтардың қираған орындары үшін ұсынылған.

Этимология

Мִдְбַр Йеһуда термині Еврей Киелі кітабында пайда болған, ол Билер мен Псалмдарда еске алынады. Оны кейде Ешимон деп те атайды, бұл «шөл» немесе «жабайы дала» деген мағынаны білдіреді, сондай-ақ Яһуда шөлі немесе Яһудея шөлі деп те аталады.

География

Яһуда шөлі Иерусалимнің шығысында жатыр және Өлі теңізге қарай төмендейді. Яһуда шөлі Солтүстік-Шығыс Негевтен Бейт-Элдің шығысына дейін созылады. Оның беті табиғи жазықтықтармен және тіктеу беткейлермен сипатталады. Шөл Өлі теңізге және Иордан аңғарына тік құлап түсетін жармен аяқталады. Яһуда шөлі – шығысында жартаспен бітетін үстірттің топографиялық ерекшеліктерімен көзге түседі. Оны батыстан шығысқа қарай көптеген вадилер кесіп өтеді, ал батыстан шығысқа қарай көптеген, көбінесе терең шатқалдар бар. Яһуда шөлі – Яһуда тауларының шығысында орналасқан ерекше морфологиялық құрылымға ие аймақ. Иерусалимдегі Еврей университетінің Яһуда шөлі астындағы жер асты суының қорына жасаған зерттеуі, Иудея тобының сулы горизонты деп аталатын, осы горизонттың Яһуда тауларынан басталып, солтүстік-шығысқа қарай Өлі теңізге ағатынын, Цуким, Кане, Самар және Эйн-Геди бұлақтары арқылы шығатынын көрсетті. Жаңбырмен толығатын бұл горизонтта жыл сайын шамамен су көлемі болады.

Климат

Яһудея аймағындағы жауын-шашын батыс төбелерде басталып, батыс Иерусалим төңірегінде (орталық Яһудеяда) артады, шығыс Иерусалимге қарай азайып, шығыс бөліктерінде жаңбыр көлеңкесі салдарынан шамамен төмендейді. Климат батыста Жерорта теңізіне тән, шығыста шөлді, ал орталық бөлігінде далалық климатқа ие.

Флора мен фауна

Таулық гиракс пен нубиялық ибекс шөл жазығында және Өлі теңіздің жартастарында тіршілік етеді. Көп ұзамай бұл аймақта араб леопарды болған, бірақ қазір олардың саны заңсыз аң аурудың салдарынан азайып, жойылып кетті. Соңғы рет араб леопарды Эйн-Фешхада көрінді. Бұл аймақта жиі кездесетін құстарға желкенді құйрықты қарға, қарақұйрық, Тристрамның шырқасы, апус, хирундо, араб сүрегі, бидайторғай, және құм қақ қарғасы жатады. Иудея шөлінде түрлі бауырымен жорғалаушылар мекендейді, оның ішінде Echis coloratus және Atractaspis engaddensis (израильдік мола жыланы деп те аталады) сияқты улы жыландар бар. Ағыстарда әртүрлі балықтар мен қосмекенділер кездеседі.

Киелі кітап сілтемелері

Еврей жазбаларында Дәуіт пен оның адамдары Саулдан жасырынып, Яһуда шөліне қашып кеткені айтылған. Самуил кітабында Дәуіт Саулдан қашып жүрген кезде Яһуда шөліндегі бірнеше жерлерді аралағаны туралы айтылады, олардың ішінде Зиф шөлі, Маон шөлі, Жабайы ешкілердің жартастары ("Цури Яалим") және Эйн-Геди шөлі бар. Дәуіт Эйн-Гедидегі бекіністерде жасырынғанда, Саул оны "жабайы ешкілердің ғана жете алатын тік жартастарда" іздеген. 63-тартым, "Яһуда шөлінде болған кезде Дәуіт айтқан" деп тақырыпталған, Дәуіттің Эйн-Геди шөлінде болған уақытына байланыстырылған.

Хасмоний және Ирод дәуірлері

Яһуда шөлінде Хасмонейлер мен Ирод билігі тұсында бірнеше шөлдік қамалдар салынған. Бұл бекіністер тау басында немесе таудың шалқақ жерлерінде орналасқан. Ең ежелгісі деп саналатын Док қамалы б.з.д. 167 жыл шамасында салынған. Екінші қамалды, Гирканияны, Иоанн Гиркан (б.з.д. 134-104 жылдары билеген) салған болуы мүмкін. Оның ұлы Александр Янней (б.з.д. 103-76 жылдары билеген) Масаданы салған деп есептеледі. Кейіннен Ирод Иродионды сарай кешеніне, соның ішінде сарайларының біріне және кесенесіне айналдырған. Кипр қамалын, хасмонейлер салған болса керек, Ирод қайта жаңартып салған. Александрий мен Махаер, тағы екі шөлдік бекініс, басқа жерлерде (самария және Переяда) салынған.

Яһудилер мен римдіктердің соғыстары

Бірінші еврей-рим соғысы (67–73 жж.) және Бар-Кохба көтерілісі (132–135 жж.) кезінде еврей көтерілісшілері Яһуда шөлінің табиғи ерекшеліктерін паналау және партизандық соғыс жүргізу үшін пайдаланды. 73 жылы болған Масада қоршауы – осы соғыстың шешуші шайқастарының бірі болды. Флавий Иосифтің мәлімдемесіне сәйкес, соғыстың басында яһуди сикарийлері Масаданы басып алып, сол жерден Өлі теңіз аймағындағы елді мекендерге шабуылдар жасады. Римнің X Fretensis легионы Масаданың маңында сегіз лагерь құрып, үлкен қоршау төбесін салды. Иосиф Флавийдің айтуынша, қоршау 960 сикарий көтерілісшісінің өздерін құлдыққа сатудың орнына өлімге кесіп, жаппай суицидпен аяқталды. Бар-Кохба көтерілісінің соңғы кезеңінде еврей босқындары мен олардың отбасылары, әсіресе 135 жылы Бетар қаласы түскеннен кейін, қауіпсіздік үшін үңгірлерге тығылды. Осы үңгірлердің көпшілігі Яһуда шөлінің терең шатқалдарында, кейде ағып жататын өзендердің жанында орналасқан. 2019 жылға дейін Яһуда шөлінде 30-дан астам паналау үңгірі табылды. Олар археология тарихындағы маңызды орынға ие, өйткені оларда кейіннен Киелі кітап канондарына енген кітаптардың ең көне қолжазбалары, сондай-ақ екінші храм дәуіріндегі діни ой-пікірдің алуан түрлілігін көрсететін деутероканондық және Киелі кітаптан тыс қолжазбалар сақталған. Бұл жазбалар христиандық пен раввиндік иудаизмнің қалыптасуына жаңаша түсінік береді. Яһуда шөліндегі көптеген үңгірлер еврей-рим соғыстарына байланысты маңызды археологиялық жаңалықтарға толы, себебі олар сол кезде еврей көтерілісшілеріне паналау орны болды. Нахал-Хевердегі «Хаттар үңгірінен» рим дәуірінен қалған көптеген заттар, оның ішінде түрлі хаттар мен папирус фрагменттері табылды. Осы табыстардың арасында Симон бар Кохба мен оның қолбасшыларының Бар-Кохба көтерілісі кезінде алмасып жазған хаттары және Бабата папирустарының жинағы бар – бұл 2 ғасырда өмір сүрген еврей әйел-жер иесі Бабатаға тиесілі заңдық құжаттардың жиынтығы. Эйн-Гедиге жақын үңгірде археологтар б.з.д. 7 ғасырға жататын жазуды тапты. Бұл жазу сталактитке ойылып жазылған және ежелгі еврей жазуымен (палеоеврей) жазылған, оның кітаптық дәуірде пайда болғанын көрсетеді. Осы үңгірді 2023 жылы тағы бір зерттеген кезде сирек кездесетін 2 ғасырға жататын римдік қару-жарақ жинағы табылды, оның ішінде төрт қылыш және пилум болды. Бұл табыс Бар-Кохба көтерілісімен байланысты деп саналады. Нахал Хаймар үңгірінен неолит дәуірінен қалған мүсіндер, маскалар, ағаш және сүйек құралдар, бас сүйектер мен қамыстан тоқылған заттар табылды.