Кеңес Одағының бұрынғы диссиденті Павел Литвинов

Кіріспе

Бұрынғы кеңестік диссидент Павел Михайлович Литвинов (Павел Михаилович Литви́нов; 6 шілде 1940 жылы туған) – Ресейде туған АҚШ физигі, жазушы, педагог, адам құқықтарын қорғаушы және бұрынғы кеңес заманының диссиденті.

Өмірбаян

1930 жылдары Иосиф Сталиннің сыртқы істер министрі болған Айви Лоу мен Максим Литвиновтың немересі Павел Литвинов Кеңес элитасының ортасында өсті. Мектеп оқушысы кезінде Сталинге деген құлшынысқа берілген ол, КГБ-ның ата-анасы Флора мен Миша Литвинов туралы хабарлауын қадағалау әрекеті сәтсіз аяқталды (осы оқиғаны журналист Дэвид Ремник өзінің «Лениннің қабірі» кітабында баяндайды). 1953 жылы Иосиф Сталинның қайтысынан және отбасы достарының еңбек лагерінен оралуынан кейін Павел кеңестік жүйеге көңілі тоқталды. Ол он жеті жасында қысқа мерзімді некеде тұрды. Жиырма жасқа толғаннан кейін Химиялық технология институтында физика пәнінің мұғалімі болды. Институтта жұмыс істеген кезінде ол диссиденттер Андрей Синявский мен Юлий Даниэльдің сот процесін бақылаған зиялылар тобымен танысты. Осы кездегі самиздат әдебиетімен айналысуы оны Александр Солженицын, Варлам Шаламов және Роберт Конквесттің еңбектерімен жақындастырды. Павел КСРО-дағы петиция науқандарына қатысып, «Әділет пе? Жаза пе?» (1967) және «Төрттің соты» (1968, Александр Гинцбург, Юрий Галансков, Алексей Добровольский және Вера Лашкованың соты туралы) атты самиздат жинақтарын құрастырды. 1967 жылы Гинцбург пен Галансковтың самиздат жариялағаны үшін сотталғанда, Павел Литвинов пен Лариса Богораз әйгілі «Әлемдік қауымдастыққа үндеуін» жариялады; бұл Кеңес диссиденттерінің Батысқа жасаған алғашқы ашық үндеуі болды, ол халықаралық қоғамдық пікірге жабық сотқа қарсылық білдіруге шақырды. Ол кеңес азаматтарынан алған жауаптарды шетелге жасырын түрде жеткізіп, 1969 жылы кітап түрінде басылымға шығарды. Көпшілігі қолдау білдіргенімен, жинақта Литвиновты еврей болғаны үшін және патриотизмсіздігі үшін айыптаған өшпенділік хаттары да болды. Литвиновтың Стивен Спендермен хат алмасуы «Жазушылар мен ғалымдар білім беру қоры» мен оның «Цензура туралы индекс» журналын құруға түрткі болды. Келесі жылдары Литвинов диссиденттік құқық қорғау қозғалысына белсенді қатысып, оның тұрақты самиздат бюллетені – «Қазіргі оқиғалар хроникасы» басылымының редакторы болды. 1968 жылы құрылған бұл мерзімді басылым Ресейде және басқа кеңестік мемлекеттердегі іздестірулер, тұтқындаулар және сот процестері туралы мәліметтер берді. 1967 жылы Владимир Буковский мен тағы үш адамның соты туралы кітап жазды. 1967 жылдың қазанында КГБ штаб-пәтеріне шақырылып, кітап жарияланса қамауға алумен қорқытты, бірақ ол бұл қауіпке көңіл бөлмей, оны шетелде «Пушкин алаңындағы демонстрация» деп басылымға шығаруға жағдай жасады. Ол «Төрттің соты» туралы да ұқсас кітап жазды. 1968 жылдың 25 тамызында Литвинов төрт күн бұрын болған Чехословакияға Варшава шартының басқыншылығына қарсы Қызыл алаңдағы демонстрацияға қатысты. Олардың арасында филолог Лариса Богораз, ақындар Наталья Горбаневская мен Вадим Делонай, өнер сыншысы Виктор Файнберг және тарих студенті Владимир Дремлюга болды. Олар чех және орыс тілдерінде Чехословакияның тәуелсіздігін қолдау және Прага көктемінің авторы Александр Дубчекке деген ынтымақты білдіретін баннерлерді көтерді. КГБ наразылық білдіргендерді тұтқындап, ұрып-соқты; оларды сол қазанда жасырын түрде соттады. Литвиновке Сібірдегі Забайкал өңіріндегі Чита қаласына бес жылдық жер аудару жазасы берілді. 1974 жылы, жер аударыстан оралғаннан кейін Литвинов пен оның әйелі Майя КСРО-дан шығып, пойызбен Венаға сапар шекті. Содан кейін олар Америка Құрама Штаттарына көшуден бұрын Римге көшіп барды. Нью-Йоркте Литвинов эмигрант диссидент Валери Чалидземен бірге саяси қуғын-сүргінді баяндайтын «КСРО-дағы адам құқықтары туралы хрониканы» жариялады. Қазір Литвинов АҚШ-та тұрады, ол 1976 жылдан 2006 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Нью-Йорк штатының Тарритаун қаласындағы Хакли мектебінде физика және математика пәндерін оқытты.

The grandson of Ivy Low and Maxim Litvinov, Joseph Stalin's foreign minister during the 1930s, Pavel Litvinov was raised amongst the Soviet elite. As a schoolboy, he was devoted to the cult of Stalin, and was tapped, unsuccessfully, by the KGB to report on his parents Flora and Misha Litvinov (a story that is related by the journalist David Remnick in his book Lenin's Tomb). After the death of Joseph Stalin in 1953 and the return of family friends from the labour camps, Pavel grew disillusioned with the Soviet system. He had a short lived marriage when he was seventeen. In his twenties, he became a physics teacher at the Institute for Chemical Technology. It was while he was working at the Institute that he became acquainted with a group of intellectuals who were following the show trials of the dissidents Andrei Sinyavsky and Yuli Daniel. His immersion in samizdat literature at this time brought him into contact with the works of Aleksandr Solzhenitsyn, Varlam Shalamov and Robert Conquest. He participated in petition campagins in the USSR and compiled the samizdat collections "Justice or Punishment" (1967) and "The Trial of the Four" (1968, about the trial of Alexander Ginzburg, Yuri Galanskov, Alexey Dobrovolsky, and Vera Lashkova). When Ginzburg and Galanskov were tried for publishing samizdat in 1967, Pavel Litvinov and Larisa Bogoraz released their famous "Appeal to World Community"; the first open appeal of Soviet dissidents to the West, it appealed to the international public to protest against the closed trial. The replies that he received from Soviet citizens were smuggled abroad and published in book form in 1969. Most were sympathetic, though the collection also included hate mail that attacked Litvinov for being a Jew and for his supposed lack of patriotism. Litvinov's exchange of correspondence with Stephen Spender inspired the formation of the Writers and Scholars Educational Trust and its journal Index on Censorship. Over the following years, Litvinov became active in the dissident civil rights movement and was an editor of its regular samizdat bulletin Chronicle of Current Events. The periodical, founded in 1968, documented searches, arrests, and court proceedings in Russia and other Soviet states. During 1967, he compiled a book on the trial of Vladimir Bukovsky and three others. Summoned to the headquarters of the KGB in October 1967, he was threatened with arrest if the book was published, but he ignored the threat and arranged for it to be published abroad as The Demonstration in Pushkin Square. He compiled a similar book about the Trial of the Four. On 25 August 1968, Litvinov was one of the participants in the 1968 Red Square demonstration against the Warsaw Pact invasion of Czechoslovakia that had taken place four days earlier. Among the others were Larisa Bogoraz, a philologist, the poets Natalya Gorbanevskaya and Vadim Delaunay, Viktor Fainberg, an art critic, and Vladimir Dremlyuga, a history student. They raised banners in Czech and Russian expressing support for Czechoslovak independence and solidarity with Alexander Dubček, the Czechoslovak leader who was the architect of the Prague Spring. The KGB arrested the protesters and beat them; they were tried in secret that October. Litvinov was sentenced to five years' exile in Chita, Zabaykalsky Krai, Siberia. In 1974, after his return from exile, Litvinov and his wife Maya left the Soviet Union and travelled to Vienna by train. From there, they relocated to Rome before moving to the United States. In New York, Litvinov joined fellow émigré dissident Valery Chalidze in publishing A Chronicle of Human Rights in the USSR, which documented political repression. Litvinov currently lives in the United States, where he taught physics and mathematics at the Hackley School in Tarrytown, New York from 1976 until his retirement in 2006.