Гнезно қақпалары – Польшадағы Гнезно соборының қола есіктері. Әйінше Әдалберт өмірінен 18 бейнелеу сахналары бейнеленген, романдық өнердің маңызды туындысы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшадағы Гнезнен соборындағы қола есіктер
Bronze doors at Gniezno Cathedral in Poland
Гнезнен есіктері (Drzwi Gnieźnieńskie, Porta Regia) – Польшадағы Гнезнен соборының кіреберісінде орналасқан қола есіктер жұбы. Олар Әйеңгі Әдалберттың (поляк тілінде Войцех) өмірінен он сегіз басрельеф көріністерімен әсемделген, оның қалдықтары алтынмен тең салмақта сатып алынып, соборға әкелініп, сонда қастерленіп сақталған. Собор – бұл готикалық стильдегі ғимарат, ал есіктер одан бұрынғы ғибадатханадан алынып келген. Есіктер шамамен 1175 жылы, Миешко III Ескінің билігі тұсында жасалған және Польшадағы роман стиліндегі өнердің ең маңызды туындыларының бірі болып саналады.
The Gniezno Doors (Drzwi Gnieźnieńskie, Porta Regia) are a pair of bronze doors placed at the entrance to Gniezno Cathedral in Gniezno, Poland. They are decorated with eighteen bas relief scenes from the life of St. Adalbert (in Polish, Wojciech), whose remains had been purchased for their weight in gold and brought back to, and enshrined in, the cathedral. The cathedral is a Gothic building which the doors predate, having been carried over from an earlier temple. The doors were made around 1175, in the reign of Mieszko III the Old, and are one of the most important works of Romanesque art in Poland.
Есіктердің шығу тегі
Есіктердің шығу тегі көп талқылаулардың нысаны болды. Олардың стилі қазіргі Бельгия мен Францияның Мозан аймағынан шыққандығы анық. Олардың қайда жасалғаны туралы Хилдесхайм (шамамен 1015 жылғы атақты Бернвард есіктерінің туған жері), Богемия, Фландрия (мүмкін Льеж) немесе жергілікті жерде болған деген пікірлер айтылды. Шварценский «дизайн және балауыз модельі, Льеж (?)» дейді, бірақ «Гнезнода құйылған (?)», «1127 жылдан кейін» деген пікірді білдіреді, алайда бұл дата қазір азшылықтың көзқарасы болып көрінеді – себебі бұл жыл әулие Адальберттің басының «қайта табылуымен» байланысты, ол бастапқы қабірлердің ішінде болмаған. Тағы бір мүмкіндік – суретшілер мен шеберлер тапсырыс үшін Батыстан шақырылған, мүмкін есіктің сол жақ бөлігін балауыз немесе қола түрінде Еуропаның көп бөлігіне тасымалдаудан оңай болған. Сол кезде Польша шіркеуі Кельн архиепископтығымен және Мозан өнерінің отанымен тығыз байланыста болды, ол сол кезде Батыс Еуропа металл өнерін жетекшілік етті. 1956 жылы қайта жаңарту жұмыстары кезінде жартылай өшірілген «me fecit me us», «petrus» және «bovo luitinius/latinus» деген жазулар табылды, бұл құюды басқарған шебердің атын көрсетуі мүмкін. Бұл «Питер жасады» – «[жері]» дегенді білдіреді, ал «luitinius» орналасқан жері қазіргі Польшадағы төрт Лютиннің біріне (осы кезеңде барлық мүмкін үміткерлер емес) немесе Мозан аймағынан алыс емес Солтүстік Франциядағы Лилльге, немесе Солтүстік Италиядағы Комо қаласына жақын Лучиноға қатысты болуы мүмкін. Егер жазу «latinus» немесе «Питер Латын мені жасады» деп оқылса, мағынасы одан да түсініксіз, бірақ бұл оқудың аз ғана ықтималдығы бар деп есептеледі. Екеуінің де есімдері басқа контексттерде белгілі емес.
Locating the origin of the doors has been the subject of much discussion. It is clear that their style derives from the Mosan area in modern Belgium and France. Their place of manufacture has been argued to be Hildesheim (home of the famous Bernward Doors of about 1015), Bohemia, Flanders (perhaps Liege), or locally. Swartzenski says "design and wax model, Liege (?)" but "cast in Gniezno (? )", "soon after 1127", but this date now seems very much a minority view it was the year when St Adalbert's head was "recovered", not having been with the initial batch of relics. Another possibility is that the artists and craftsmen were imported from further West for the commission, perhaps easier than transporting the single piece of the left door, either in wax or bronze form, across much of Europe. At this time the Polish church had strong links with the Archdiocese of Cologne and the home area of Mosan art, which led Western European metalwork at this date. The question has not been settled by the discovery during restoration work in 1956 of partly effaced inscriptions reading "me fecit me us", "petrus" and "bovo luitinius/latinus", probably giving the name of the craftsman in charge of the casting. These mean "made by" "Peter" " of ? [place]", with the "luitinius" location probably referring either one the four Lutins in modern Poland (not all possible candidates at this date), or Lille in northern France not far from the Mosan region, or Lucino near Como in northern Italy. If the reading is "latinus", or "Peter the Latin made me", the meaning is even less clear, but this is regarded as the less likely reading. Neither name is known in any other contexts.
Сипаттама
Сол жақ есіктің (кафедральдің сыртындағы рельефтерге қарағанда) биіктігі 328 см, ені 84 см, оң жақ есіктің биіктігі 323 см, ені 83 см. Екеуінің де қалыңдығы 1,5–2,5 см. Олар қоладан, мыс, қалайы және аздаған мөлшерде қорғасын қоспасынан құйылған, ал құюдан кейін гравюра құралдарымен кейбір ұсақ бөлшектер қосылған. Сол жапырағы бір бөліктен құйылған, ал оң жапырағы 24 құйма бөліктен жасалып, содан кейін біріктірілген. Арыстан басты екі тұтқа да дұрыс орналаспаған, олар да бөлек құйылып, дәнекерленген. Шамамен 1015 жылы Хилдесхайм кафедралінің есіктері рельефтермен жабылған үлкен есікті бір бөліктен құюдың алғашқы үлгісін көрсетті, бұл бұрынғы итальяндық қола есіктерінің әдеттегі техникасынан – ағаш ядроға бекітілген қола рельефтік құймалардан – әлдеқайда қиын болды. Германияда, мысалы, Аахендегі Шарль Великийдің 9 ғасырдың басындағы Палатин капелласы үшін, фигуралық әшекейлемесіз қарапайым есіктер римдік техниканы сақтап қалған Византиялықтардың ықпалымен толығымен құйылған. Гнизоның сол жақ есігі Хилдесхайм әдісімен жасалған. Рельеф сол жақ есікте әлдеқайда жоғары, кейбір фигураларда 75%-ға дейін жетеді, ал оң жақ есіктегілердің көбі 25%-ға да жетпейді. Орталық панельдердің айналасында Мозан стиліне тән "ринсеу" – өрнекті жапырақтардан тұратын декоративтік фриз, арасында астрологиялық бейнелер мен басқа да тақырыптардың шағын фигуралары орналасқан. Адалберт пұтқа табынушы пруссалықтарды дінге көндіруге тырысқанда шейіт болды, олар кейбір көріністерде бейнеленген, бұл олардың сыртқы түрінің сирек кездесетін замандас жазбасын береді; есік жасалған кезде пруссалықтар көбінесе пұтқа табынушы болып қалды. Бір ғана әулиенің өмірін осындай монументалды көлемде бейнелеу сол кезде өте сирек кездесетін, ал есік – осындай сюжеттік бағдарламасы бар Еуропадағы жалғыз романдық есік. Дизайн, мүмкін, қазір жоғалған әулиенің өміріне арналған жарықтандырылған қолжазбадағы циклды негізге алған, бірақ тіпті осындай шығармаларда әулиенің өмірін осы деңгейде бейнелеу де ерекше жағдай еді. Адалберттің өміріне арналған екі жазба 1000 жыл шамасында, оның қайтысынан кейін жазылған, бірақ есіктердің көрнекі көздеріне жарық түсіретін жарықтандырылған көшірмелер жоқ, бірақ олардың мәтіндері көріністерді түсіндіруге көмектеседі. Дизайнның шығу тегіне қарамастан, композициялар ортағасырлық суретшілердің жаңа тақырыппен бетпе-бет келгенде көбінесе жүгінетін, жиі қолданылатын сюжеттік композициялардан алынғанын көрсетеді; жаңа композицияларды құру олардың біліміне кірмейтін. Кейбір көріністер Мәсіхтің өмірінен және басқа да үлгілерден бейімделген. Сол жақ есікте оның ерте өмірі мен христиандық аумақтағы өмірі көрсетілген; оң жақтағысы – оның миссионерлік қызметі, қазіргі Польшадан тыс жерлерді ескермейтіндей. Олардың бейнелеуі «олар саяси мәлімдеме ретінде жасалғанын анық көрсетеді».
The left door (facing the reliefs from outside the cathedral) is 328 cm high and 84 cm wide, the right 323 cm high and 83 cm wide. Both are between 1.5 and 2.5 cm thick. They were cast in bronze using the lost wax casting technique in a mixture of copper, tin with a small amount of lead, with some fine detail being added after casting by engraving tools. The left leaf was cast in one piece, but the right was made in 24 cast sections which were then soldered together. Both the lion headed knockers, which do not align correctly, were also cast separately and soldered. The doors of Hildesheim Cathedral, of about 1015, had pioneered the casting of a large door mostly covered with reliefs in a single piece, which was considerably more difficult than the usual technique of earlier Italian bronze doors, which used bronze relief casts fixed to a wooden core. Plain doors with no figurative decoration had already been cast whole in Germany for example for Charlemagne's early 9th century Palatine Chapel at Aachen, following Roman techniques preserved by the Byzantines. The Gniezo left door follows the Hildesheim method. The relief is also typically much higher on the left door, as much as 75% on some figures, where few on the right door reach 25%. Around the central panels runs a decorative frieze of Mosan style "rinceaux", or scrolling foliage, with small figures of astrological personifications and other subjects at intervals. Adalbert had been martyred trying to convert the pagan Prussians, who are shown in some scenes, giving a rare near contemporary record of their appearance; the Prussians remained largely pagan at the time the doors were made. To illustrate the life of a single saint on such a monumental scale was most unusual at this period, and the doors are the only Romanesque ones in Europe with such a programme. The designs perhaps followed a now lost cycle in an illuminated manuscript of the life of the saint, though even in this sort of works such an extended pictorial treatment of a saint's life was unusual. Two lives of Adalbert have survived, written around 1000, soon after his death, but no illuminated copies that throw light on the visual sources for the doors, though their texts help explain the scenes. Whatever the origin of the designs, the compositions show the borrowings from more common subject compositions to which early medieval artists usually resorted when confronted with a novel subject; devising new compositions was not part of their training. Some scenes adapt subjects from the life of Christ and other models. The left door shows his early life and life in Christian territory; the right one his missionary activities, apparently ignoring those outside modern Poland. Their iconography "clearly shows they were made as a political statement".