Кіріспе

Мадам де Маувс – Генри Джеймстің 1874 жылы «The Galaxy» журналында жарық көрген повесі. Оқиғаның негізгі тақырыбы – қатал мінезді американдық әйел мен одан мүлдем қатал емес француз күйеуінің қиын қарым-қатынасы, және бұл оқиға көбінесе әйелдің досының көзқарасынан баяндалады. Бұл повесть Джеймстің «халықаралық тақырыпқа» деген қызығушылығын көрсетеді, әсіресе оның шығармашылық жолының бастапқы кезеңінде. Ол осы уақытқа дейін жазған ең ұзын туындыларының бірі, ал шебер баяндалған оқиға Джеймстің стиль және техника жағынан тез жетіліп келе жатқанын аңғартады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Лонгмор есімді бай америкалық ер адам өзінің елдесі, граф Ричард де Маувстің әйелі Еуфемия де Маувспен танысады. Лонгмор мен мадам де Мовс дос болады, ол оған Парижге жиі барады. Жоғарғы жағынан, Мадам де Мов бай және "қатесіз сыпайы" күйеуімен бақытты өмір сүреді, бірақ Лонгмор көп ұзамай оның терең қайғыға батқанына сенімді болады. Бара-бара графтың әйелін тек ақша үшін ғана үйленген адалсыз, бұзық адам екені анық болады. Жас кезінде Мадам де Мовс надан әрі идеалист болған, ол граф титулы оның мінез-құлқын нығайтады деп сенген. Алайда граф әйеліне көп көңіл бөлмейтінін дәлелдеді және некеден тыс қатынастарға кірісті. Тіпті оның сыпайылығы да "көптеген жылдар бойы әйеліне өте сыпайы болған, оның кембрикті қолқаптарға деген сүйіспеншілігі сияқты, сәнді эгоизмнің бір түрі ғана болды". Мадам де Мовтің идеалдарға деген сенімі жойылады, бірақ ол соған жауап ретінде шошынып, бас тартуға дайын. Лонгмор мадам де Мовске ғашық болады, бірақ оның сүйіктісі бола алмайтынын түсінеді және оған досы қажет деп сеніп, махаббатын достыққа айналдыруға тырысады. Бұл көзқарасты оның достығын құптайтын, бірақ оның кез келген сезімдеріне қарсы болатын мадам де Мов күшейтеді. Алайда граф де Маув және оның әпкесі, жесір әйел мадам де Клерен Лонгмордың мадам де Маувке шабуыл жасауы керектігін айтады. Граф оның сүйіктісін алғанын қалайды, сонда ол өз ісін еркін жүргізе алады. Кері байланыс күшейе түскенде, граф әйелімен ашық түрде ажырасады, мадам де Клерен Лонгморды мадам де Маувске жақындауға шақырады, содан кейін ол мадам де Маувске Лонгморға айтқандарын айтады. Ол күнделікті сапарларын жалғастыруға шешім қабылдауды да қиын деп санайды: "Оның қазіргі болуы жай ғана азаптың себепсіз себебі болуы мүмкін; бірақ оның болмауы жағдайлардың күшімен оларды бір-біріне қарауға ұялатындай көрінуі мүмкін". Ақырында ол Мадам де Маувспен кездеседі, ол одан өзін өте жоғары бағалайтынын растауын сұрайды: "Мені өкінішке қалдырмаңыз. Егер мені қазір түсінбесеңіз, ертең, немесе өте жақын арада түсінесіз. Мен сіз туралы жоғары бағалаймын деп айтқанымда, мұны өте шын мәнінде айтқым келді. Бұл бос мақтау емес. Менің ойымша, сіздің жомарттығыңызға ұзақ уақыт жауапсыз қалатын өтініш жоқ. Егер осылай болса, егер мен сені жомарт деп ойлаған жеріңде өзімшіл, үлкен деп ойлаған жеріңде тар, сирек деп ойлаған жеріңде қарапайым деп тапсам, адам табиғаты туралы жаман ойға түсемін. Мен қатты азап шегуім керек. Мен болашақтағы қатал күндері өзімді: "Бұл және осыны жасай алатын бір адам болды; және ол да сәтсіздікке ұшырады". Бірақ бұлай болмайды. Сіз маған жақсы әсер қалдырдыңыз, ең жақсы әсер қалдырмау үшін. Егер мені мәңгілікке қуантқыңыз келсе, онда бір жолы бар". Көп ойланғаннан кейін, Лонгмор оның өз еркімен байланысты үзуін қалайды деген қорытындыға келеді. Ол оны жұмыстан босатқандықтан емес, "сәуле" болғандықтан емес, болашақта қайта кездесу уәдесімен емес, тек қана құрметке лайық іс болғандықтан. Келесі күні Лонгмор Америкаға кетеді. Ол графпен соңғы кездесуінде граф өзінің мінез-құлқына өкініп бастауы мүмкін деген ойға келеді; Лонгмор бұған қауіптеніп отыр: "болашақта оның өкінішінен гөрі оның жалғасқан зұлымдықтары туралы ойлау әлдеқайда төзімді болады деп ойлады". Лонгмор, онымен ешқандай байланыс жасамағанына қарамастан, мадам де Мовске ғашық болып қала береді. Екі жылдан кейін ол графтың өз-өзіне қол жұмсағанын естіді. Граф шынымен де өкініп, әйеліне кешірім сұрады, бірақ Мадам де Маувс өзінің орнынан түсуінде болғандай, кешірімсіз болды: "Ол енді оған ғашық болды. Ол Францияның ең мақтаныш адамы еді, бірақ ол оның тізе бүгіп, қайтадан игілікке ие болуын өтінді. Бәрі бекер! Ол тас, ол мұз, ол қаһарлы ізгілік болды. Адамдар оны үлкен өзгеріс байқады: ол қоғамнан бас тартты, ештеңеге қамқорлық жасауды тоқтатты, шоқ болып көрінді. Бір күні олар оның өз миын жарылғанын біледі". Евфемия енді еркіндікке ие болды, ал Лонгмордың бірінші инстинкті оған бару. Алайда ол Еуропаға баруды бірнеше жыл бойы күн сайын кейінге қалдырады, өйткені "Шындық мынада, Мадам де Маув туралы естеліктердің жанды нәзіктігінің ортасында, ол ерекше сезімге ұшырады, бұл сезім үшін қорқыныш тым күшті атау болмас еді".

Тақырыптар

Бұл әңгімеде Джеймстің халықаралық тақырыбы трагикалық, тіпті бұрмаланған бағытқа бұрылады, себебі біршама пуритандық американдық әйел мен жеңіл-жарқын өмір сүретін, язычник француздың некесі үмітсіздікке және өзіне-өзі қол жұмсауға алып келеді. Лонгмор мен Эвфемия арасындағы қарым-қатынас (аморальды Ричард пен оның сондай циник әпкесі Мадам де Клерен ұсынған) қандай да бір өзгеріс жасар ма екені күмәнді, бірақ жағдай одан да нашар болуы мүмкін емес еді. Лонгмор Джеймстің еркек кейіпкерлеріне тән, әрекет етуге және толыққанды өмірге енуге тартынады. Әңгіменің соңында да ол Эвфемияға қайтуды шеше алмайды. Бұл ерік-жігердің сал болуы Джеймстің көптеген басты кейіпкерлеріне әсер етеді, бірақ Лонгмор оның белгісіздігі мен шешім қабылдамауымен тіпті Джеймс стандарты бойынша да ерекше. Соңғы сабақ – американдық идеалдық және еуропалық өркендеу қауіпті, тіпті өлімге алып келуі мүмкін қоспаны құрайды. Джеймс Америка мен Еуропаның қақтығысы туралы көптеген көркем шығармалар жазады, бұл «Алтын тостағанда» толыққанды синтезге әкеледі. Одан кейін жазылған осы романда, «Мадам де Мов» романындағы сияқты неке, ертеректегі әңгімедегі екі тараптың ешқайсысы да жасай алмайтын сақтық дипломатиясының арқасында сақталады.

Санаткерлік бағалау

Евфемияның онымен қайта табысудан бас тартқаннан кейін Ричардтың өзін-өзі өлтіруіне байланысты көптеген пікір таластар туды. Кейбір зерттеушілер оның әйелінің бас тартуы Ричардты өзін-өзі жоюға итермелегеніне шындығында сенбейді. Ал басқалары мұндай адамның өмірден тез шаршап, бәріне нүкте қоюға шешім қабылдауы мүмкін дейді, бірақ ол ешқашан өкініп, Евфемиядан кешірім сұрамас еді деп күмәнданады. Оқиғаның соңына деген сенім шағын болғанымен, көптеген сыншылар Джеймстің осы әңгімені бұрынғы еңбектерінен гөрі әлдеқайда сенімді және шеберлікпен баяндағанын мойындайды. Джеймстің қысқа әңгімелердегі он жылдық тәжірибесі жемісін беріп, ол жақын арада толыққанды роман жазуға кіріседі.