Кіріспе

Канадалық экономист Стивен Герберт Хаймер (15 қараша 1934 – 2 ақпан 1974) – канадалық экономист. Оның зерттеулері көпұлтты компаниялардың қызметіне қатысты болды, бұл оның докторлық диссертациясының тақырыбы болды: «Ұлттық компаниялардың халықаралық операциялары: Тікелей шетелдік инвестицияларды зерттеу». Ол 1960 жылы қорғалған, бірақ 1976 жылы Массачусетс технология институтының экономика факультеті жариялады. Оның диссертациялық жетекшісі Чарльз П. Киндлбергер оны жариялауға ұсынды, бұл туралы ол Хаймердің диссертациясына жазған кіріспесінде айтқан.

Жеке өмір

Хаймер Монреаль қаласында, Квебек провинциясында, Канадада дүниеге келген. Стивен Герберт Хаймердің әкесі Польшадан келген еврей киім дүкенінің иесі болса, анасы бухгалтер қызметін атқарған. Осы факт оны көпұлтты корпорациялардың жергілікті кәсіпорындарға тигізетін әсерін зерттеуге түрткі болды, себебі ол жаңа бәсекелестердің отбасылық бизнесіне зиян келтіруі мүмкін деп қорқып жүрген. Хаймер 1955 жылы туған Монреальдегі МакГилл университетін экономика және саясаттану мамандықтары бойынша үздік дипломмен бітірді. Сол жылдың күзінде ол Бостонға көшіп, МТИ-де өндірістік қатынастарды оқуға түсті, сол жерде Монреальдық Гилдамен танысты. Ол Йель университетінде экономика пәнінен сабақ берді және екі ұлы болды. 1970 жылдан өмірінің соңына дейін Хаймер Нью-Йорктегі Жаңа әлеуметтік зерттеулер мектебінде экономика профессоры болып жұмыс істеді. Ол докторлық диссертациясында өнеркәсіптік ұйымдастыру және халықаралық саудаға деген қызығушылықтарын біріктірді. Хаймер Нью-Йорк штатының Шэндакен қаласы маңында болған автокөлік апатынан қаза тапты.

Үлестер

Стивен Хаймер халықаралық бизнестің әкесі деп есептеледі, себебі оның тікелей шетелдік инвестицияларға қатысты үлесі, сондай-ақ көпұлтты кәсіпорындар теориясы саласындағы зерттеулері мен академиялық еңбектері зор. Хаймердің көпұлтты кәсіпорындар мен тікелей шетелдік инвестициялар (ТШИ) тақырыбындағы қазіргі теорияның көп бөлігінен бұрын жасалған маңызды еңбектері он бір құжатта, оның ішінде 1960 жылғы докторлық диссертациясында топтастырылған. Оның ТШИ теориясына дейін барлық инвестициялар шекара арқылы капиталдың қарапайым қозғалысы деп саналды. Капиталдың қозғалысы елдер арасындағы пайыздық ставкалардың айырмашылығымен анықталады деп есептелді. Хаймер қаржылық инвестициялар мен осы инвестициялардың арасындағы ерекшелікті анықтады және оларды тікелей шетелдік инвестициялар деп атады: соңғысы фирмаға басқа елдердегі бизнес-қызметті бақылауға мүмкіндік береді, ал портфельдік инвестициялар мұндай мүмкіндік бермейді. Стивен Хаймер ұсынған теория неоклассикалық көзқарас пен кемел нарық құрылымын қарастырудан өзгеше болып табылады. Хаймердің негізгі тұжырымы: тікелей шетелдік инвестициялар тек нарықтағы кемшіліктер болған жағдайда ғана табысты бола алады, бұл артықшылықтар мен қақтығыстарды тудырады: компаниялар тікелей шетелдік инвестицияларды жүзеге асыру арқылы бәсекелестікті азайта алады. Осылайша, компаниялар нарықта туындайтын қақтығыстарды жоюға және олардың ерекше артықшылықтарынан пайда алуға мүмкіндік алады. Хаймер көпұлтты компанияларды бизнесті дамыту, ақпарат тарату және баға белгілеу процесінде халықаралық нарықтардан жақсы институттар деп есептеді. Бұл мәселені Дуннинг пен Пителис «Стивен Хаймердің халықаралық бизнес ғылымына қосқан үлесі: бағалау және кеңейту» атты академиялық мақаласында жан-жақты қарастырды. Шетелдік инвестициялардың мәні мен себептерін талдау кезінде Хаймер тікелей және портфельдік инвестицияларды ажыратып қарады. Пайыздық ставкалардың айырмашылығы портфельдік инвестицияларды тудырады, бірақ тікелей инвестицияларды тудырмайды және соңғыларының салалық құрылымы бір елден екіншісіне едәуір айырмашылықтарға ие емес екенін анықтағаннан кейін, егер олардың себебі тек табыстылықтың айырмашылығы болса, Хаймер тікелей инвестициялар – бұл фирмалардың халықаралық операцияларымен байланысты капитал қозғалысы деген қорытындыға келді. Олардың мақсаты – өндірісті бақылауда ұстау. Бұл бақылау бәсекелестікті басуға немесе білікті жұмыс күші, арзан шикізат, капитал нарығына немесе технологияға қол жеткізу сияқты артықшылықтардан алынған рентаны игеруге мүмкіндік береді. Кейін Хаймер марксистік тіл мен ұғымдарды нақтырақ қолданды. Хаймер «жастардың (Америкада) Марксқа қол жеткізуі қиын болды. Оның тілі түсініксіз болып көрінді, ал университеттерде оны түсінуге көмектесетін курстар болмады. Шындығында, Маркспен не ерекшелігі бар екенін білетін адамдар аз болды» деп жазды. 1970 жылдары жарияланған бірқатар мақалаларында ол ұлттық мемлекеттер мен көпұлтты компаниялар арасындағы қарым-қатынасты қарастырды және олардың халықаралық еңбек бөлінісін құрудағы рөлін егжей-тегжейлі сипаттады. Хаймердің пікірінше, бұл иерархиялық еңбек бөлінісі – көпұлтты корпорация ішінде қайта жаңартылған ішкі еңбек бөлінісінің макрокосмосы. Хаймер бұл компаниялар ұлттық мемлекеттерден күштірек болды деп сенбеді; керісінше, көпұлтты компаниялар әлемнің ірі қаржы орталықтарында мықты тамырлар тартты және олар қолданыстағы географиялық және кеңістіктік шекаралар мен тәуелділіктерді нығайтуға бейімді. Осы және басқа да тақырыптар бойынша мақалалар мен еңбектерді Хаймердің Жаңа әлеуметтік зерттеулер мектебінің аспиранттары «Көпұлтты корпорация: радикальды көзқарас» атты жинақта жинақтады. Стивен Герберт Хаймердің еңбектері 1979 жылы Кембридж университетінің баспасында жарияланды. Хаймердің теориялары Кантуэлл және Джон Гарри Дуннинг сияқты басқа экономистерге зор әсер етті және Хаймердің диссертациялық жетекшісі Чарльз П. Киндлбергер 1969 жылы жарияланған лекциялар сериясында «Шетелдегі американдық бизнес» еңбегінде кеңінен түсіндірді. Соңғысы Хаймердің диссертациясын қазадан кейін жариялауда маңызды рөл атқарды. Көптеген авторлар Хаймердің теорияларын халықаралық бизнес саласында жаңа теориялық тәсілдерді әзірлеу үшін пайдаланды. Осы жаңа теориялардың бірі – Джон Дуннинг (1977) әзірлеген OLI парадигмасы (меншік, орналасу, интернализациялау), ол Хаймердің фирмаларының ерекше артықшылықтарын қабылдады.

Таңдалған жарияланымдар

Хаймер, С. (1970). Көпұлттық корпорациялардың тиімділігі (қарама-қайшылықтары). Америка экономикалық шолуы, 60(2), 441–448. Хаймер, С. (1972). Капиталдың интернационалдануы. Экономикалық мәселелер журналы, 6(1), 91–111. Хаймер, С. (1972) «Көпұлттық корпорация және теңсіз даму заңы», Ж. Бхагавати (ред.) «Экономика және 1970-1990 жылдардағы әлемдік тәртіп», Collier MacMillan: Нью-Йорк, 113–140 б.