Кіріспе
Хаяо Миядзакидің 2004 жылғы фильмі «Хаульдің жылжымалы қамалы» (ハウルの動く城) – Хаяо Миядзакидің 2004 жылғы жапон анимациялық фантастикалық фильмі. Ол британдық жазушы Диана Уинн Джонстың 1986 жылғы осы аттас романы негізінде түсірілген. Фильмді Тосио Сузуки продюсерлік етті, анимациясын Studio Ghibli жасады, ал дистрибьюторы Toho болды. Жапондық дауыстау құрамында Чиеко Байшо мен Такуя Кимура, ал ағылшын тіліндегі дубляжда Жан Симмонс, Эмили Мортимер, Лорен Баколл, Кристиан Бейл, Джош Хатчерсон және Билли Кристал ойнады. Фильмнің оқиғасы екі патшалық арасындағы соғыс аясында, сиқыр мен ХХ ғасырдың технологиясы кең таралған, ойдан шығарылған елде өтеді. Онда жас шляпник Софидің, дүкеніне кірген қарапайым қарт әйелдің лағымынан кейін қарт әйелге айналуы туралы айтылады. Ол Хаул есімді сиқыршымен кездеседі және патша үшін соғысуға қарсы оның қозғалысына тартылады. 2003 жылы АҚШ-тың Иракқа басып кіруіне қарсы Миядзакидің наразылығының ықпалымен фильмде соғысқа қарсы күшті тақырыптар бар. Миядзаки Ирак соғысы туралы «зор ашуға» білінгенін, осының нәтижесінде АҚШ-та жағымсыз қабылданатын фильм жасауға тырысқанын айтты. Фильм сонымен қатар қарттық тақырыбын зерттейді, қарттықты кейіпкерге еркіндік сыйлайтын жайт ретінде оңды бағалайды. Фильмде феминистік элементтер де бар, сонымен қатар мейірімділіктің маңыздылығы туралы ойлар жеткізіледі. 2013 жылы Миядзаки «Хаульдің жылжымалы қамалы» өзінің сүйікті туындысы екенін айтып, «Өмір сүруге тұрарлық екенін жеткізуді қаладым, және менің ойымша, бұл өзгерген жоқ» деді. Фильм романнан тақырыптық тұрғыдан айтарлықтай өзгеше: роман әлеуметтік топтар мен гендерлік нормаларды сынауға баса назар бөлсе, фильм махаббат, жеке адалдық және соғыстың салқындарына назар аударады. «Хаульдің жылжымалы қамалы» 2004 жылдың 5 қыркүйегінде 61-ші Венеция халықаралық кинофестивалінде көрсетілді, ал Жапонияда 2004 жылдың 20 қарашасында кең экрандарға шықты. Ол Жапонияда 190 миллион доллар, ал әлем бойынша 236 миллион доллар жинап, тарихтағы ең табысты жапон фильмдерінің біріне айналды. Фильм сыншылар тарапынан жоғары бағаланды, әсіресе оның визуалды шешімдері мен Миядзакидің тақырыптарды ұсынуына жоғары баға берілді. Фильм 78-ші «Оскар» сыйлығында «Үздік анимациялық фильм» номинациясына ие болды, бірақ «Уоллес пен Громит: Қазақы қоянның қарғысы» фильміне жеңіліп қалды. Ол сонымен қатар бірнеше марапаттарды жеңіп алды, оның ішінде төрт Токио аниме сыйлығы және «Ең жақсы сценарий» үшін Небула сыйлығы.
Howl's Moving Castle (ハウルの動く城) is a 2004 Japanese animated fantasy film written and directed by Hayao Miyazaki. It is loosely based on the 1986 novel of the same name by British author Diana Wynne Jones. The film was produced by Toshio Suzuki, animated by Studio Ghibli and distributed by Toho. The Japanese voice cast featured Chieko Baisho and Takuya Kimura, while the English dub version starred Jean Simmons, Emily Mortimer, Lauren Bacall, Christian Bale, Josh Hutcherson and Billy Crystal. The film is set in a fictional kingdom where both magic and early twentieth century technology are prevalent, against the backdrop of a war with another kingdom. It tells the story of Sophie, a young milliner who is turned into an elderly woman by a witch who enters her shop and curses her. She encounters a wizard named Howl and gets caught up in his resistance to fighting for the king. Influenced by Miyazaki's opposition to the United States' invasion of Iraq in 2003, the film contains strong anti war themes. Miyazaki stated that he "had a great deal of rage" about the Iraq war, which led him to make a film which he felt would be poorly received in the United States. It also explores the theme of old age, depicting age positively as something which grants the protagonist freedom. The film contains feminist elements as well, and carries messages about the value of compassion. In 2013, Miyazaki said Howl's Moving Castle was his favorite creation, explaining, "I wanted to convey the message that life is worth living, and I don't think that's changed." The film is significantly thematically different from the novel; while the novel focuses on challenging class and gender norms, the film focuses on love, personal loyalty and the destructive effects of war. Howl's Moving Castle premiered at the 61st Venice International Film Festival on 5 September 2004, and was theatrically released in Japan on 20 November 2004. It went on to gross $190 million in Japan and $236 million worldwide, making it one of the most commercially successful Japanese films in history. The film received critical acclaim, with particular praise toward its visuals and Miyazaki's presentation of the themes. It was nominated for the Academy Award for Best Animated Feature at the 78th Academy Awards, but lost to Wallace & Gromit: The Curse of the Were Rabbit. It won several other awards, including four Tokyo Anime Awards and a Nebula Award for Best Script.
Сюжет
Софи, жас шапаншы және үш қарындасының үлкені, қарындасы Леттиге бара жолда Хаул есімді сиқыршымен кездеседі. Үйіне қайтқанда, ол оны 90 жастағы әйелге айналдырған Шөлдіктің сиқыршысымен кездеседі. Қарғысты жою үшін Софи үйінен шығып, ауылға беттейді. Ол "Көкнәрбас" деп атаған тірі құрғақпен кездеседі. Ол оны Хаулдың жылжымалы қамалына жетеледі, ол шақырусыз кіреді. Кейін ол Хоулдың жас шәкірті Марклмен және Кальцифер есімді от жындысымен кездеседі, ол қамалдың сиқыры мен қозғалысының көзі болып табылады. Кальцифер Софимен келісім жасап, егер ол Хаулмен байланысын үзіп, оның қарғысын бұзса, өзінің қарғысын бұзады. Хаул пайда болғанда, Софи өзін тазалаушы ретінде "жұмысқа алғанын" жариялайды. Осы арада Софидің елі көршілес патшалықпен соғысқа қатысады, ол жоғалған ханзадасын іздеп жүр. Патша Хаулды соғысқа шақырады. Бірақ Хаул Софиді патшаға, өзінің анасы ретінде жіберуге шешім қабылдайды, Хаулдың күресуге тым қорыққандығын айту үшін. Кету алдында ол Софиге сиқырлы жүзік сыйлайды, ол оны Кальциферге апарып, қауіпсіздігіне кепілдік береді. Софи патшаның бас сиқыршысы Сулиманмен және Шөлдіктің сиқыршысымен кездеседі, Сулиман оның барлық күшін сарқып, оны шынайы жасына қайтарады, осылайша оны зиянсыз және өте қарт әйелге айналдырады. Сулиман Софиге Хаул патша үшін шайқаспаса, оның да сондай тағдырға ұшырайтынын ескертеді. Содан кейін Хаул Софиді құтқару үшін келеді. Сулиман оны айуанға айналдырып тұзаққа түсіруге тырысады, бірақ Софидің көмегімен ол өзін еске түсіріп, өлімнен мүжілмейді. Екеуі бұрынғы Шөлдіктің сиқыршысымен және Сулиманның иті Хинмен бірге қашып кетеді. Әскерлер Дженкинс пен Пендрагонның (Хаулдың екі жалған аты) үйлеріне кіріп, оларды жасырылған тасталған ғимараттардан басқа ештеңе емес екенін анықтайды; қамалдың сиқырлы есігі екі жалған дүкеннің арқылы саяхаттауға мүмкіндік берді. Софи Хаулдың өмірі Кальцифермен байланысты екенін және Хаулдың соғыстың екі жағына да араласу үшін құсқа ұқсас жаратылысқа айналып келетінін біледі, бірақ әрбір трансформация оның адам кейпіне оралуын қиындатады. Содан кейін Хаул қаланы Софидің үйімен байланыстырады, қамалды қаланың шетінде орналастырады. Бірнеше күннен кейін қалаға жау ұшақтары бомба тастайды, Сулиманның қолдары үйге және Софидің бас киім дүкеніне шабуыл жасайды. Хаул топты қорғауға шығады. Софи барлығын үйден шығарып, Кальциферді ошақтан шығарып алады, бұл қамалдың құлауына себеп болады. Шөлдіктің сиқыршысы Кальцифердің Хаулдың жүрегін ұстағанын түсінеді және өзін өртеп, от жындысын ұстайды. Софи қорқып, Сиқыршыға су құяды, ол Кальциферді сөндіреді. Қалған қамал екіге бөлінеді; Софи шағылысқа құлап, топтан бөлініп кетеді. Сиқырлы жүзікпен Софи өткеннің бір көрінісіне түседі, онда ол жас Хаулдың құлайтын жұлдызды – Кальциферді ұстап, оған жүрегін сыйға тартатынын көреді. Софи оларды болашақта табуды өтінеді, ол телепортталады. Ол қазіргі уақытқа оралады, Хаулды табады және олар басқалармен қайта қосылады. Шөлдіктің сиқыршысы Хаулдың жүрегін қайтарады, Софи оны Хаулдың ішіне қайта орналастырады, оны қайта тірілтіп, Кальциферді босатады, бірақ ол қалуға шешім қабылдайды. Софидің қарғысы бұзылады, бірақ шашы ақ күйінде қалады. Ол Көкнәрбастың бетінен сүйгеннен кейін, ол адам кейпіне оралады, ол өзінің Жастин екенін, жау патшалығынан жоғалған ханзада екенін көрсетеді. Ол өзінің нағыз махаббатының ғана қарғысын жоя алатынын айтады. Софидің Хаулға деген сезімін көргеннен кейін, ол соғысты тоқтату үшін үйге асығыс оралады, бірақ оларды қайта көретінін уәделейді. Сулиман да хрусталь шар арқылы соғысты тоқтатуға шешім қабылдайды. Кейінірек, бомбалаушылар қараңғы аспан астында жаңадан қалпына келтірілген және жасыл ауыл үстінен басқа соғысқа беттейді, ал Софи, Хаул және басқалары жаңа ұшатын қамалмен кері бағытта саяхаттайды. Қамал көтерілгенде, Хаул мен Софи қамалдың балконында сүйіседі.
Бейбітшілік
"Жылжымалы қамал" фильмі 2003 жылғы Ирак соғысына Миядзакидің наразылығынан туындаған күшті соғысқа қарсы тақырыптарды қамтиды. "Рухтар әлемі" үшін Оскар сыйлығын алғанда, ол "соғысқа қатысты зор ашуға толы болғанын" айтты және сол себепті сыйлықты алуға қандай да бір тартындылық сезінгенін жеткізді. Миядзаки өзін пацифист деп санайды. Ирак соғысы алдында Миядзаки АҚШ-та жағымсыз қабылдануы мүмкін фильм жасауға шешім қабылдады. Фильмнің сол елде сәттілікке ие болғанына қарамастан, әдебиет зерттеушісі Дани Кавалларо Миядзакидің "принцип бойынша американдық көрермендердің арасында белгілі бір алаңдаушылық тудыруға тиіс фильмді жасауға қол жеткізгенін" мәлімдеді. Фильмде Мадам Сулиман тек қана қастық ниетпен жанжал тудыруға ұмтылғандай көрінеді, және ол барлығын білгенімен, оқиғаның соңына дейін соғыстың ақылсыздығын тани алмайды. Бұл Миядзакидің нақты әлемдегі қақтығыстардың да белгілі бір ретсіздікке толы және еріксіз адамдардың құштарлығымен туындайтынын көрсетуге деген ниетін көрсетеді. Кавалларо соғыстың бейнеленуі "сезімтал және ащы талғамды" қамтиды деп атап өтті. Ол сондай-ақ фильмдегі әскери қатысу мен соғыс көріністерінің ерекше аталып көрсетілгенін жазды. "Жылжымалы қамал" әлемінде анық жақсылар мен жамандар жоқ; керісінше, кейіпкерлер күрделі, тіпті бастапқыда жағымсыз бейнеленгендер, мысалы, Хаул, өзгеріске қабілетті екені көрсетіледі. Дегенмен, Мэтт Киммич фильмнің қарапайым мәні "соғыс жаман" екенін айтты. Софидің гүлдерге толы әдемі далада тұрған сәті соғыс машинасымен үзіледі, бұл "бейбітшілікті жойған империяны айыптаған саусақ" сияқты бейнеленеді. Бұл бейнелеу Миядзакидің басқа фильмдерінен, мысалы, әскери қақтығысты нюанстармен сынға салған "Принцесса Мононоке" фильмінен күрт өзгеше. Эндрю Осмонд "Хаулдың таза ниетті соғысқа қарсы ұстанымы, ол екі жақтан да күштермен күресіп, ең қорқынышты нәрсеге айналғандықтан, нигилизм ретінде ұсынылады" деді. Хаул құсқа айналу арқылы өз адамгершілігін жоғалту қаупіне тап болады; Кальцифер бір күні ол адам түріне орала алмайтынын айтады. Ал "Принцесса Мононоке" фильміндегі Ашитака оның дертімен күреседі және екі тарап арасында бейбітшілікке келісуге тырысады. Осмонд екі фильм де ерлік шектерін көрсетеді, мысалы, Хаул мен Ашитака арқылы.
Ұшу және заманауилықты сынға алу
Миядзакидің басқа фильмдері сияқты, «Хаулдың жылжымалы қамалы» режиссердің ұшуға деген құштарлығын көрсетеді. Фильмде еңбек етілген дизайрындағы ұшақтар пайда болады, ал Хаул жиі құсқа айналады. Миядзаки ұшу тақырыбын кейінірек «Жел көтеріледі» фильмінде тікелей қарастырады. Миядзаки бала кезінде әскери ұшақтарға қызығушылық танытқанын, бірақ оларды жасау мақсатының жойқындығына байланысты жек көретінін айтты. Осылайша, «Хаулдың жылжымалы қамалы» фильмінде ұшақтар зиянсыз және әдемі, ал ірі әскери кемелер қорқынышты және құлқысыз болып бейнеленген. Каваллароның сөзінше, Миядзаки «ұшуды құрмет пен таңғажайыпқа бөленген нысан ретінде көрсеткісі келеді», бірақ ол «қастық ниеті бар стратегиялар мен билеушілердің оны теріс пайдалануына немқұрайлы емес». Ұшуға қатысты осы күрделі көзқарас Миядзакидің қазіргі қоғам мен технологияны сынауының бір бөлігі болып табылады. Маргарет Талботтың айтуынша, Миядзаки жеке өмірінде «заманауи өмірге терең наразылық білдіреді», әсіресе технологияның салдары мен табиғаттан алшақтауға байланысты. Оның көптеген фильмдерінде технологиялық мақтандылық зұлымдықтың тамыры ретінде бейнеленеді. Ландшафт үстінен өтетін соғыс кемелері «заманауилықпен жарқырап, әділдікті көрсетіп тұрғандай» болып суреттеледі, бірақ содан кейін өте қиратушы күшке ие екені көрсетіледі. Керісінше, жартылай органикалық қамал, Карл мен Гаррат Уилсонның сөзінше, «Миядзакидің индустриализмді табиғатпен үйлестіруге қатысты даостық көзқарасын» көрсетеді. Энтони Лиои Миядзакидің әдемі көріністерді, қазіргі заманның символдарын бейнелейтін көріністермен салыстыратынын жазады, мысалы, Софидің арман-қиялының соғыс машинасымен үзіліп қалған сәті. Бұл қарама-қайшылық қазіргі заманға қатысты экологиялық сын-пікірдің бір бөлігі болып табылады, бірақ Миядзаки сонымен қатар әдемі табиғи пейзаж түрінде балама ұсынады.
Қартлық пен жанашырлық
Миядзаки "Хаулдың жылжымалы қамалы" әңгімесінің тартымды тұсы – қартаюға қатысты оң көзқарас ұсынғандығында. Софи сиқыршының салдарынан қартайғанда, өз ойын еркін білдіре алатынын сезінеді. Миядзакидің сөзінше, қарт әйелдерге "Хаулдың жылжымалы қамалы" сияқты фильмде экранда басымдық тану сирек кездеседі, бұл оны тәуекелді концепцияға айналдырды. Элизабет Парсонс фильмнің "жасы ұлғайған әйелдердің тартымсыздығы" туралы стереотипті жоққа шығаратынын айтты, себебі жасанды түрде қартайған Софи екі сүйкімді жігітті құтқарып (олар оған ғашық болады) және еліндегі соғысты кездейсоқ тоқтата алады. Софидің іс-әрекеттері әдетте әжелерге тән нәрселермен байланысты, мысалы, айналасындағыларға мейірімділік пен қамқорлық көрсету және шаруашылық жұмыстарын істеу; алайда, бұл істер күшті және батырлыққа толы болып бейнеленеді. Софи – Миядзаки фильмдеріндегі күшті әйел кейіпкерлердің бірі. Парсонс бұл фильмге феминистік көзқарас сыйлайды деп санайды. Сонымен қатар, Софи өзін тазалаушы қызметкер деп мәлімдеп, қамалдағы орнын заңдастыруға тырысса да, фильм шаруашылық жұмыстарының әділ бөлінгенін көрсетеді, бұл оның феминистік маңызын арттырады. 2013 жылы Миядзаки "Хаулдың жылжымалы қамалы" өзінің сүйікті туындысы екенін айтып, осы таңдауын былай түсіндірді: "Өмір сүруге лайық екенін жеткізуді қаладым, және менің ойымша, бұл өзгерген жоқ". Фильмде Софи жеке мүддесінен жоғарырақ басқалардың жақсылығын қоя білу арқылы қиындықтарды жеңеді, ал Миядзаки осы қасиетті адалдық деп атайды. Миядзаки фильмдеріндегі Ашитака мен Сан ("Принцесса Мононоке") және Шиита мен Пазу ("Аспандағы қамал") сияқты кейіпкерлер де осы сабақты үйреніп, өмір сүруді үйренеді. Каваллароның сөзінше, Миядзаки осы моральды фильм бойына таратып, адамдардың жанашырлық таныту қабілетін көрсетеді, мысалы, жаңбыр жауғанда қорқытқыш Софидің үстіне шатыр ұстайды. Фильм барысында Хаул, ең мақтанды және өзімшіл кейіпкер, де басқаларды өзінен жоғары қоюды үйренеді. Мадам Сулиман Шөлдіктің сиқыршысын ескірген қарт әйелге айналдырғанда, Софи оны қабылдап, күтім көрсетеді, тіпті осы сиқыршы Софиге қарғыс салған болса да, осылайша жанашырлықтың маңыздылығын көрсетеді. Содан кейін сиқыршы өзімшілдігінен Хоулды жоғалтуға айналдырады, бірақ соңында қаланы құтқаруға көмектеседі. Парсонс былай деп жазады: "Миядзакидің тепе-теңдік сақтау өнерінде қарт әйелдер күшті де әлсіз, оң да теріс, қамқор да өзімшіл, жамандалған да сүйікті болуы мүмкін; қысқасы, оларды қарапайым түрде жіктеуге немесе стереотипке жатқызуға болмайды, оларды зұлым сиқыршылардың бейнесі ретінде қиялға айналған зұлымдық жасаушылар деп жоққа шығаруға болмайды". Олар фильмде белсенді кейіпкерлер ретінде көп орын алады, бұл батыс фильмдерінде сирек кездеседі.
Өндіріс
2001 жылдың қыркүйегінде Studio Ghibli екі фильмнің өндірісін жариялады. Біріншісі – «Мысықтың оралуы» («The Cat Returns») фильмі болды, ал екіншісі Диана Уинн Джонстың «Хаулдың жылжымалы қамалы» романының бейімделуі еді. «Хаулдың жылжымалы қамалы» фильмінің продюсері Тошио Сузукидің айтуынша, Миядзаки Джонстың романын оқып, ауылды аралап жүрген қамалдың суретіне қатты әсерленген соң фильм жасауға шақырылған. Романда қамалдың қалай жылғалысы түсіндірілмейді, ал Миядзаки қамалдың қозғалу механизмін табуға қызығушылық танытты, нәтижесінде тауық аяқтарында тұрған қамалдың бейнесі пайда болды. Күрделі жылжымалы қамал фильм барысында түрлі жағдайларға байланысты бірнеше рет өзгеріп, қайта құрылады. Қамалдың негізгі құрылымы 80-нен астам элементтен тұрады, оның ішінде мұнаралар, тіл, тісті дөңгелектер және тауық аяқтары бар, бәрі цифрлық нысандар ретінде жасалған. Алғашында фильмді түсіруге Toei Animation компаниясының өкілі Мамору Хосода таңдалған, бірақ Studio Ghibli басшылары оның көптеген түсінік дизайндарын қабылдамағаннан кейін жобадан бас тартты. Фильм Миядзаки жобаны өз қолына алғанға дейін тоқтап қалды. Жоба 2003 жылдың ақпан айында қайтадан өндіріске кірісті. Фильмнің 2004 жылдың көктемінде аяқталып, сол жылдың жазында көрсетілуі жоспарланған. Миядзаки Францияның Эльзас аймағындағы Кольмар және Рикевир қалаларына барып, фильмнің түсірілім орны үшін архитектураны және айналасын зерттеді. Ал қосымша шабыт Альберт Робиданың жұмысындағы болашақтың технологиялық тұжырымдамаларынан келді. Самалықтар Миядзакидің бейнелеу өнеріне 19 ғасырдың Еуропалық «иллюзия өнеріне» деген құштарлығының әсер еткенін айтады. Сузуки атап көрсеткендей, көптеген батыс фильмдерінде бейнелер «жалпыдан нақтыға» қарай өтеді, ал Миядзаки ерекше жапондық тәсілді қолданады, көбінесе өте нақты бейнеден бастап, содан әрі дамытады. Дегенмен, «Хаулдың жылжымалы қамалы» және Миядзаки фильмдерінің барлығында басқа аниме фильмдерінде кездеспейтін реалистік бейнелерге баса назар аударылады. Фильм цифрлық технологияда жасалған, бірақ бастапқы фондар қолмен салынған және цифрлық өңдеуден бұрын боялған, ал кейіпкерлер де компьютерге сканерлеуден бұрын қолмен салынған. Фильмнің 1400 кадрлық сценарийі 2004 жылдың 16 қаңтарында аяқталды. 25 маусымда аралық анимация аяқталды және 26 маусымда тексеру жұмыстары аяқталды. Studio Ghibli сахнаның әлі де көп бөліктерінің көптеген көшірмелерін жасау үшін цифрлық технологияны пайдаланды, бұл әртүрлі кадрлар арасындағы қателіктерді болдырмауға мүмкіндік берді, бірақ жасандылық сезімін тудыруы мүмкін. Сондықтан студия қолмен жасалған суретті қайта жаңарту үшін цифрлық өзгертілген суреттерді қолмен өңдеуді жөн көрді. Басқа Studio Ghibli фильмдеріндей, бұл фильм де басқа компаниялармен бірлесіп өндірілді, оларға Токума Шотен, Nippon Television Network, Dentsu, Buena Vista Home Entertainment, Mitsubishi және Toho кірді.
Фильм мен романның салыстыруы
Фильм романнан бірнеше айырмашылықтарға ие, олардың бір бөлігі екі медианың әртүрлі талаптарымен байланысты. Диана Уинн Джонстың романында көптеген кейіпкерлер бар, ал бірнеше сюжеттік желілер фильмге көшіру үшін тым күрделі болды. Нәтижесінде Софидің екінші әпкесі Марта сияқты кейіпкерлер, сондай-ақ Маркл (романда Майкл деп аталады және жас бала емес, жасөспірім ретінде бейнеленеді) оған уәждеме жасаған сюжеттік желі де қалды. Джонс фильм туралы Studio Ghibli өкілдерімен ақылдасты, бірақ фильмнің өндірісіне ешқандай үлес қоспады. Миядзаки 2004 жылдың жазында Джонсқа фильмді жеке көрсету үшін Англияға сапар шекті. Ол: «Бұл керемет. Мен фильмге ешқандай түзету енгізбедім – мен кітаптар жазамын, фильмдер емес. Иә, фильм кітаптан өзгеше болады, тіпті өте өзгеше болуы мүмкін, бірақ осылай болуы керек. Дегенмен, ол әлі де тамаша фильм болады» деді. Роман Хаульдің қалысын биік, қараңғы және қауіпті сиқыршының мұнарасы ретінде бейнелейді, бұл фильмдегі күрделі бейнеден мүлдем өзгеше. Фильмдегі қалыс бу машинасымен де, сиқырмен де жұмыс істейтін машиналардың пародиязы ретінде қарастырылуы мүмкін. Фильмде ол «механикалық құс аяқтарымен жылжитын түтіндердің, шатырлардың, бу құбырларының және басқа да ерекше қосымшалардың дөңгелек құрамы» болып табылады, бұл танымал ертегідегі Баба Яганың үйіне ұқсас. Ол жартылай органикалық және тірі организм сияқты бейнеленген. Сол сияқты, Кальцифер кітаптағы демондық тұлға, ал фильмде ол «жақсы көрінетін» кейіпке ие. Фильм де, роман да фантастикалық элементтерді күнделікті нәрселер ретінде көрсетуге тырысады. Олар қиял әлемінде болғанымен, кейіпкерлер көбінесе таңғы ас дайындау немесе ыдыс жуу сияқты қарапайым істерді жасайды, бұл қиял әлемінің қаһармандық әрекеттеріне қайшы келеді. Роман Джонс кейіпкерлердің Уэльстің нақты әлеміне саяхаттайтын көріністерін қосу арқылы қиял әлемін бұзады. Алайда фильмде бұл ауытқудан бас тартылып, тұрақты орта сақталады. Миядзаки кітап сюжетіне енгізген ең үлкен өзгеріс – соғысты сюжеттің маңызды бөлігі ретінде пайдалану. Кітапта соғыс туралы тек қысқаша айтылады; король Хаульге жоғалған ағасы Джастинді табуды бұйырады, өйткені Джастинның әскери дағдылары алдағы соғысқа қажет. Хаульдің жиі жоғалып кетуі оның әйелдерге құмарлығынан, сондықтан Софи оны үстірт және қорқақ адам деп санайды. Фильмде Хауль алып құсқа айналып, екі армияның да соғыс жоспарларын бұзады. Бұл сюжеттік өзгеріске байланысты бірнеше кейіпкерлердің рөлі де роман мен фильмде өзгешеленеді. Далалық Сиқыршы кітаптағы басты қарсылас, ал фильмде ол Мадам Сулиманның сиқырымен көрермендердің және Софидің қайырлылығын тудыратын зиянсыз қарт әйелге айналады. Керісінше, фильмде Пэнстеммон ханым мен Сиқыршы Сулиман екі кейіпкері Мадам Сулиманға біріктірілген. Сулиман фильмдегі дәстүрлі жамандыққа жақындасса да, оның мақсаты түсініксіз, ал сыншылар нағыз жамандық – соғыс екенін айтады. Хауль романдағы кейіпкерінің маңызды бөлігі болған «әдемі» әйелдерге құмарлық танытуын жоғалтады. Керісінше, Софи фильмде дәстүрлі кейіпке ие болады; ол ашулы және тілді емес, Хоулға деген махаббатын ертерек және айқын көрсетеді. Романдағы Софидің өзінің қуатты сиқыршы екенін көрсететін сюжеттік желісі фильмде әлсіретілген, бірақ ол әлі де қарғысын бақылай алады. Роман мен фильмнің тақырыптық бағыты да өзгеше. Сыншы Антония Леви фильмді көру тәжірибесінің жоғары сапалы жанкүйерлік әдебиеттерді оқуға ұқсас екенін жазды; кейіпкерлер мен оқиға орны бір болғанымен, оқиғаның өзі басқаша. Екі жағдайдың да басында Софи өзінің жағдайы мен әлеуметтік нормалардың тұтқыны болса да, ол кездесетін қиындықтар сәл өзгеше. Леви: «Джонс Софи, Хоул және Кальциферді ертегі форматында сыныптық және гендерлік үміттерге қарсы күресу туралы әңгіме айту үшін пайдаланады, ал Миядзаки сол кейіпкерлерді жеке адалдық, махаббат және соғыс туралы әңгіме айту үшін қолданады» деді.
Музыка
Музыка Джо Хисаисидің авторлығында жазылып, оны Жаңа Жапония филармониясы орындады. Саундтрек CD алғаш рет 19 қараша 2004 жылы Tokuma Japan Communications компаниясы арқылы жарық көрді. Хисаиси сонымен қатар 21 қаңтар 2004 жылы шыққан «Howl's Moving Castle: Symphony Suite» альбомын жазды және дирижерлік етті, онда түпнұсқа саундтректен он қайта өңделген туынды бар. Ол және Юми Кимура «Howl's Moving Castle CD Maxi Single» CD-сін де жазды, ол 27 қазан 2004 жылы жарық көрді, онда фильмнің тақырып әні, Софидің жапондық дауыстық актрисасы Чиеко Байшо орындаған, оның караоке нұсқасы және фильмнің басты тақырыбы «Өмірдің айналымы» фортепианода орындалуы бар.
Кассалық жинақ
Фильм 2004 жылы 61-ші Венеция кинофестивалінде көрсетілді, ал Жапонияда 2004 жылғы 20 қарашада шықты. Фильм Жапониядағы алғашқы аптасында 14,5 миллион долларлық кассалық табысқа ие болды. Фильмді Жапонияда Toho компаниясы таратты және ол елде 190 миллион доллар тапты. Халықаралық деңгейде әртүрлі компаниялар арқылы таралды, ал Жапониядан тыс жерлерде шамамен 45 миллион доллар қосымша табыс әкелді, нәтижесінде жалпы әлемдік табыс 235 миллион долларға жетті. Кейіннен фильм Pixar-дың Пит Доктердің қадағалауымен ағылшын тіліне дубляждалды және 2005 жылғы 10 маусымда Walt Disney Pictures компаниясы АҚШ-та шығарды. Бұл жасалған ең табысты жапон фильмдерінің бірі болды. Шығарылымынан кейін ол Жапониядағы "Титаник" және "Рухтар әлемі" фильмдерінен кейінгі үшінші ең табысты фильмге айналды.
Үй медиасы
Үй видеосы бойынша "Howl's Moving Castle" фильмі 2007 жылы Жапонияда 2,7 миллион DVD данасын сатты және 2022 жылы АҚШ-та Blu-ray және DVD сатудан 18 миллион доллардан астам кіріс әкелді. Фильм АҚШ-та 2006 жылдың 7 наурызында DVD форматында, ал 2013 жылдың 21 мамырында Walt Disney Studios Home Entertainment компаниясы арқылы Blu-ray форматында шықты. GKIDS компаниясы фильмді Blu-ray және DVD форматында 2017 жылдың 17 қазанында қайта шығарды. Ұлыбританияда фильмнің Studio Ghibli мерейтойлық шығарылымы 2015 жылы үй видеосы бойынша ең көп сатылған шетелдік фильмдердің сегізіншісі, ал жапон фильмдерінің арасында бесінші орынды иеленді (басқа төрт Studio Ghibli аниме фильмінен кейін). Кейіннен 2018 жылы Ұлыбританияда шетел тіліндегі ең көп сатылған төртінші фильм болды ("Менің көршім Тоторо", "Сіздің атыңыз" және "Өлместің қайраткері" жапон фильмдерінен кейін).
Сыни жауап
Rotten Tomatoes сайтының шолулары бойынша, 182 шолуға негізделген 87% мақұлдау көрсеткіші және 7.5/10 орташа баға тіркелді. Сайттың сын тұжырымында: "Анимация шебері Миядзакидің тамаша суреттерімен жасалған "Жылжымалы қамал" балаларды фантастикалық оқиғасымен қуантып, ересек көрермендердің жүрегі мен санасына әсер етеді" делінген. Фильм Metacritic-те де 40 шолу негізінде 82/100 орташа баға алып, "көпке танымал" екенін көрсетеді. USA Today газетінің сыншысы Клаудия Пуиг фильмге жағымды баға беріп, оның "балалық таңғажайып сезімді күрделі эмоциялармен және ниеттермен үйлестіре білу қабілетін" жоғары бағалады. Хелен Маккарти "500 Ең маңызды аниме фильмі" кітабында табиғат әлемінің "керемет бейнеленгенін" айтып, "бірнеше әдемі таулар мен көл жағалаулары бар" екенін атап өтті. Ол қамалдың дизайнын мақтап, Миядзаки фильмге өзіндік тақырыптар қосыпты: "адамның табиғатқа қатынасы, соғыстың мәнсіздігі және ұшудың қуанышы". The Wall Street Journal газетінің Джо Моргенстерн бұл фильмді "керемет көңіл көтерудің жылжымалы тойы" деп сипаттады. Time журналының Ричард Корлисі: "Сарайлар мен жылтыр көлдер, соғыс машиналары мен отты рухтар Миядзакидің графикалық генийінің арқасында тірілді" деп жазды. The Boston Globe газетіне жазған Тай Берр: "'Жылжымалы қамал' жасөспірімдердің қашқындауы, ежелгі және эпикалық мағынадағы махаббат туралы бай фантазияны ұсынады. Ең жаман жағдайда, бұл 12 тағамдық тамаша дастархан, оны аяқтауға батылың бармайды". The New York Times газетінің А.О. Скотт: "[Хаяо Миядзакидің] туындыларын бағалайтындар, олардың қиялы мол, эмоционалды түрғыдан күшті және ерекше нәзік екенін, бұл фильмде де оның көрнекі шеберлігі мен әңгімеші ретіндегі сезімталдығын табады. Оның әлеміне жаңадан келгендер үшін "Жылжымалы қамал" - қазіргі заманғы киноның ұлы сиқыршыларының бірімен танысуға лайықты кіріспе" деді. Ал Chicago Sun-Times газетінің Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыздың екі жартысын беріп, оны Миядзакидің соңғы фильмдерімен салыстырғанда "көңілін қалдырды" деп атады. BBC-дің Джонатан Траут: "Жас көрермендер мен Миядзакидің жанкүйерлері әлемнің тереңдігі мен бай сюрреализміне риза болады, бірақ сюжеттің түсініксіздігі және Хоул іс-қимылға араласпағанда Софимен көңілсіздікке салынуы бірінші актінің қарқынын жоғалтады" деді. Salon журналына жазған Стефани Захарек: "'Жылжымалы қамал' сюжеті соншалықты баяу жылжиды, оның егжей-тегжейлері азая береді. Миядзакидің әңгімелеу стилі жаңадан сөйлей бастаған баланың өзінің жаңа өрбу талантын қорқынышсыз көрсетуіне ұқсайды". The Washington Post газетінің Стивен Хантер фильмнің сюжетіне сын айтып, "Сюжет жоқ, немесе, дұрыс айтқанда, сюжетке күш жоқ, ол түсініксіз себептермен кездейсоқ түрде осылай да, солай да жүріп жатыр" деді. Алайда, ол фильмнің жас әйелдерге күш сыйлап, "айтуға келмейтіндей әдемі" екенін айтты. Variety журналына жазған Дэвид Руни: "Сюжеттік желі алғашқы сағатта қарқынды дамиды, бірақ кейін жиі тоқтап қалады" деп мәлімдеді және жақсы аударма көмектесерін ұсынды. Әдебиеттанушы Мэтт Киммич фильмді "екі сюжет пен екі қиялдың арасындағы қиын келісім" деп атады, Джонстың түпнұсқа тарихына және Миядзакидің анимациялық стиліне сілтеме жасады. Алайда, ол Джонстың түпнұсқа сюжетіне немесе Миядзакидің қосымша сюжеттік желілеріне тәуелді емес сахналарда "Джонстың романының ақылға қонымды және жеңіл әзілдерін еске түсіретін визуалды юморды" тапты және "анимация екі сюжеттің талаптарынан арылып, қанатын жаяды" деді.
Марапаттар
Жыл Сыйлығы Санаты Нәтижесі Иегері 2004 61-ші Венеция кинофестивалі Техникалық жетістіктері үшін Оселла сыйлығы «Жылжымалы қамал» Майничи кино жүлдесі Ең жақсы жапондық фильм (Көрермендер таңдауы) «Жылжымалы қамал» Жапония медиа өнер фестивалі Анимация бойынша үздік сыйлық «Жылжымалы қамал» 2005 Токио аниме сыйлығы Жыл анимациясы «Жылжымалы қамал» Ең жақсы режиссер Хаяо Миядзаки Ең жақсы дауыс актері/актрисасы Чиэко Баишо Ең жақсы музыка Джо Хисаиши Мауи кинофестивалі Көрермендер сыйлығы «Жылжымалы қамал» Сиэтл халықаралық кинофестивалі Алтын ғарыш инесі жүлдесі Екінші орын «Жылжымалы қамал» 2006 78-ші «Оскар» сыйлығы Ең жақсы анимациялық фильм Хаяо Миядзаки Сатурн сыйлығы Ең жақсы анимациялық фильм «Жылжымалы қамал» 2007 Небула сыйлығы Ең жақсы сценарий Хаяо Миядзаки Синди Дэвис Хьюитт және Дональд Хьюитт.
Мұра
2019 жылы Аубуссондағы fr шеберханасы Studio Ghibli студиясымен бірлесіп, 2019 жылдан 2024 жылға дейін Хаяо Миядзакидің туындылары бойынша бес гобелен жасады; олардың екеуі "Хаулдың жылжымалы қамалынан" сахналарды бейнелейді.