Кіріспе

Неміс инженері, сәулетшісі және археологы Карл Хуманн (сонымен қатар Карл есімді; 4 қаңтар 1839 – 12 сәуір 1896) – неміс инженері, сәулетшісі және археологы. Ол Пергам алтарын тапқан.

Алғашқы жылдар

Хуманн қазіргі Германияның Эссен қаласының бір бөлігі болып табылатын Стилде дүниеге келген. Білімді теміржол инженері және сәулетші болуды армандаған студент, ол бастапқыда Bergisch Märkische темір жолының құрылысында жұмыс істеді – бұл лауазымды ағасы Францтың көмегімен алған, ол сол жерде жұмыс істеп жүрген еді, кейін Берлиндегі Құрылыс академиясына оқуға түсті. Туберкулезге шалдыққандықтан, ол жылы климатты іздеп, сол кездегі Осман империясына көшіп, Стамбулда қоныстанды. Ол Самос аралындағы қазба жұмыстарына қатысты, Херайон ғибадатханасында жұмыс істеп жүрген ағасы Францпен бірге сарайлар салып, 1864 жылы Осман империясының тапсырысы бойынша Палестина арқылы саяхаттап, аймақтың дәл карталарын жасады. Теміржол және жол құрылысы бөлімдеріндегі геодезист ретіндегі жұмысы оған классикалық дәуірдегі қираған орындармен жеке танысуға, сондай-ақ байланыстар мен таныстар желісін дамытуға көмектесті. Ол ешқашан археологияны оқыған жоқ немесе жоғары білім алмаған, ХІХ ғасырдың өз бетінше дамыған археологы, Генрих Шлиманн мен Вильгельм Дёрпфельд сияқты. Ол филологтарға деген қарсылығын дамытып, қазбаларға абайсызда және сақтықпен қарағандары үшін оңай ашуланған (Шуххардт, 1931). Екінші жағынан, Хуманн Осман империясының барлық аймақтарында жергілікті шенеуніктермен де, жұмысшылармен де кең байланыс орнатты, бұл оған «Кіші Азияның вице-королі» деген лақап атты алып келді және Түрік мұражайларының директоры Осман Хамди Бейдің жоғары құрметіне ие болды (Шулте, 1974).

Пергамон

1867 жылдан 1873 жылға дейін ол Анатолиядағы жол құрылысын қадағалады. Дайындық жұмыстарының аясында 1864/65 жылдардың қысында ежелгі Пергам қаласының орнын аралады. Осы тарихи жерде ол өзінің беделін пайдаланып, жартылай қазылған мәрмәр қираған бұйымдардың бұзылуын тоқтатты. Ол бұл аймақта қазба жұмыстарын бастауға зор қызығушылық танытса да, Берлиннен ресми қолдау күтетін. Соңында, 1878 жылы ол Берлин мүсін мұражайының директорынан қолдау, Александр Конзеден қаржылық көмек және сол жылдың қыркүйек айында қазба жұмыстарын бастауға Осман үкіметінен ресми рұқсат алды. Бұл алғашқы жұмыстар барысында құрбандық алтарының өте құнды және көркемдік биіктіктегі фризі мен көптеген мүсіндер табылды. Осы табысқа байланысты 1880-1881 және 1883-1886 жылдары екінші және үшінші қазба экспедициялары жүргізілді (Вильгельм Дёрпфельдтің көмегімен). Осман үкіметімен келісім бойынша неміс археологтарының меншігіне өткен табыстар арабалармен жағалауға жеткізіліп, содан кейін неміс әскери кемелеріне тиеліп, Берлинге тасылды. Германия империясында грек өнерінің ең ұлы үлгілерінің бірі саналған үлкен құрбандық алтарының табылуы зор қызығушылық тудырып, Хьюманды бірден танымал етті. Сол кездегі ұлтшылдық ахуалда бұл жаңалық үлкен мақтаныш сезімін оятты, әсіресе Лондонның Британ мұражайындағы Парфенон фризімен салыстырғанда мақтан тұтуға лайық жайт ретінде қабылданатын.

Кейінгі экспедициялар

Берлин ғылым академиясының атынан Хьюман кейіннен Ангораның Жоғарғы Евфраттағы және Солтүстік Сириядағы ежелгі археологиялық ескерткіштерін зерттеді. 1882 жылы ол Сам'алда (қазіргі Цинцирли) Немец шығыстану қоғамы үшін қазба жұмыстарын жүргізді. Кейін, 1884 жылы ол Берлиндегі Корольдік мұражайдың бөлім директоры болып тағайындалды, жақын Шығыстағы пруссиялық археологиялық экспедициялардың барлығына жауапты болды, бірақ ол аймақтағы корольдік мұражайлардың мүдделерін қорғау үшін Смирнада (қазіргі Измир) тұруын сақтап қалды. Смирнадағы тұру кезеңінде ол жұмысын жалғастырып, зерттеулерін кеңейтті және аймаққа келген шетелдік қонақтарды әлемдік деңгейде қабылдады. Ол 1887 жылдың маусым және шілде айларында Иераполис ескерткіштерінде жұмыс істеді. 1888 жылы ол Сам'алда және Траллесте (қазіргі Айдын) сынақ қазбаларын жүргізді. 1891 және 1893 жылдар аралығында ол Маэандрдегі Магнезияның табылуына әкелген қазба жұмыстарын, сондай-ақ Приен (1895) және Отто Бенндорфпен бірлескен Эфес (1895) экспедицияларын ұйымдастырды.

Жеке өмір және өлім

Карл Хуман 1874 жылы Луиза Вернерге үйленді және олардың екі баласы болды. Мария Хуманн (1875-1971), 1901 жылы археолог Фридрих Сарреге үйленген, және Ханс Хуманн (1878-1933), ол Императорлық неміс әскери-теңіз флотының офицері, теңіз атташесі, дипломат және кәсіпкер болды. Карл Хуман 1896 жылдың 12 сәуірінде Түркиядағы Смирнада (қазіргі Измир) қайтыс болды және Измирдегі католик зиратына жерленді. Оның қалдықтары 1967 жылы Пергамонда, ғибадатхана алтарының оңтүстігінде қайта жерленді. Карл Хуманның бюстін Адольф Брютт 1901 жылы Сигезальлее аяқталуымен және Берлинде Пергам музейінің ашылуымен бірге жасады. Бұл бюсттың көшірмесі Стилдегі Кайзер Отто алаңында табылады, ал Эссендегі Карл Хуман гимназиясы мен Берлиндегі Карл Хуман мектебі археологтың құрметіне аталған. Өмір бойы және қайтыс болғаннан кейін Хуман алған барлық мақтауларға қарамастан, Археологиялық корреспонденция институты оны ешқашан «Мүше» етпеді, бірақ оның мүшелігін тек «Сәулетші» ретінде қабылдады (Марчард, 2003).