Кіріспе

Уэльстегі округ Середигон, тарихи атауы Кардиганшир (Cardiganshire) – Уэльстің батысындағы округ. Ол Гвинедпен солтүстікке қарай Дифи сағасы арқылы, шығысқа қарай Поуиспен, оңтүстікке қарай Кармартеншир және Пемброкширмен, батысқа қарай Ирландия теңізімен шектеседі. Аберистуит ең ірі елді мекен және Абереронмен бірге Середигон округі кеңесінің әкімшілік орталығы болып табылады. Уэльстегі ең сирек қоныстанған екінші округ, ауданы 688 шаршы миль (1782 км²) және 71 500 тұрғыны бар; соңғы көрсеткіш 2011 жылғы санақтан бері 4492-ге төмендеді. Аберистуиттен (15 935) кейін ең ірі қалалар Кардиган (4184) және Лампетер (2970). Середигон – уэльс мәдениетінің орталығы саналады және 2021 жылғы санақ бойынша халықтың 45,3%-ы уэльс тілінде сөйлей алады. Батысында Середигонның 50 миль (80 км) Кардиган шығанағының жағалауы бар, осы жағалаудан Середигон жағалау жолы өтеді. Оның ішкі аймағы төбелі және шығысқа қарай Кембрий тауларына дейін көтеріледі, ондағы ең биік нүкте – Плинлимон. Таулар округтің негізгі өзендерінің бастауы: Ридол, Истит, Аэрон және Тейфи; соңғысы – Середигонның Кармартеншир және Пемброкширмен көп бөлігіндегі шекарасы. Середигон V ғасырда округ аумағын шамамен алып жатқан шағын патшалықтың атымен аталады. Қазіргі округтің шекарасы 1282 жылы Уэльсті басып алғаннан кейін ағылшын королі Эдуард I құрған Кардиганширмен бірдей. 18 және 19 ғасырдың басында округ қазіргіден гөрі көбірек өнеркәсіптік дамыған; аймақта қорғасын, күміс және мырыш өндірілді, ал Кардиган Оңтүстік Уэльстің ең ірі порты болды. Экономика кейіннен сүт шаруашылығына күшті тәуелді болды, бірақ ауыл шаруашылығының кірістілігі төмендегендіктен туризм сияқты салаларға қарай кеңейді. Округта Уэльс Ұлттық кітапханасы, Аберистуит университеті және Уэльс Тринити Сент-Дэвид университетінің Лампетер кампусы орналасқан.

Тарих

Цередигион тарихи алдынан адамдар қоныстанған. Облыс бойынша барлығы 170 төбедегі бекіністер мен қоршаулар анықталған, сондай-ақ қола дәуірінен бастап көптеген тұрғын тастар сақталған. Британияға римдіктер басып кірген кезде бұл аймақ Демета мен Ордовиктердің биліктері арасында орналасқан. Сарн Хелен жолы осы аумақтан өтіп, қазіргі Лланддеви Брефи маңындағы алтын кендерін қорғаған Бремия және Ловентиум бекіністеріне жеткен. Римдіктер кеткеннен кейін, ирландиялық шабуылдар мен басқыншылықтар, болжам бойынша, Кунедда есімді солтүстік азаматтың басшылығындағы күштермен тойтарыс берілді. 9 ғасырдың "Британ тарихында" Неннийдің жазбаларына сәйкес, Кунедданың ұлы Цередиг 5 ғасырда Тейфи өзені маңындағы аймақты қоныстандырған. Оның әулетінің билігімен аймақ Гвгон ап Меуриг суға батып қайтыс болғанша (шамамен 871 жыл) кішігірім патшалық болып қала берді. Одан кейін Гвинедтің Родри Мауры басқарды, оның ұлы Каделл одан мұрагерлікке ие болды, ал оның ұлы Хайвел Дда көршілес Дифед патшалығын мұраға алып, Дехьюбарт патшалығын құрды. Көптеген жазбалар бұлыңғыр, кейбір тарихшылар Дифед билеушісі Гифайд ап Бледриг Цередигионды өзіне қосып алған болуы мүмкін деп санайды, бірақ оның мұрагерлері соғыс арқылы Хивелге оны жоғалтқан. Көптеген қажылар Сент-Дэвидсқа жол тартқанда Кардиганширден өтіп кеткен. Кейбіреулері теңіз арқылы келіп, Мунт және Пенбриндегі шіркеулерді пайдаланса, ал басқалары құрлықпен келіп, Страта Флорида аббаттығы сияқты жерлерде қонақжай іздеген. Аббаттық пен Лланбадарн Фаур маңызды монастырлық оқу орындары болған. "Ысбыты" деген жер аттары олардың қажылармен байланысын көрсетеді. 1282 жылы Англияның Эдуард I Уэльс княздығын басып алып, аймақты округтерге бөлді. Уэльстегі он үш дәстүрлі округтің бірі – Кардиганшир, Глин, Илар, Мойддин, Пенарт және Тройдраурдың бес жүздігіне бөлінді. Кейінірек Кардиганшир вице-округ деп белгіленді. Пен-и-Веналтта 17 ғасырдың теологы және жазушысы Теофил Эванс тұрған. 18 ғасырда христиан дінінің евангелистік қайта жандануы болды, және Ллангитоның Дэниел Роуленд сияқты харизматикалық уағыздаушылар көптеген адамдарды тартқанда, конформизм округте орнықты. Әрбір қауым өзінің шіркеуін немесе жиналыс үйін салды, және Кардиганшир Уэльстегі методизмнің орталықтарының біріне айналды; Аэрон аңғары қайта жанданудың орталығы болды. Кардиган 19 ғасырдың ортасында оның порты толып кеткенше Оңтүстік Уэльстің маңызды порты болды. Өнеркәсіптік революция аймақты көп қозғалтпады. Таулы жерлерде 18 ғасырда дөңгелекті көліктер сирек болғандықтан, жылқы мен шаналар көлік үшін қолданыла берді. Жағалауда, шаян мен бидай Ирландия теңізі арқылы саудаланып келді. 19 ғасырда көптеген ауылдық кедейлер Кардиганнан Жаңа әлемге көшіп кетті, 1790 мен 1860 жылдар аралығында шамамен бес-алты мың адам қаладан кетіп қалды. Аберистуит қорғасын экспортының негізгі орталығы болды, ал Аберерон мен Ньюквей жағалау саудасын белсенді түрде жүргізді. 1860 жылдары Шрусбериден теміржол салынуы келушілерді көбейтті, ал оларды қабылдау үшін қалада қонақ үйлер пайда болды. 1972 жылғы жергілікті басқару туралы заңға сәйкес, Дифф округінің бұл аймағы 1974 жылы Сердигион деген атпен Уэльстің ауданына айналды. 2021 жылғы санақ бойынша халықтың 45,3% валлий тілінде сөйлей алады, бұл Гвинед пен Англси аралынан кейін үшінші орында. Дегенмен, бұл көрсеткіш 2011 жылы 47,3%, ал 2001 жылы 52% болған.

География

Середижон – Кардиган шығанағымен шектесетін, солтүстікте Гвинед, шығыста Поуис, оңтүстікте Кармартеншир және оңтүстік-батыста Пемброкшир орналасқан жағалау округі. Оның аумағы Кембрий тауларының көп бөлігін қамтиды; бұл үлкен аймақ Уэльстің шөлейттерін құрайды. Оңтүстік және батыс бөліктерінде жер бедері көтеріңкі емес. Ең биік нүктесі – 752 м биіктіктегі Плинлимон (Пумлумон), ал басқа Мэрилиндерге Пен-и-Гарн және Ллан-Дду-Фаур жатады. Пумлумонның етегінде бес өзеннің бастауы орналасқан: Северн, Уай, Дулас, Ллифнант және Ридол. Соңғысы Афон Минахпен Шайтандардың көпірінің шатқалында 91 метрлік биіктіктен құлайды. Ең ірі өзен – Теифи, ол өзінің бір бөлігінде Кармартеншир және Пемброкширмен шекара құрайды. Лампетер, Лландисул, Ньюкасл Эмлин және Кардиган қалалары Теифи аңғарында орналасқан, олардың әрқайсысының өзеннің екі жағында, әртүрлі округтерде қауымдастықтары бар. Басқа маңызды өзендерге Абереронның сағасы Аберерон, сондай-ақ Аберистуит портында теңізге құятын Истит және Ридол өзендері жатады. Середижон – Ұлыбританиядағы тұрақты түрде бөтелкелі дельфиндер кездесетін екі жердің бірі. Фаунаның тағы бір өкілі – қызыл желкен; оларды округтің әртүрлі аймақтарында көруге болады, бірақ Трегаронға жақын орналасқан Қызыл желкендерді қоректендіру орталығында олар күн сайын тамақтанады, ал көптеген аш қарғалар мен басқа да құстар жиналады. 1991 және 2003 жылдар аралығында Середижон халқы Уэльстегі кез келген округтің арасында ең көп өсті, 19,5% құрады. Туризм және ауыл шаруашылығы, әсіресе таулы шаруашылық, ең маңызды салалар болып табылады. Сонымен қатар, округ шекарасында екі университет орналасқан: Аберистуит университеті және Уэльс университетінің Лампетер кампусы, Тринити Сент-Дэвид. Уэльс өсімдіктер селекциялық станциясы Аберистуитке жақын орналасқан және университетке байланысты. 1907 жылы құрылған Уэльстің Ұлттық кітапханасы да Аберистуитте орналасқан. Середижон – өте ауылдық округ; ең ірі қала Аберистуитте 15 000-нан кем тұрақты тұрғын бар, ал округ халқының қалғаны 150 шағын қалаларға, ауылдар мен мал төлдеу орындарына шашырап орналасқан. 2011 жылғы Ұлыбритания халық санағы бойынша Середижон халқы шамамен 75 900 адамды құрады. 2021 жылғы Ұлыбритания халық санағы кезінде бұл көрсеткіш 5,8% төмендеп, 71 500 адамға жетті. Округте ірі сауда орталықтары жоқ. Ең жақын ірі елді мекендер кем дегенде 1 сағат 45 минуттық сапарда орналасқан. Середижонның ең ірі қаласы Аберистуиттен шамамен автомобильмен қашықтық: Суонси – оңтүстікке қарай 121 км (75 миль); Шрусбери – шығысқа қарай 122 км (76 миль), ағылшын графтығы Шропширде; және Рексхэм – солтүстік-шығысқа қарай 132 км (82 миль). Елорда Кардифф округтің көп бөлігінен 161 км (100 миль) қашықтықта орналасқан. Середижон мен Гвинед шекаралас болғанымен, екеуінің арасында құрлықпен тікелей саяхаттау мүмкін емес, өйткені барлық автомобиль және теміржол желілері Дифи сағасынан айналып өтіп, Дифи түйіспесі немесе Поуистегі Макинллеттен өтеді. 1994 жылғы Жергілікті басқару (Уэльс) заңына сәйкес жергілікті басқарудың одан әрі реформасы нәтижесінде аудан 1996 жылдың 1 сәуірінде бірыңғай билікке айналды. 1994 жылғы заңда реформаланған кеңестің Уэльс және ағылшын тілдерінде аталуы тиіс екені көрсетілген: Сэр Абертефи / Кардиганшир. Жаңа келісім күшіне енгенге дейін жаңа кеңес атауын екі тілде де Ceredigion деп өзгертуге шешім қабылдады. Үкімет атауды өзгертуге келісім берді, ол 1996 жылдың 2 сәуірінде, жаңа орган ресми түрде құрылғаннан кейін бір күн өткен соң күшіне енді. 2004 жылдың 20 мамырында округтің тікелей сайланған мэрі болуы туралы референдум өтті, бұл Уэльстегі бірінші болар еді. Осы мақсатта Llais Ceredigion саяси бастамасы құрылған, бірақ ұсыныс қабылданбады.

Экономика

Кардиганшир экономикасының негізі дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығы болып табылады, сүт шаруашылығы және мал өсіру негізгі кәсіптері болып келді. 1866 жылы алғашқы темір жол салынар алдында, мал отарлары таулар арқылы Англияға қарай жылжытылып, Регби, Нортгемптон және Лондон қалалары маңызды сауда орындары болды. Бір кезде Кардиганширде ірі кен өндіру өнеркәсібі дамыған, бірақ 20 ғасырдың басында қорғасын, күміс және мырыш кенінің қоры пайдасыз болып қалды. Каунтіде кеме қатынасы да маңызды рөл атқарды, көмір мен әк жағалау кемелерімен импортталды, ал минералды кендер мен былғары жасауға қолданылатын емен қабығы экспортталды. Кеме жасау маңызды сала болды: Уэльстің көптеген желкенді кемелері Кардиганширде салынды. Кардиганширдің ерте заманауи кезеңінде халық саны көп болды, бірақ 19 ғасырда кең ауқымды әлеуметтік және экономикалық өзгерістер Кардиганшир тұрғындарының өміріне әсер еткенінен азайды. Дәстүрлі өнеркәсіптер және ауыл шаруашылығы төмендеді, соның салдарынан халықтың өсіміне қарамастан, жергілікті тұрғындар үшін өздерінің туған жерлерінде және қауымдастықтарында көріну дедалі қиын болды. 20 ғасырдың бірінші жартысында мал бағасының төмендеуі және халықаралық бәсекелестіктің күшеюі ауыл шаруашылығын тиімсіз етті. Кардиганширдің көптеген тұрғындары Оңтүстік Уэльстің басқа аймақтарына, жақсы жұмыс мүмкіндіктері бар жерлерге көшіп кетті, ал көптеген адамдар Америка Құрама Штаттарына, Канадаға, Патагонияға және Австралияға эмиграциялады. 20 ғасырдың екінші жартысында халық саны қайтадан өсті. Көптеген зейнеткерлер тыныш жерде өмір сүру үшін келді, ал 1960 жылдардағы Бичем комиссиясынан кейін британ үкіметі Уэльстің кейбір аймақтарындағы ауылдық өмірдің дағдарыста екенін түсініп, шаралар қолдана бастады. Үкіметтік бастамалар мен жергілікті іс-қимылдар арқасында туризм, ауылдық қолөнер, арнайы азық-түлік дүкендері, фермерлік базарлар және жоғары құнды азық-түлік өнімдері салалары дамыды. Жергілікті шаруашылықтар үшін тиімсіз жерлер жел электр станцияларының құрылысына пайдаланылды: Devil's Bridge маңындағы Cefn Croes жел электр станциясында 39 турбина бар және қуаты 58,5 МВт құрайды. Ауыл шаруашылығы табысы жылдар бойы төмендеп келеді. 2001 жылы Сердигион Еуропалық Одақтың І мақсаты аймағы ретінде танылды және Уэльс туристік кеңесі оны «Туризмді дамыту аймағы» деп атады.

Бос уақыт

Уэльстің Ұлттық кітапханасы. Ауданның халыққа ашық сарайларының арасында Хафод Естейт және Лланершерон бар. Аймақ қамалдар, топырақ жұмыстары және тік тастар сияқты археологиялық ескерткіштерге бай. Кіруге болатын тарихи орындарға Аберистуит қамалы және Страта Флорида аббаттығы жатады. Басқа да танымал орындар: Квмистуит кеніштері, Льверног кеніші, Devil's Bridge, Элвис тасы, Cors Caron (Tregaron батпағы), Рейдол аңғары темір жолы. Ауданның жағалау бойындағы көптеген қалалар мен ауылдарда шағын порты бар, сондай-ақ желкендесу, дельфиндерді қадағалау және басқа да теңіз шараларына мүмкіндіктер жасалған. Кардиганнан Йнисласқа дейінгі Сердигион жағалау жолының ұзындығы шамамен 97 км (60 миль) және ол әдемі көріністерге толы. Оны жеті бөлікке бөлуге болады. Дилан Томас Нью-Кей мен Талсарнда тұрғанда, ол Аберерон мен Лампетерге жиі барып тұратын. Дилан Томас іздері онымен байланысты жерлерді байланыстырады. Уэльс үкіметінің Visit Wales сайты Теифи өзенін «Уэльстің ірі балық аулау өзендерінің бірі» деп сипаттайды, бірақ лосось популяциясының азаюына қатысты алаңдаушылықтар бар. Лландисул маңында каноэ, байдарка және тау өзенінде рафтингпен айналысуға болатын бірнеше шағын сарқырамалар бар. Аймақтың негізгі футбол командасы – Cymru Premier лигасында ойнайтын Аберистуит Таун, өз алаңындағы ойындарын Парк-авеню стадионында өткізеді. «Магпис» деген атпен танымал Кардиган Таун футбол клубы Сердигион лигасының 1-дивизионында ойнайды.

Көлік

Кембриан желісі Аберистуит, Шрусбери және Бирмингем арасындағы басты теміржол қызметтерін ұсынады, онда жолаушылар Лондонға және басқа да қалаларға қатынайтын пойыздарға көше алады. Жолаушылар Дови тұйықтауында Кембриан теңіз жағалауы желісі арқылы Пулхелиге баратын пойыздарға ауыса алады. Цередигионда тас жолдар жоқ; ең жақын М4 тас жолының батыс бөлігі Понт-Абрахамда, Кармартенширдегі Понтардулеске жақын орналасқан. Фишгардтан Бангорға дейінгі магистральдық жол, A487, солтүстік-шығыс бағытта Кардиганнан Нью-Кейге дейін, Аберерон және Аберистуит арқылы жағалау бойымен өтеді. A44 Аберистуиттен Ллангуригке дейін шығысқа қарай жүреді, содан кейін оңтүстікке бұрылып, Риадер, Леоминстер және Ворчестер қалалары арқылы шығысқа қарай жалғасады. Ірі елді мекендер арасында жергілікті автобус қатынасы бар, TrawsCymru T1 қызметі Аберистуит пен Кармартен арасында жүреді, кейбір бағыттары Аберерон және Лампетер қалалары арқылы өтеді. Аберпорттың оңтүстік-шығысында орналасқан Аберпорт әуежайы Уэльстің батыс әуежайы ретінде Уэльс және Ұлыбританияның басқа аймақтарындағы ішкі рейстерге арналған қызметтерді дамытуда. Әуежай сонымен қатар азаматтық және әскери ұшқышсыз әуе кемелерін (UAV), сондай-ақ «дрон» деп белгілі ұшатын аппараттарды орналастыру орталығы ретінде де дамып келеді. 2008 жылы әуежайда жаңғырту жұмыстары жүргізілді, нәтижесінде ұшу-қону жолағының ұзындығы ұзартылды.

Кітапхана

Середигон кітапханасында 1960-1970 жылдар аралығында Середигон тұрғындарынан алынған ауызша тарих сұхбаттарының жинағы сақталған. Бұл жазбалар архивтелді, цифрлық форматқа көшірілді, каталогталды және Уэльстің Ұлттық кітапханасындағы «Біздің дыбыстық мұрамызды ашу» жобасы барысында қолжетімді етуге ұсынылды.