Кіріспе

Екінші ағылшын-афған соғысының соңғы ірі қақтығысы

🇬🇧 Ұлыбритания Генри Фрэнсис Брук
| қарсыласы = 🇦🇫 Ауғанстан Әюп Хан
| күші1 = 10 000
| күші2 = 13 000 маусымның басында 10 000 ізбасарымен Гераттан шықты. Осы күштерді тоқтату үшін 1500 британдық және үнді әскері, сондай-ақ афған жасақтары жіберілді. Бригадир Джордж Берроуз басқаратын британдықтар 27 шілдеде Майвандта Әюп Ханмен кездесті. Бірақ британдық қызметтегі көптеген үнді әскерлері жаңа, жеткіліксіз оқытылған жалдамалы сарбаздар болды және қысымға төтеп бере алмады; ал афған жасақтары өз елбасыларына қарсы күресуге құштарлық танытпай, жақтарын ауыстырды. – Капитан Слейд.

Майвандтағы шамамен 2500 британдық және үнді әскерінің 960-тан астамы шайқаста немесе одан кейінгі шегіну кезінде қаза тапты. Жарақат алғандардың тек 161-і ғана Қандаһар бекінісіне жетті.

Қандаһар қоршауы

28-ші күні шашыраған колоннаның қалдықтары Кандагарға жетіп, гарнизонның санын 4 360-қа дейін көтерді. Осыған байланысты, 12 000 тұрғыннан тұратын ауған халқы қаладан кетуге мәжбүр болды. Гарнизондық бекіністерді тастаумен бірге, бүкіл гарнизон нығайтылған қаланың қабырғаларына шегініп, оны қорғауға дайындық шараларын ұйымдастырды. Осы қорғаныс шараларына қала қабырғаларындағы байланыс жолдарын жақсарту, бұзылған жерлерді жабу, артиллериялық платформалар салу және жауды ұстап тұру үшін қабырғалардың сыртында сым тораптар орнату кірді. Ауғандықтар қорғаушылардың дайындықтарын үздіксіз тоқтата тұрып, қиындықтар тудыруға тырысты. 8 тамызда Майванд шайқасында жеңіске жеткен Әйүп хан, қаланың солтүстік-батысындағы Пиккет төбесінен қамалға оқ ашты. Бірнеше күннен кейін, шығыс және оңтүстік жақтағы Дех Ходжа және Дех Хати ауылдарынан да оқ атылды. 16-сы күні Бригадир генерал Брук басқарған Дех Ходжа ауылын бейтараптандыруға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. Шегіну кезінде Брук пен капитан Крюкшенк қаза тауып, қаза болғандардың жалпы саны 100-ден асты.

Көшірме бағана

Майванд апаты Ауғанстаннан Кабул гарнизонын эвакуациялау жоспарларын өзгертті. Қазіргі мәселе – Қандаһарды құтқару және Әйүпті жеңілуге мәжбүр ету. Мен жұмысты атқаруға дайын жақсы күштерге иемін, ал Бобс оларға басшылық етеді. – Генерал Дональд Стюарт, Кабул. Аталған «Бобс» – генерал Робертс, жақындағы апатты түзету және қоршаудағы Қандаһар қаласын босату үшін Кабулдан жеке дивизияға жетекшілік етеді. Сондай-ақ, генерал Файр сол мақсатпен Солтүстік Үндістанның Кветта қаласынан жорыққа шығады, ал генерал Стюарт гарнизонның қалған бөлігін бастапқы жоспар бойынша Үндістанға эвакуациялауды жалғастырады. Ауғанстанның вице-королі Робертстің 8 тамызда Кандаһарға 2 қыркүйекке дейін жететіндей етіп жорыққа шығатыны туралы хабардар етілді. Робертстің қол астындағы 10 000 сарбаздың 2 800-ден астамы еуропалықтар еді. Ауғанстанның қиын жер бедері мен жылдамдық қажеттілігіне байланысты барлық әскерлерге жеңіл саяхаттауға бұйрық берілді (әр сарбазға 20-30 фунт жарақ), және дау тудыратындай, дөңгелекті көліктер алынбады, тек 6 және 9 фунттық тау артиллериясы қолданылды. 8 500 қашыр, есек және понилер негізгі жабдықты тасымалдау үшін пайдаланылды. Кабулдан Қандаһарға дейінгі қашықтық шамамен 320 мильді құрайды (Логар аңғары арқылы таңдалған бағыт ең қысқа болмаса да, аңғардың құнарлы жері олардың қорын толықтыратын еді). Әскерлер шеру барысында алған барлық нәрсесі үшін төлем жасады, оның ішінде астық, жаңа мал және тіпті отын – жергілікті ауғандықтар әскерлермен сауда жасауға қуанышты болды. Газнидегі тоқталыс қысқа болды; колонна 16-сы таңертеңгі салқын уақытта қайтадан жолға шықты. Күннің соңындағы шеруде температура 100°F-тан асып, көлеңке аз болды; шаршаған аяқтар мен судың үнемі жетіспеуі жағдайды уақытша қиындатты. «Мұндай шеру әдісін сипаттау оңай емес; ол еркіндіктің жоғары деңгейін мұқият реттелген тоқталыстармен және колоннаның әр бөлігіндегі қатаң бақылаумен біріктірді; ол қозғалыстағы массаны құрайтын әрбір адамның жеке интеллектін пайдаланды және барлығын шерудің қиындықтарын жеңуге, оның ауыр жүгін көтеруге және мақсатқа жетуге шақырды». – Генерал Чэпман. 24-сі көмекші колонна Келат-и-Гилзайға жетті. Генерал Робертс 16-сы күні Дех Ходжа ауылындағы шабуыл туралы және жағдайды хабарлаған генерал Примроузден Қандаһардан хат алды. 25-сі күні Келат-и-Гилзай гарнизоны қосылған көмекші колонна Қандаһарға қарай жорығын жалғастырды. Алайда генерал Файрдің көмекші колоннасы қиын сапарынан көптеген қиындықтарға тап болды және әлі де Қандаһардан қашықта болды. Келесі күні Робертстің көмекші күштері Тир-Андазға жетті. Осы жерде Робертс Әйүп ханның Қандаһарды қоршаудан шығарғанын және солтүстікке, Ургундаб аңғарындағы Мазра ауылына қайтқанын білді. 27-сі күні генерал Хью Гоф екі кавалериялық полкпен Робатқа барып, қалған күштер 28-сі күні Робатқа қосылды. Енді Қандаһарға дейін 19 миль ғана қалды. Кабулдан Қандаһарға дейінгі шеру, колоннаның барлық күштері, ілесіп жүргендері және жүктің 20 күнге созылды – күніне шамамен 15 мильден астам. Ілесіп жүргендердің ішінде 2 200-ге жуық «дули» тасушылар, 4 700 көлік жүргізуші және 1 200-ден астам қызметшілер болды. Шеру ауғандықтар тарапынан тоқтатылмаса да, бұл адам баласының табандылығы мен ұйымдастыру қабілетінің тарихи және керемет мысалы болды.

Шайқас

1880 жылғы 31 тамыздың таңында көмекші күштер Қандаһарға жетті. Дегенмен, жорықтың соңғы бөлігінде генерал Робертс қызбаға шалдығып, діңге салып көтерілуге мәжбүр болды (бірақ қала көрінгенде, абырой үшін атқа мінуге талаптанды).

Әйүп ханның орны

Архандаб аңғары мен Қандаһар жазығын тік және қиын өткелді тау тізбегі бөліп тұрады. Аңғар мен жазық екеуі де тау тізбегінің соңындағы Мурча асуы және оны кесіп өтетін Бабавали асуы арқылы байланысады. Бабавали асуынан оның ұшына дейінгі тау бөлігі Пир Паймал төбесі деп аталады. Осы тау тізбегінің артында Аюб хан лагерь құрған Мазра ауылы орналасқан. Ауғандықтардың тағы да географиялық артықшылықтары болды. Пир Паймал төбесінің тікелей артында Хароти төбесі жатыр (екі төбе де тиімді атыс позициясын ұсынады), ал төбелердің арасындағы терең суару каналдары жақсы қорғаныс жамылғысын қамтамасыз етті. Генерал Гоф және полковник Чэпмен 31-ші күні түстен кейін жасаған барлау нәтижесінде осы ауғандық позициялар туралы құнды мәліметтер алынды. Бірақ, олардың барлаудан қайтқанда ауғандық қарулы күштерінің ресми және жалдамалы әскерлерінен күшті шабуылға ұшырады. Сикх жаяу әскеріне қатты қысым көрсетілгендіктен, 1-ші және 3-ші бригадалардың бөлімдері шайқасқа жөнелтілді.

Ұрыс жоспары

Осы қиын күреспен алынған әскери ақпаратпен қаруланған Робертс келесі күні – 1880 жылдың 1 қыркүйегінде таңертең шабуыл жасауға шешім қабылдады. Бабавали асуы артиллериямен бомбаланғанда, 1-ші және 2-ші жаяу әскер бригадалары (3-ші бригада резервте) Пир Паймал және Хароти төбелері арасындағы жауға шабуыл жасап, Үргендап аңғары бойымен Аюб ханның Мазрадағы бас лагеріне қарай жылжуы керек еді. Мурча және Бабавали асуларын генерал Примроуздың жаяу әскері мен артиллериясы қолдаған атқыштар тобы қорғауға тиіс болды. Гофтың атқыштар тобы Ауғандардың күтуге болатын шегіну жолына кең айналыммен жете алу үшін Үргендап арқылы өтеді.

Жарыс басталды

Таңғы сағат 9-дан кейін, Пикет төбесінің оң жағындағы артиллерия Бабавали асуын бомбалауды бастады. Ауғандықтар үш далалық артиллерия батареясымен жауап берді. Бірақ Робертс әскерін алға жылжыту үшін, оң жақтағы Гунди Мулла Сахибдад және сол жақтағы Гундиган ауылдарындағы ауғандықтардың орналасқан жерлерін тазалау қажет болды. Гунди Мулла Сахибдадтағы шайқас ауыр болды. Генерал Макферсон 92-ші таулы әскерін және 2-ші Гуркхаларын алға жылжытқанда, олар штыкпен шабуылға дейін қатысты, қарсылық күшті болды. Екі тарап та жарақат алды, бірақ ауғандықтар көп шығынға ұшырады – шамамен 200 адамды жоғалтқан болуы мүмкін. Ауыл басып алынғаннан кейін, бригада Пир-Паймалдың оңтүстік-батыс жағына қарай жылжыды, үнемі ауғандықтардың қатал қарсылығымен кездесті. Генерал Макферсон Гунди Мулла Сахибдадқа қарсы шабуыл жасағанда, генерал Бейкер Гундиганға қарсы қозғалды. Шайқас қайтадан ауыр болды – ауғандықтар жақсы бекітілген позицияларды ұстады, оларды шабуылдаушылардың біріккен күштері ғана бұзуға болатын. Алайда, 72-ші полктің сол жақ қанаты (5-ші Гуркхалардың қолдауымен) ауылды басып алды, ал оң жақ қанаты сикхтерге көмектесіп, екі ауылдың арасындағы бау-бақшалар арқылы шайқасты. Генерал Бейкердің бригадасы ашық жерге шыққанда, Пир-Паймал төбесінің шетінен артиллериялық оққа түсті және Газилердің жаппай шабуылына ұшырады. Бірақ таулы әскерлер мен сикхтер оларды шешімді түрде кері қайтарды. Екі бригада енді бірге алға жылжуға мүмкіндік алды. Макферсоннің бригадасы Пир-Паймал ауылын басып алу үшін төбеге жақын жылжыды. Ауылдан өткеннен кейін, майор Уайттың басқаруындағы 92-ші таулы әскері Бабавали асуының оңтүстік-батысында қатал қарсылыққа тап болды. Мазрадағы Әйүп ханның негізгі лагерінен күшелер келгеніне қарамастан, Макферсон 5-ші Гуркхалар мен 23-ші пионерлердің қолдауымен майор Уайттың әскерін шабуылдады. Ауғандықтардың (көптегендері Пир-Паймал төбесінің беткейінен атып тұрды) қатал қарсылығы мен тұрақты атысы таулы әскерлердің көптеген жарақаттарына себеп болды, бірақ ауыр шығынға қарамастан, британдықтар шамамен 8000 ауғандықты штыкпен таратып жіберді. Макферсоннің бригадасы төбенің астына жақындағанда, Бейкердің әскерлері сол жақта кеңірек тарады; полковник Мониге Хароти төбесін басып алу міндеті жүктелді. Төбенің солтүстік жағынан полковник Мони, Макферсон мен Бейкердің алға жылжыған күштерінің алдында Әйүп ханның Мазрадағы лагерін тастап кеткенін көрді. Робертс енді Макгрегордың 3-ші бригадасын Пир-Паймал ауылына, өзінің және генерал Росс (барлық жаяу әскер дивизиясының командирі) баратын жерге бұйырды. Сол жерде генерал Росс жағдайды анықтай алмады және алдыңғы бригадаларға тоқтауға және оқ-дәрілерін толықтыруға бұйрық берді. Бірақ бұл кешігу Әйүп ханға демалыс берді. Британдықтар лагерьге сағат 13:00-де кіргенде, ол тастап кетілген, тек шегініп келе жатқан армияның қираған қалдықтары ғана қалды. Әйүп ханның әскері толық жеңіліске ұшырады. Генерал Гофтың атты әскерінің шегініп келе жатқан ауғандарды тоқтату жоспары іске аспағанымен, британдықтар шешуші жеңіске жеткені анық болды.

Салдары

Кандаһар шайқасы Екінші ағылшын-афған соғысына нүкте қойды. Әйүп хан шешулі жеңіліске ұшырады. Ол өзінің барлық артиллериясын, лагерін, зор мөлшерде оқ-дәрісін және шамамен 1000 әскерін жоғалтты. Әйүп хан шайқаста қалған аз ғана әскерімен бірге қашқынға айналды. Робертс 1880 жылдың 9 қыркүйегінде Кандаһардан шығып, дивизиясының бір бөлігімен Кветтаға аттанды. 1880 жылдың 15 қазанында Сибиде ол қолбасшылық лауазымынан қанағаттанды, 30-ы күні Бомбейден кемеге отырып, Англияға емделуге кетті. Генерал Робертстің Ауғанстандағы ерлігі оның шебер және белсенді әскер командирі ретінде беделін арттырды. Көп жылдар өткен соң Робертстің батырлығы Глазго қаласындағы Келвингроув саябағында орнатылған мүсінмен мәңгіленді, онда «Virtute et valore» (Ерлік пен батылдықпен) деген ұран жазылған. Британдықтар бұрын оларға қарсы болған Абдур Рахманды Ауғанстанның әмірі етіп тағайындады, осылайша Ауғанстанның сыртқы саясатын бақылайтын қорғау астындағы мемлекет құрылды. Әмірлікте отырған Абдур Рахман хан Екінші ағылшын-афған соғысының нағыз жеңімпазы деп есептелді. Британдықтар Кандаһарды өздерінде ұстап тұруға тырысқанымен, оны Ауғанстанға қайтаруды шешті. Рахман Яқуб хан берген аумақтарды британдықтардың бақылауына алған Гандамак шартын бекітті. Кабулда британдық резидентураны сақтап қалу мақсатынан басқа, соғыс мақсаттарының көп бөлігіне қол жеткізгеннен кейін, британдықтар Ауғанстаннан шығып кетті, соңғы әскерлер 1881 жылдың сәуір айында елді қалдырды. Ауған тайпалары ішкі басқару құқығын және жергілікті дәстүрлерді сақтап, Британдық Радж мен Ресей империясы арасындағы серік болып қалды. Қызығы, осы саясаттың көп бөлігі Шер Әли ханның қалауына сәйкес келетін еді, егер бұл шаралар ертерек қабылданғанда, соғыс болмаған болар еді. Соғыс Ұлыбритания үшін қымбатқа түсті, оған шамамен 17 миллион фунт стерлинг жұмсалды, бұл бағалау бойынша үш есе көп. Британдықтар 1881 жылдың наурыз айында елді қалдырған кезде шығындар шамамен 19,5 миллион фунт стерлингке жетті. Британдықтар Ауғанстанды Ресейдің ықпалынан қорғауға тырысқанына қарамастан, Абдур Рахман хан Ресей патшаларына ұқсас, автократиялық үкімет құрды, ол Түркістан жеріндегі сүйгіншілікте болған Ұлы Петрден шабыт алды. Сонымен қатар, британдықтар Ауғанстанды маңызды одақтас ретінде қолдауға тырысқанымен, Абдур Рахман хан оларға қарсы жиі әрекет етті, тіпті Виктория патшайымын қорқытқан қатыгездіктер жасады, соның салдарынан ол «Темір әмір» деп аталды. Ол өз әскері туралы ақпарат беруден бас тартты, өзінің өмірбаяндық еңбегінде британдық саясатты сынады, сондай-ақ Лиалль келісімін бұзып, британдықтарға дипломатиялық істерін бақылауға рұқсат бермей, Иран, Осман империясы және Германия империясы сияқты көптеген елдермен өзі өткізді. Абдур Рахман британдықтар мен ресейліктерге қарсы джихадты насихаттаған памфлеттер де жазды, олардың екеуі де Ауғанстанды мемлекет ретінде жоюды көздеп отырғандықтарын мәлімдеді. Британдық шенеуніктер Түркістандағы қатыгездіктер мен хазараларға жасалған зорлықтарға байланысты Абдур Рахман ханмен және Ауғанстанмен одан әрі ынтымақтастық жасаудың өте қиын екенін анықтады. Британдықтар Абдур Рахман ханның ауғандықтардың күшті қолдауын алғанын сенді және олармен одан әрі қақтығысқа түсуден қорқыды. Бұл Абдул Рахман үшін дипломатиялық жеңіс болды. Кейіннен Әйүп хан Абдур Рахманға қарсы жаңа көтеріліс ұйымдастырды, бірақ ол тез жеңіліп, Британдық Үндістанның саяси тұтқыны ретінде ұсталды. Кейіннен ол Үндістанда, оның оралуын талап ететін халықтың қысымынан кейін уланды. Бұл саяси келісім 1919 жылы Үшінші ағылшын-афған соғысына дейін сақталды.