Кіріспе

1940 жылы Адольфо Биой Касарестің романы "Морельдің өнертабысы" (La invención de Morel; 1940) — аргентиналық жазушы Адольфо Биой Касарестің романы. Бұл Биой Касарестің шығармашылығындағы маңызды туынды болды, ол үшін 1941 жылы Буэнос-Айрес қаласының әдебиет саласындағы бірінші муниципалды сыйлығын жеңіп алды. Ол оны өзінің жетінші кітабы болғанына қарамастан, әдеби жолының нағыз бастауы деп есептеді. Алғашқы басылымның мұқабасын жасаған суретші – Биой Касарестің өмір бойындағы досы Хорхе Луис Борхестің қарындасы Нора Борхес.

Сюжетке кіріспе

Бір қашқын Полинезиядағы шұғыласыз, қараусыз аралда жасырынып жүр. Туристер келген кезде, оның танылып қалу қаупі күшті сезімге айналады – ол олардың біріне ғашық болады. Ол оған сезімдерін білдіргісі келеді, бірақ ерекше бір құбылыс оларды бөліп тұрады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Қашқын өзі жасырынған елсіз аралға туристер келгеннен кейін күнделік жазуды бастайды. Ол олардың келуін керемет деп санайды, бірақ олар оны билікке тапсыра қоюынан қорқады. Ол батпаққа шегініп, олар оның бұрын тұрған төбедегі мұражайды иеленеді. Күнделікте қашқынның Венесуэладан келген, өмір бойына түрмеге кесілген жазушы екені айтылады. Ол өзінің Виллингс аралында екенін ойлайды, бұл Эллис аралдарының (қазіргі Тувалу) бір бөлігі, бірақ нақты білмейді. Ол аралдағы аурудың белгілері радиациялық улануға ұқсас екенін ғана біледі. Туристердің арасында аралдың батыс жағындағы тік жардан күн батуын тамашалайтын әйел бар. Ол оған тығып қарап, ғашық болады. Ол және жиі келіп тұратын сақалды теннисші Морель француз тілінде сөйлеседі. Морель оны Фаустина деп атайды. Қашқын оған жақындауға бел буады, бірақ ол оған ешқандай реакция көрсетпейді. Ол оның өзін елемейтінін ойлайды, бірақ басқа туристермен де осылай болады. Аралдағы ешкім оны байқамайды. Фаустина мен Морельдің әңгімелері әр апта сайын қайталанатынын айтады және ақылынан айырылып барамын деп қорқады. Туристер күтпеген жерден пайда болғандай, сосын жоғалып кетеді. Қашқын мұражайға қайтып, тергеу жүргізеді, бірақ ол болмаған кезде ешкім болған жоқ екенін анықтайды. Ол осыны тамақтан уланғаннан туған елес деп есептейді, бірақ туристер сол түні қайтадан пайда болады. Олар бірден пайда болып, көптен бері осында тұрғандай сөйлейді. Ол оларды жақыннан бақылайды, бірақ тікелей қарым-қатынастан аулақ болып, тағы да қызықты нәрселерді байқайды. Аквариумда ол келген күні тапқан өлі балықтардың бірдей көшірмелерін көреді. Бір күні бассейнде ыстыққа шыдамай, суықтан қорғану үшін секіріп жатқан туристерді көреді. Оның байқаған ең таңғажайып нәрсе – аспанда екі күн мен екі айдың болуы. Ол аралда не болып жатқаны туралы түрлі теориялар ойлап шығарады, бірақ шындықты Морель олардың соңғы аптадағы іс-әрекеттерін өзінің ойлап тапқан машинасымен жазып отырғанын, ол шындықты қайта жаңғырта алатынын айтқанда біледі. Ол жазба олардың жанын тұтқындап, қайталау арқылы сол аптаны мәңгілікке қайталайтынын және ол мәңгілікке өзі сүйген әйелмен бірге болады дейді. Морель оның атын атамаса да, қашқын оның Фаустина туралы айтып отырғанына сенімді. Бұрынғы тәжірибелерде жазылған адамдардың өлгенін естігеннен кейін, туристердің бірі олардың да өлетінін дұрыс болжайды. Кездесу кенеттен аяқталады, Морель ашуланып кетеді. Қашқын Морельдің карточкаларын жинап алып, машина жел мен толқынның күшімен жұмыс істейтінін біледі. Ол екі күн мен екі айдың пайда болуының себебі – жазу шындыққа қабаттасқанда болатын құбылыс екенін түсінеді. Бірі – нағыз күн, ал екіншісі – жазу кезіндегі күннің орны. Аралдағы басқа да таңғажайып оқиғалардың да осыған ұқсас түсіндірмесі бар. Ол Морельдің өнертабысын, оның ішінде адамдарды қайта тірілту үшін екінші модель жасау мүмкіндігін де ойлайды. Осыған қарамастан ол аралда тұратын "жаңа суреттерге" қарсы сезімде болады, бірақ уақыт өте келе олардың өмір сүруін өзінен жақсырақ деп қабылдайды. Ол машинаны қалай басқаруды үйреніп, өзін жазбаға енгізеді, сонда ол және Фаустина ғашық болғандай көрінеді, тіпті ол Алек пен Хейнспен жатыпты болуы мүмкін. Бұл оны мазалайды, бірақ олар мәңгілік бірге өткізетін уақытқа бұл ешқандай рөл атпайды деп сендіреді. Оның кемінде Морельдің сүйіктісі емес екеніне сенімді. Күнделіктің соңғы жазбасында қашқын өлімі кезінде жанының жазбаға қалай өтетінін сипаттайды. Ол Морельдің өнертабына негізделген жандарды біріктіретін машинаны ойлап табуға болатын адамға шақыру жібереді. Ол өнертапқыш оларды іздеп, Фаустинаның санасына кіруге рұхсат беруін қалайды.

Кейіпкерлер

Қашқын: Ол аралдағы жалғыз нағыз адам, себебі қалғандары – жазбаның бөлігі. Күнделікте бейнеленген параноялық күйі, оның галлюцинация көруі мүмкін екенін көрсетеді. Ол білімді көрінеді, бірақ Цутому Сакуманың соңғы хабарын жақсы есіне алмайды (төмендегі «Нақты тарихқа сілтемелер» бөлімін қараңыз). Виллингс Тувалуға жата алмайтынын да ескермейді, өйткені архипелагтың аралдары – атоллдар. Олар тегіс, теңіз деңгейінен жоғары көтерілмейтін, Виллингстің баурайлары мен жартастарынан мүлдем өзгеше. Оның соңғы сөзі, оның саяси себептермен заңнан қашып жүрген венесуэлалық екенін көрсетеді. Фаустина: Ол цығанға ұқсайды, оңтүстік америкалық акцентпен французша сөйлейді және Канада туралы әңгімелеуді ұнатады. Ол үнсіз кино жұлдызы Луиза Брукстен шабыттанған. Морель: Ол – ғылыми гений, өз еркімен мақтансаңдар тобын өлімге бастайды. Қашқын оны қызғаныштан жек көреді, бірақ соңында оның іс-әрекетін ақтайды. Оның есімі «Доктор Моро аралы» романындағы кейіпкерге құрмет көрсету. Далмацио Омбреллиери: Ол Калькуттада (қазіргі Колката) тұратын итальяндық кілем саудагері. Ол қашқынға арал туралы айтады және оның сонда жетуіне көмектеседі. Алек: Ол ұялшақ, көк көзді шығыс жүн саудагері. Ол Фаустинаның немесе Дораның сүйіктісі немесе олардың сенімді серігі болуы мүмкін. Топтың қалғандары сияқты, ол Морельді мессиялық тұлға ретінде көреді. Дора: Ол үлкен басы бар, неміс сияқты көрінетін, бірақ итальянша сөйлейтін және Фоли-Бержердегідей қозғалатын әйел. Ол Алек пен Фаустинаның жақын досы. Қашқын оның Фаустина емес, Алекпен бірге екенін үміттенеді. Кейін, Морель Фаустинаға ғашық емес деп күмәндағанда, оны Морельдің сүйіктісі деп ойлайды. Дора кейіпкері Биойдың досы, модель «Пеле» арқылы жасалған. Айрин: Ол ұзын қолдары бар, биік бойлы әйел, олардың машинаға ұшырауы оларды өлтірмейді деп сенбейді. Қашқын, егер Морель Фаустина мен Дораны сүймесе, онда ол оған ғашық деп ойлайды. Қарлы әйел: Ол, әдетте Дорамен бірге болады, сондықтан олар туыс болуы мүмкін. Ол сөйлеу кешінде мас, бірақ қашқын оның Морельдің сүйіктісі болуы мүмкін екенін ойлайды, егер ол басқа әйелдерге ғашық болмаса. Хейнс: Морель сөйлеуге дайындалғанда ол ұйықтап жатыр. Дора оның Фаустинаның бөлмесінде екенін және оны ешкім шығара алмайтынын айтады, өйткені ол ауыр. Оның неге онда екені белгісіз, бірақ қашқын оған қызғанбайды. Морель сөйлеуді бастайды. Стовер: Ол олардың бәрі өлмекке беттегенін білдіреді. Топтың басқа мүшелері, ол Морельдің соңынан аквариумнан кетуіне кедергі жасайды. Ол тынышталады және топтың Морельге деген фанатизмі оның өмірге деген инстинктінен басым болады.

Алузиялар/сынықтамалар

Романның барлық бөлігінде қашқын Томас Роберт Мальтустың халықты бақылау туралы пікірлерін келтіреді, егер адамзат Морельдің өнертабысын өлместікке жету үшін қолданса, хаостың алдын алудың жалғыз жолы осы деп санайды. Ол сондай-ақ "Мальтусқа мақтау" атты кітап жазуды жоспарлайды. Арал туралы шындықты білгенге дейін қашқын аспанда екі күннің пайда болуын түсіндіру үшін Цицеронның "De Natura Deorum" кітабына сілтеме жасайды. Туристер "No, No, Nanette" мюзиклінен "Екіге шай" әнімен билеуді ұнатады, бұл қашқынның Фаустинаға деген сезіміне нұсқау. Машина бөлмесінде тұтқындалған қашқын Жапонияның алғашқы суасты кемесі апатының құрбаны болған жапондық халық батыры Цутому Сакума сияқты өлмеймін деп өзіне уәде береді. Элизео (Эрнесто) Субиеланың "Оңтүстік-Шығысқа қарайтын адам" фильмінде 19 минуттан кейін психиатр доктор Денис науқасын анықтауға тырысқанда "Морельдің өнертабысы" кітабынан үзіндіні оқиды. Жорж Перектің 1969 жылғы "Бос кеңістік" атты тәжірибелік романында ұйқысыз Антон Воул "Морельдің өнертабысы" сюжетінің қысқартылған және жаңылыс есте сақталған нұсқасын көреді. Мәтінде кітапқа Исидро Пароди / Онорио Бустос Домейк, яғни Касарес пен Борхес бірлесіп жазған "Seis problemas para don Isidro Parodi" кітабының басты кейіпкері және псевдоним авторы "La Croix du Sud" (Оңтүстік Кресі) деген ат берілген.