Кіріспе
Құраннан екі Ислам талабы Жақсылыққа шақыру және жамандықтан тыю (ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) – Құран мен Хадисте Алла Тағаланың Исламда белгілеген екі маңызды міндеті. Ма’руф сөзінің түбірі урф, яғни әдет-ғұрыпты білдіреді. Бұл тіркестің ең көп тараған аудармасы «жақсылық пен жамандық» болғанымен, ислам философиясы жақсылық пен жамандық туралы пайымдауларда «Хусн» және «қубх» сөздерін қолданады. Ма’руф көбінесе «әдет-ғұрыпқа сай» мағынасында қолданылады, ал мункар, әдет-ғұрыпқа жат нәрсе болғандықтан, оның қарама-қарсысы, жекеше (нукр) түрінде қарастырылады. Қазіргі діни тұрғыда ма’руф – сүннет (бұл ұғым бастапқыда әдет-ғұрыптан ерекшеленбеген), ал мункар – бид’ат ретінде түсіндіріледі. (Қосымша тақырып: Истихсан)
Enjoining good and forbidding wrong (ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) are two important duties imposed by Allah in Islam, as revealed in the Quran and Hadith. the association of ma'ruf with its cognate urf, meaning custom. Although most common translations of the phrase is "good and evil", the words used by Islamic philosophy in determining good and evil discourses are "Husn" and "qubh". In its most common usage, Ma'ruf is "in accordance with the custom", while munkar, which has no place in the custom, as its opposite, singular (nükr). In today's religious expression, ma'ruf sunnah (this concept was not different from custom in the beginning), munkar is meant as bid'a. (a related topic: Istihsan)
This expression is the base of the classical Islamic institution of hisbah – the individual or collective duty (depending on the Islamic school of law) to intervene and enforce Islamic law. It forms a central part of the Islamic doctrine for Muslims. The injunctions also constitute two of the ten Ancillaries or Obligatory Acts of Twelver Shia Islam. Some jurists classified human behavior according to their understanding of sharia and made this ahkam understanding part of the "duty of enjoining good and forbidding evil". Thus, the definition of good and evil based on Islamic religious interpretations and understandings (fiqh and ahkam) meant, in theory that, what Allah sees as good is good, and what Allah sees as bad is bad. In modern times Islamic faith groups have formed task groups ranging from civil organizations (foundations, associations, political parties, etc.) that aim to achieve a social structure suitable for implementing this understanding and the full implementation of sharia in society, to terrorist organizations that consider it permissible to use force and violence against their opponents to achieve their goals. Pre modern Islamic literature describes pious Muslims (usually scholars) taking action to forbid wrong by destroying forbidden objects, particularly liquor and those who had the view that certain types of musical instruments are haram. In the contemporary Muslim world, various state or parastatal bodies (often with phrases like the "Promotion of Virtue and the Prevention of Vice" in their titles) have appeared in Iran, Saudi Arabia, Nigeria, Sudan, Malaysia, etc., at various times and with various levels of power, to combat sinful activities and compel virtuous ones. However, Saudi authorities have recently made it clear that men and women can co exist in public areas in Islam. They paved the way by organizing concert and sports events open for the public.
Бұл ұғым – классикалық ислам институты hisbah-тың негізі, яғни ислам заңын орындау үшін жеке немесе ұжымдық міндет (ислам заң мектебіне байланысты) араласу. Бұл мұсылман үшін ислам ілімінің орталық бөлігі болып табылады. Бұл бұйрықтар он екі шиит исламының он қосымша немесе міндетті амалының екеуін құрайды. Кейбір фақиһтар адамның әрекеттерін шариғат бойынша жіктеп, осы ахкам түсінігін «жақсылыққа шақыру және жамандықтан тыю міндетінің» бір бөлігі еткен. Демек, жақсылық пен жамандықтың ислами діни түсініктерге (фикх пен ахкам) негізделген анықтамасы теориялық тұрғыдан Алла Тағала жақсы деп санағаны жақсы, ал жаман деп санағаны жаман дегенді білдіреді. Қазіргі заманда ислами топтар азаматтық ұйымдардан (қорлар, қауымдастықтар, саяси партиялар және т.б.) бастап, осы түсінікті жүзеге асыру және қоғамда шариғатты толыққанды енгізуге қолайлы әлеуметтік құрылым құруға бағытталған жұмыс топтарын құрды. Сонымен қатар, қарсыластарына қарсы күш пен зорлық-зомбылық қолдануға рұқсат ететін террористік ұйымдар да бар. Көне ислами әдебиеттерде ізгі мұсылмандардың (көбінесе ғалымдардың) тыйым салынған нәрселерді, әсіресе арақ пен белгілі бір музыкалық аспаптарды харам деп санағандарды жою арқылы жамандыққа тыйым салғаны сипатталған. Қазіргі мұсылман әлемінде Иран, Сауд Арабиясы, Нигерия, Судан, Малайзия және т.б. елдерде түрлі мемлекеттік және мемлекеттік емес органдар (көбінесе атауларында «Жақсылықты насихаттау және жамандыққа жол бермеу» сияқты тіркестер бар) әртүрлі уақыттарда және әртүрлі билік деңгейлерінде күнәлі әрекеттермен күресу және ізгілікке шақыру үшін пайда болды. Алайда, Сауд Арабиясының билігі ерлер мен әйелдердің исламда қоғамдық орындарда бірге болуына рұқсат бергенін жариялады. Олар концерттер мен спорттық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы осыған жол ашты.
Enjoining good and forbidding wrong (ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) are two important duties imposed by Allah in Islam, as revealed in the Quran and Hadith. the association of ma'ruf with its cognate urf, meaning custom. Although most common translations of the phrase is "good and evil", the words used by Islamic philosophy in determining good and evil discourses are "Husn" and "qubh". In its most common usage, Ma'ruf is "in accordance with the custom", while munkar, which has no place in the custom, as its opposite, singular (nükr). In today's religious expression, ma'ruf sunnah (this concept was not different from custom in the beginning), munkar is meant as bid'a. (a related topic: Istihsan)
This expression is the base of the classical Islamic institution of hisbah – the individual or collective duty (depending on the Islamic school of law) to intervene and enforce Islamic law. It forms a central part of the Islamic doctrine for Muslims. The injunctions also constitute two of the ten Ancillaries or Obligatory Acts of Twelver Shia Islam. Some jurists classified human behavior according to their understanding of sharia and made this ahkam understanding part of the "duty of enjoining good and forbidding evil". Thus, the definition of good and evil based on Islamic religious interpretations and understandings (fiqh and ahkam) meant, in theory that, what Allah sees as good is good, and what Allah sees as bad is bad. In modern times Islamic faith groups have formed task groups ranging from civil organizations (foundations, associations, political parties, etc.) that aim to achieve a social structure suitable for implementing this understanding and the full implementation of sharia in society, to terrorist organizations that consider it permissible to use force and violence against their opponents to achieve their goals. Pre modern Islamic literature describes pious Muslims (usually scholars) taking action to forbid wrong by destroying forbidden objects, particularly liquor and those who had the view that certain types of musical instruments are haram. In the contemporary Muslim world, various state or parastatal bodies (often with phrases like the "Promotion of Virtue and the Prevention of Vice" in their titles) have appeared in Iran, Saudi Arabia, Nigeria, Sudan, Malaysia, etc., at various times and with various levels of power, to combat sinful activities and compel virtuous ones. However, Saudi authorities have recently made it clear that men and women can co exist in public areas in Islam. They paved the way by organizing concert and sports events open for the public.
Жазбаларға негізделген
Мұсылмандардың жамандықты тыйым салуға міндетті болу себебіне қатысты сұраққа Құран мен хадистерде жауаптар бар.
Исламға дейінгі
Жамандықты тыйым салуға және жақсылыққа бұйыруға ұқсас сөз тіркестерін ежелгі грек философтары, стоик Хрисипп (б.з.д.207) пен Аристотельдің (б.з.д.322) және буддизмнің негізін қалаушы Будданың мәтіндерін зерттеу кезінде табуға болады. Әсіресе ұқсас тұжырым Забур кітабында кездеседі: "Жамандықтан бойын аулақ ұстап, жақсылық жаса; бейбітшілік іздеп, оған ұмтыл" (Забур 34:14).
Дегенмен, Майкл Кук Мұхаммедтің серіктерінен бұрынғы адамдардың әдебиеттерінде, сондай-ақ исламға дейінгі араб дәстүрлері мен поэзиясында "жамандыққа тыйым салу" (мункар) және "жақсылыққа бұйыру" (ма'руф) сөз тіркестерін қолданудың айқын мысалын таба алмайды.
Мухтасиб
Дәстүр бойынша, классикалық исламдық әкімшіліктерде әл-хисба атты "базарлар мен әдеп-құлықты" қадағалайтын мекеме болған, оның иесі мухтасиб деп аталған. Ол халифа тарапынан базарларда, кәсіпкерлікте, медициналық қызметтерде және т.б. тәртіпті бақылау үшін тағайындалған. Оның "істерді қарау құқығы болмаған – тек фактілер мойындалған жағдайларда немесе кінәні мойындағанда дауларды және заң бұзушылықтарды реттеуге ғана құқығы болған".
Исламдық ғылым
Зұлымдықты тыйым салу туралы ғалымдардың пікірлері мен идеялары фатвалар жинағы, теологиялық оқулықтар, осы тақырыпқа арналған монографиялар және Құран мен Хадистің түсіндірмелері сияқты заң әдебиеттерінде кездеседі. Сунни фиқһ еңбектері зұлымдықты тыйым салу тақырыбын қамтымайды, бірақ он екілік (жағфари мектебі) ғалымдары, сондай-ақ зайди және ибади тармақтарындағы басқа ғалымдар да осы мәселені қарастырады.
Қазіргі заман
Ғазали "имандылардың жасаған қателіктерін кездестірген кезде түзетуге жеке міндеттілік" туралы жазды. Бұл тақырып басқа ортағасырлық ғалымдар құраған осы мәселедегі "ғылыми мұраның" "негізін" құрады. Бірақ, қазіргі заманда жамандыққа тыйым салудың "ұғымы" өзгеріп, жүйелірек болды. Кук пікірінше, қазір заңбұзушылыққа қарсы тұру "исламдық құндылықтарды ұйымдасқан түрде таратуды" қамтиды, және бірнеше заманауи мұсылман көпшілігіндегі штаттар мен провинцияларда исламдық "дін полициясы" бар.
Мәселелер: кімнің, кімге, не туралы
Құранда қауымның жақсылыққа бую және жамандықтан тыюға міндетті екені анық айтылған, бірақ бұл міндеттілік барлық мұсылмандарды, әлде тек кейбіреулерін ғана қамтыды ма, деген мәселе нақты көрсетілмеген.
Кімнің міндеті
Ғалымдар еркін (құл емес) ересек мұсылмендердің жамандыққа тыйым салуға міндетті екенін, ал мұсылман емес адамдардың бұл міндеттен босатылғанын айтады. Майкл Кук әл-Газалидің сөзін келтіріп: «Дегенмен, міндет дінге көмек көрсету болғанда, оның жауы [сенуші емес] қалай орындай алады?» – деп сұрайды және егер сенімсіз адам мұсылманды жамандық істегені үшін кінәласа, ол «мұсылманға заңсыз билік жүргізуге тырысады», ал сенімсіз адам мұсылманды ешқашан кемсіртпеуі керек екенін көрсетеді. Балалар мен психикалық аурулар сияқты заңдық жауапкершілігі жоқ (мукаллаф) адамдар да осы міндеттен босатылады. Сондай-ақ, әдетте еркін ересек мұсылмендерге тән құқықтары жоқ екі топты да қамтиды – яғни, құлдар мен әйелдер. Ислам ғалымдарының «стандартты» көзқарасына сәйкес, «күнәкарлар» да босатылмайды. Құқық мектептері хисбаның (жамандыққа тыйым салу) «жеке міндет» (яғни жоғарыда сипатталған барлық сенушілердің міндеті) ме, әлде «ұжымдық міндет» (мұсылмандардың жеткілікті саны оны орындағаннан кейін, қалғандары міндеттен босатылады) ме, деген мәселеде әртүрлі пікірде. Кейбіреулер оны жеке, не ұжымдық, не екеуінің де араласуы деп есептеген, яғни «біз жамандыққа тап болғанда немесе қылмыскер оны бастағанда, бәріміз де міндеттіміз; бірақ мәселені шешкеннен кейін, қалғанымыздың міндеті жоқ» дегенді білдіреді (Мәлики және Ханафи мектептері). «Жазаны мемлекет ғана беруі керек, жеке адамдар емес деген пікір кең тараған, тіпті дерлік барлық жерде қабылданған». Басқалар осы тәсілдердің барлық білікті сенушілерге қатысты екенін айтады. Майкл Кук атап көрсеткендей, іс жүзінде, қазіргі заманға дейінгі исламда бұйрық беріп, тыйым салған адамдардың басым көпшілігі – ғалымдар болған.
Көтеріліс
Көтерілісті мемлекеттік және билеуші тарапынан жасалған зұлымдыққа қарсы тұру құралы ретінде қарастырған Кук, ислам ғалымдарының пікірлерінің "осы тәсілге қарсы бағытталғанын" айтады. Әдетте, бұл тыйым салатын адам үшін ақымақтыққа және қауіптілікке толы болған жағдайларда (немесе егер) болды, билеушіге құрметсіздік таныту себебінен емес. Бірақ, Кук атап көрсеткендей, исламның алғашқы ғасырларындағы саяси көтерілісшілер зұлымдықты тыйым салуды өздерінің ұраны ретінде пайдалануын тоқтатқан жоқ. Мұндай мысалдар харижиттердің, оның ішінде ибадилердің, шииттердің, оның ішінде зәйдилердің, және сунниттердің, әсіресе маликтердің арасында кездеседі. Исламның алғашқы ғасырларындағы осындай көтерілісшілердің мысалдары: Жахм ибн Сафван (746 ж. қайтыс болған), соңғы Умайялық Трансоксианада, Юсуф әл-Барм 776 жылы Хорасанда, әл-Мубарқа 841/42 жылдары Палестинада, Ибн әл-Китт 901 жылы Испанияда және 960 жылы Арменияда көтеріліс жасаған Аббасид.
Нені орындау
Белгілі бір тәпсірші Әл-Табаридің (923 ж.ө.) айтуынша, "дұрыс" – Алла мен Оның Пайғамбары бұйырғанның бәрі, ал "бұрыс" – олар тыйым салғанның бәрі, яғни шариғат. Әл-Науави да шариғат принциптері нені бұйыру керектігін және нені тыйым салу керектігін анықтайды деп мәлімдеді. Фиқһ мектептері (мадхаб) арасында да ғылыми пікір қақтығыстары бар.
Жойылған немесе бұзылған
Ислам әдебиетінде осы мәселе бойынша "басым тақырып" – тыйым салынған нәрселерге шабуыл жасау, шахмат тақталарын аударып түсіру, музыкалық аспаптар мен қасиетті ағаштарды қирату, көркем суреттерді бүлдіру.
Қарсы немесе шектеулерді жақтаған дәлелдер
Мұсылмандардың зұлымдықты тыйым салу міндеті екендігін "нақты жоққа шығару" "өте сирек" кездеседі және Исламның алғашқы екі ғасырынан кейін мүлдем болмады. Кейбір ғалымдар (Хасан әл-Басри, Абдулла ибн Шубрума, 761 ж. қайтыс болды) зұлымдықты тыйым салуға ұмтылу керек, бірақ міндетті емес деп таласқан. Басқа топтар (ханбалиттер, шииттер) оны міндетті деп мойындамағандары үшін (әділетсіз немесе шамадан тыс) айыпталып келді. Суфилер "әлдебір жолмен зұлымдықты тыйым салуды әлсірететін" (толеранттылық, мистицизм, өзіне шолу) ұғымдарымен байланысты, бірақ "мұндай міндеттен түбегейлі бас тартатын ешқандай негізгі суфи доктринасы жоқ" және көптеген суфилер оны іске асырады. Мұсылмандардың зұлымдықты тыйым салудан бас тартуға қатысты "біртұтас доктринасы" тек суфи ʿАбд әл-Ғани әл-Наблусиден (1731 ж. қайтыс болды) келді. Ол Бағдадтағы Кадизаделилердің қатаң діни науқанының ортасында өмір сүрген суфи еді, ал бұл науқанның "басты мақсаты" суфилер болған. ʿАбд әл-Ғани зұлымдықты тыйым салу теорияда дұрыс болғанын айтса да, зұлымдықты тыйым салатындардың ниеті маңыздырақ екенін, ал "басқалардың қатесін іздеуге құмарлығы" "өздерінің кемшіліктерін байқамай қалуына" әкелуі мүмкін екенін, сондықтан "өзін-өзі жоғары қоюдан гөрі өзін-өзі тану қажет" деді. Оның аргументі "ешқандай кең таралымға ие болмады".