Кіріспе
Қылмыстың түрі; әлеуметтік тәртіпке қайшы әрекет. Криминологияда қоғамдық тәртіпке қарсы қылмысты Сигель (2004) «қоғамның жұмысына және адамдардың тиімді жұмыс істеу қабілетіне кедергі келтіретін әрекеттерді қамтитын қылмыс» деп анықтайды, яғни ол ортақ нормаларға, әлеуметтік құндылықтар мен дәстүр-салтына қайшы келетін мінез-құлық ретінде қылмыстық деп танылады. Робертсон (1989:123) қылмыс – «заңды бұзатын әрекет» дейді. Жалпы алғанда, бұзылушылық аса зиянды болғанда және ресми емес санкциялармен бақылауға келмегенде қылмыстық болып есептеледі. Қоғамдық тәртіпке қарсы қылмысты саяси қылмыстан ажырату қажет. Бірінші жағдайда «құрбанның» кім екенін анықтау тікелей болмауы мүмкін, кейде оның шеңбері кең, бірақ зардап шегетін – қоғамның өзі. Ал саяси қылмыстарда мемлекет өзін құрбан деп санайды және өзіне қауіп төндіретін мінез-құлықты қылмыстық деп таниды. Осылайша, қоғамдық тәртіпке қарсы қылмысқа өзара келісіммен жасалған және құрбансыз қылмыстар жатады. Ол заң мен моральдық нормаларды сақтау үшін заңды қолдану қажеттігін көрсетеді. Қоғамдық тәртіпке қарсы қылмысты зерттеушілер «құрбансыз» терминін пайдаланудың орнына, оның салдарынан зардап шегетін екіншілік құрбандардың (отбасы, достар, таныстар және қоғам) бар екенін ескеруді ұсынады. Мысалы, қылмыстық әрекет нормативтік бизнес-практиканың коммерциялық тиімділігін төмендетсе, оның теріс салдары тікелей зиян келтірілген адамдардан асып түседі. Сол сияқты, экологиялық құқықта тікелей, бірден және нақты құрбаны жоқ қылмыстар бар, сондықтан олар көбінесе құрбандардың хабардар болмауы себепті хабарланбайды және сотқа берілмейді. Қысқасы, «бірлік», «зиян», «жарақат», «қылмыскер» және «құрбан» ұғымдарының нақты анықтамасы жоқ. Мұндай бағалаулар әрқашан даулы, эпистемологиялық, моральдық және саяси тұжырымдамаларға негізделген (де Хаан, 1990: 154). Адептілік бөлімі – құмар ойындар, есірткі, жезөкшелік және алкогольді заңсыз сату сияқты қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстарды тоқтатуға бағытталған полиция бөлімі.
In criminology, public order crime is defined by Siegel (2004) as "crime which involves acts that interfere with the operations of society and the ability of people to function efficiently", i. e., it is behaviour that has been labelled criminal because it is contrary to shared norms, social values, and customs. Robertson (1989:123) maintains a crime is nothing more than "an act that contravenes a law". Generally speaking, deviancy is criminalized when it is too disruptive and has proved uncontrollable through informal sanctions. Public order crime should be distinguished from political crime. In the former, although the identity of the "victim" may be indirect and sometimes diffuse, it is cumulatively the community that suffers, whereas in a political crime, the state perceives itself to be the victim and criminalizes the behaviour it considers threatening. Thus, public order crime includes consensual crime and victimless crime. It asserts the need to use the law to maintain order both in the legal and moral sense. Public order crime is now the preferred term by proponents as against the use of the word "victimless" based on the idea that there are secondary victims (family, friends, acquaintances, and society at large) that can be identified. For example, in cases where a criminal act subverts or undermines the commercial effectiveness of normative business practices, the negative consequences extend beyond those at whom the specific immediate harm was intended. Similarly, in environmental law, there are offences that do not have a direct, immediate, and tangible victim, so crimes go largely unreported and unprosecuted because of the problem of lack of victim awareness. In short, there are no clear, unequivocal definitions of "consensus", "harm", "injury", "offender", and "victim". Such judgments are always informed by contestable, epistemological, moral, and political assumptions (de Haan, 1990: 154). A vice squad is a police division whose focus is stopping public order crimes like gambling, narcotics, prostitution, and illegal sales of alcohol.
Англия мен Уэльс
Айта кетейік, Англия және Уэльстің заңдары бойынша "қоғамдық тәртіп бұзушылық" – тәртіпсіз мінез-құлық және бейбітшілікті бұзу сияқты құқық бұзулармен байланысты қылмыстың бөлек санаты. Томендегілерді қараңыз:
Қылмыстың құрбандары жоқ
Қоғамдық тәртіп бұзушылықтарына қатысты қылмыстарда, адамның қоғам бекітпейтін әрекеттерге, мысалы, жеке тұтынуға есірткі қолдануды таңдауы себепті айыпталуының көптеген мысалдары бар. Осылайша, қылмыстық жазалауға қарсы қылмыстық жазалауды жою туралы саяси пікірталас жалғасуда, бұл тағайындалған мінез-құлықты реттейтін түрлі мемлекеттік саясатты күштеу үшін жаза қолданудың орындылығына бағытталған. Адамдар қоғамдық тәртіпті бұзушылықтарға қатысты қылмыстық немесе басқа да заңдық шаралар қолданудың қажеттілігінсіз, жағымсыз мінез-құлықпен күресе алады. Шурдың (1965) еңбегінен кейін, әдетте аталған қылмыс түрлеріне: проституция, парафилия (құмарлық, яғни, жыныстық қатынас бұзылған деп саналады), жасөспірімдермен жыныстық қатынас және порнография; сондай-ақ, қоғамдық тәртіп бұзушылықтарына немесе халыққа қауіп тудыруға байланысты есірткі заттарын қолданумен байланысты қылмыстар жатады, мысалы, мас күйде көлік жүргізу. Алайда, 1965 жылдан бері қоғамдық көзқарас өзгерді, мысалы, көбінесе құрбансыз қылмыс саналатын проституция кейбір елдерде әйелдерді пайдаланудың бір түрі ретінде қарастырылады. Мұндай көзқарас Швеция, Норвегия және Исландияда қабылданған, онда жыныстық қатынас үшін ақы төлеу қылмыс болып саналады, бірақ проституция емес (клиент қылмыс жасайды, бірақ проституциямен айналысатын адам емес), қараңыз «Швециядағы проституция». Егер бейкүнә адамдарға зиян келтіруді тыйым салу қажеттігін шешетін болсақ, биліктегілердің моральдық және саяси сенімдері өзара әрекеттеседі және көзге көрінбейтін құрбандары жоқ қылмыстарды жасау немесе жою туралы шешімдерді қалыптастырады. Бұл шешімдер моральдық стандарттар өзгерер сайын уақыт өте келе өзгеріп отырады. Мысалы, Нью-Йоркте алғашқы аборт клиникасын құрған Маргарет Сенгер әдепсіз материалдарды таратып, қоғамдық моральды бұзды деп айыпталды. Аборт туралы ақпарат енді әдепсіз деп есептелмейді (АҚШ сот практикасының мысалдарын қараңыз). (Файнберг: 1984) қоғамдық моральды мемлекеттік мүдде үшін реттеу керек пе деген талқылау аясында Мейер мен Гейс (1997) қандай әлеуметтік проблемалар құқықтық араласуға лайық екенін және қылмыстық заңның қоғамдық келісімге қол жеткізе алмайтын моральдық ұстанымдарды қаншалықты күштеу керектігін анықтады. Бұл құқықтық сабақтастықтың негізгі мәселесін көрсетеді. Адамдар өзін-өзі жоюға бейім әрекеттерге қатысуға құқылы. Оның канцерогендік қасиеттеріне қарамастан, темекіге тыйым салынбаған. Сол сияқты, алкогольді шамадан тыс ішудің де ауыр физиологиялық салдары болуы мүмкін, бірақ оны ішу қылмыс емес. Бұл құмар ойындарда да көрінеді. Мемлекет және оның институттары лотереялар, лотереялар және басқа да құмар ойындардың заңды түрлерінен түскен табысқа тікелей немесе жанама түрде салық салу арқылы өздерін қаржыландырады. Сапалық тұрғыдан, заңсыз деп саналатын құмар ойындардың түрлерін ажыратуға ештеңе жоқ. Көптеген адамдарды қылмыскерге айналдырудың бір салдары – қылмыс ұғымының бұрмалануы және нағыз қылмыстықтың қабылдануының төмендеуі. Нақты қылмыс пен моральдық реттеу арасындағы айырмашылық нақты көрсетілмесе, келісімге келген әрекеттер қылмыс болып санала бастағанда, қарапайым азаматтар салықтан жалтарғандықтан, заңсыз жүктеу және басқа да ерікті ережелерді бұзғандықтан қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Заңдар күшінде болып, бірақ олар орындалмаған кезде, яғни полиция бұл әрекетті қылмыс деп санамауы керек деген жалпы пікірді білдіргенде, тағы бір түсінікті мәселе туындайды. Егер тыйым салынған әрекеттер келісімге келсе және жеке түрде жасалса, бұл ұйымдастырушыларға құқық қорғау ресурстарын ауыстырып алу немесе анықталған әрекетті елемеу үшін пара беруге мүмкіндік береді, осылайша саяси және полиция сыбайлас жемқорлығын ынталандырады. Осылайша, мемлекет жібергісі келетін кез келген қорқыныш хабары бұрмаланады немесе жоғалады. Жалпы алғанда, саяси партиялар қылмыстарды құрбансыз деп санаса, оларды жою немесе түзету экономикалық және саяси шығындарды азайтады деп санайды, яғни «құрбансыз» деген сөздің қолданылуы осы қылмыстардан зардап шеккендердің жоқтығын білдіреді (Робертсон 1989:125), және егер бұл рас болса, онда қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасау немесе сақтау қажеттігі жоқ. Бұл шындықтың шектеулі түрін көрсетеді, яғни «құрбансыз қылмыстар» деп аталатын қылмыстарда полицияға хабарлауға жақын жерде құрбандар жоқ және осы мінез-құлыққа қатысқандар заңды орынсыз деп санайды, өзі емес. Бұл екі салдарға әкеледі: Бұл қылмыстар көбінесе жеке орындарда орын алатындықтан, жан-...
Because these crimes often take place in private, comprehensive law enforcement (often including entrapment and the use of agent provocateurs) would consume an enormous amount of resources. It is therefore convenient for the law enforcement agencies to classify a crime as victimless because that is used as a justification for devoting fewer resources as against crimes where there are "real" victims to protect; and
These crimes usually involve something desirable where large profits can be made, e. g., drugs or sex.
Жасырын қылмыс факторы
Бұл қылмыстардың көпшілігі жеке орында немесе белгілі бір дәрежеде құпиялылықпен жасалатындықтан, қылмыстың нақты ауқымын анықтау қиын. "Құрбандар" осы туралы хабарламайды, ал қамау статистикасы – қылмылдың таралуын көрсететін сенімді емес көрсеткіш, көбінесе жергілікті саяси қысымға байланысты өзгереді, бұл жергілікті мәселеге қатысты "бірдеңе жасау" қажеттілігінен туындайды, ал қылмыстық белсенділіктің нақты деңгейін көрсетпейді. Полицияның ресурстары мен бейілділігі мәселесінен өзге, осы қызметтің көптеген аспектілері ұйымдасқан қылмыспен бақыланады, сондықтан олардың жасырын қалу ықтималдығы жоғары. Осы факторлар декриминализацияны қолдау үшін пайдаланылады. Қамау статистикасының төмендеуі немесе азаюы тиісті қылмыстардың деңгейі төмен немесе қазір бақылауда екенін дәлелдеу үшін қолданылады. Керісінше, осы "керіктердің" кейбіреулерін қылмыс ретінде сақтау ұйымдасқан қылмыстың бизнесін жалғастыра береді.
Қоғамдық тәртіпті бұзуды қылмыстық қылмыстан шығару
Магуайр мен Радош (1999: 146/7) ең көп дау тудыратын қоғамдық тәртіп бұзушылықтарының қазіргі моральдық көзқарастармен тікелей байланысты екенін қабылдайды. Басты мәселе – үкіметтің жеке өмірге қатысты мінез-құлықты қылмыстық жазалайтын заңдарды қабылдауға құқығы бар ма екендігінде қалады.
Қылмыстық құқық бұзушылықты жоюға қолдау білдіретін дәлелдер
Декриминализацияны немесе заңдастыруды жақтағандар үкіметтің жалпыға ортақ игілікке қатысты мәселелермен айналысуы керек екенін, ал жеке деңгейдегі моральдық нормаларды реттеуге тырыспауы керек екенін айтады. Шындығында, демократиялық принциптерге негізделген елдерде көпшілік көптеген заңдарды, мысалы, есірткіге қатысты заңдарды елемейтіні, осы көпшілік сайлаған үкіметтерді осы заңдарды жоюға итермелеуі керек. Олай етпеген жағдайда, барлық заңдарға, тіпті орындалуы тиіс заңдарға деген құрмет жоғалады. Расында, тыйым салынған іс-әрекеттердің кең ауқымын ескере отырып, осы қылмыстардың барлығын тәжірибелік тұрғыдан бақылау үшін, адамдардың өмірінің әр саласына, тіпті ең жекесіне де араласатын полициялық мемлекет құру қажет болады. Мұндай биліктің қолданылуы, тарих осындай жоғары деңгейдегі күш қолданудың тиімді екенін көрсеткен жағдайда да, қабылданбауы мүмкін. Алкогольге тыйым салу алкогольді тұтынуды тоқтата алмады, ал қазіргі есірткіге қарсы күрес қымбатқа түсіп, тиімсіз болып отыр. Декриминализацияны жақтаушылар есірткіні демалыс мақсатында пайдалануға рұқсат берген елдердің тәжірибесіне де назар салады. Есірткіге тәуелділік және бұзылушылықтың деңгейі төмендегеніне айқын дәлелдер бар. Қоғамдық тәртіп бұзушылық қылмыстарының болуы заңға деген жалпы құрметсіздік атмосферасын қалыптастырады. Көптеген адамдар қоғамдық тәртіпті бұзушылық заңдарын оңай бұзуға болатындықтан және шағымдануға құрбан болмайтындықтан бұзады. Бұл заңға, тіпті құрбандары бар қылмыстарға қатысты заңдарға деген құрметсіздікке ұшыратады. Ешкімге және қоғамға зиян келтірмейтін мінез-құлықты қылмыстық деп тану жеке адамның бостандығын және адамның табиғи құқықтарын бұзады. Жеке адамның басқаларға немесе қоғамға зиян келтірмейінше, қалағанын істеу құқығы еркін және демократиялық қоғамдарда кеңінен қабылданған принцип болып табылады. Басқалардың моральдық емес деп санайтын, бірақ зиянды екені нақты дәлелденбеген әрекеттерді қылмыстық деп тану, әдетте, осы принципке қайшы келеді. Дегенмен, ерекшеліктер болуы мүмкін және болады. (Мысалы, балалар порнографиясын жай ғана иелену немесе жануарларға қатыгездік жасау көптеген өркениетті елдерде қылмыстық болып саналады. Алайда, тікелей құрбан жоқ (жануардан басқа, оның құқықтары заңмен танылмайды). Мұны қылмыстық етудің себебі – осы әрекеттердің «жаман бейімділігі». Мұндай әрекеттерден ләззат алатын адамдар көбінесе бұзылған құштарлықтарға ие болады. Жануарларды зорлық-зомбылыққа ұшыратушылар, көбінесе сонда тоқтамайды және балалар порнографиясын иеленушілер тек бейнелермен шектеліп қалмайды). Мұндай «ерекше» қылмыстардың құрбандықсыздығына қатысты сұрақтар да бар, сондай-ақ «жаман бейімділіктер» деп қабылдаудың дұрыстығына қатысты сын пікірлер де бар. Жануарларға қатыгездік жасауды қылмыс деп санауға қарсы пікірдің бір мысалы – жануарлардың миын зерттеу арқылы жануарлардың қайсысын жануарларға қатыгездік жасауға қарсы заңмен қамтуға болатынын анықтау жиі қолданылады. Бұл заңдарды балықтар мен омыртқасыздарға қатысты қолдану туралы дауларда көрсетілгендей, жануарлардың миын зерттеу (адамдардың сот психиатриясы емес) қылмыстық қылмысты болдырмау үшін және қарсы негізгі дәлелдер болып табылады. Сонымен қатар, виртуалды сүтқоректілерге «жұртшылық» көрсететін компьютерлік ойындар Батыс елдерінің көпшілігінде заңды, ал нақты сүтқоректілерге қатыгездік жасалмайды, бұл тағы да жануарлардың ішкі азап шегуі және сыртқы дене тілі емес, жануарлар сотта құрбандар ретінде ресми түрде жіктелетін-тұрмауына қарамастан маңызды екенін көрсетеді. Жануарларға қатыгездік жасау басқа адамдарға қатысты зорлық-зомбылықты болжаушы ретінде қарастырылуы, сондай-ақ, басқа адамдарға қатысты қатыгездіктің адам баласына қатысты зорлық-зомбылықтың тәуекел факторы болып табылатындығын түсіндіре отырып, басқа адамдарға қатысты қатыгездіктің адам баласына қатысты зорлық-зомбылықты болжауы керек дегенге сәйкес, жақын туыстарынан алыс туыстарына эволюциялық эмпатия түсінігіне сәйкес келмеуі үшін сынға алынады. қылмыстық тергеу жануарларды қорлықтаушыларды тергеу үшін көбірек ресурстарды жұмсау, ал жануарларды қорлықтау немесе жануарларды елемеу тарихы жоқ адамдар басқа адамдарға қатысты зорлық-зомбылықпен оңай арыла алады. Бала порнографиясы жағдайында нақты балаларды бейнелейтін (мультфильмдер емес) құрбандықсыздық күмән тудырады, өйткені порнографиялық суреттерді тарату, олар оған келісуге тым кішкентай болған кезде түсірілген адамдардың жеке мінсіздігіне зақым келтіреді. Мультфильмдер жағдайында, қылмыстық жазалауды жақтаған психиатрлардың (көптеген елдерде бұл жазалау нақты балалары бар порнографияны қылмыстық жазалаудан кейін болды, бұл олардың себептері бір емес екенін көрсетеді) осы жазалаудың себептері бір емес екенін көрсетеді. Олар осы аргументтерді «көрнекті жасы» бойынша қылмыстық жазалауды ақтау үшін де қолданды, бұл балаларды қорғауға кері әсер етеді, өйткені визуалды жас анықтаудан идентификациялық тексеруге көшу қылмыстық жазалауды азайтуға көмектесер еді. Минорларды бейнелейтін порнографиялық мультфильмдерді тыйым салудың бұзылғандықтан басқа да аргументтері бар, соның ішінде мұндай мультфильмдерден алынатын пайданы шектеу, осы себепті кейбір еуропалық елдерде заңдарда осы мультфильмдерді жасаушы және иеленуші бір адам болған жағдайларға ерекшеліктер қарастырылған, онда ешқандай транзакция болмайды. Сонымен қатар, марихуана түтінін пассивті түрде жұту кейбір жағдайларда құрбандыққа ұшырату болып табылады деп саналады. Жалпы алғанда, өркениетті жазалау үрдістері қорқытуға негізделуі керек, ал жазалауды бұзылғандық туралы болжамдарға негіздеу адамгершіліксіз және өркениетсіз жазалауға әкеледі, өйткені кейбір адамдардың табиғатынан нашар екені туралы болжам қудалаудың қажеттілігін тудырады. Сонымен қатар, бұзылғандық деп саналатын адамдарды қылмыстық тергеудің жоғары басымдығы профильделген топтардағы қылмыскерлердің жоғары пайызы ұсталғандығының статистикалық корреляциясын табуы мүмкін, байланыс бар-жоқ екеніне қарамастан, өзін-өзі орындалатын болжам ретінде, оны өзін-өзі түзетуден алдырып, бұзылғандық туралы аргументтердің кез келген адамның бұзылған деп жариялануына және, салдарынан, бостандық жоғалуына әкелуі мүмкін. Сондықтан, бұзылғандық туралы аргументтерден сақ болу керек, өйткені кез келген «ерекшелік» жылжымалы мақсат болады. Қоғамдық тәртіп қылмыстарын күштеп орындаудың құны жеке және қоғамдық бостандыққа тым жоғары, және бұл сөзсіз мәжбүрлеуге, зорлық-зомбылыққа, қатыгездікке, демократиялық үдерістің иеленуіне, түрмелік мемлекеттің дамуына және, соңында, тирандыққа әкеледі. Қоғамдық тәртіп қылмыстарының құрбаны болмағандықтан, оларды хабарлау үшін құрбаннан басқа біреуді пайдалану керек, ал қоғамдық тәртіп заңдарын күштеп орындау үшін егеменді халықтан басқа біреуге делегациялау керек (заңдарды тікелей халық күштеп орындауының мысалдарына hue and cry, posse comitatus және бүгінгі күні демократиялық заң күштеп орындаудың соңғы қалдығы – қазылар кеңесі жатады). Бұл қоғамнан бөлек, қоғамға заңдарды күштеп орындаумен жүктелген мәжбүрлеу аппаратын және «заңды сақтаушылар» класын құруға әкеледі. Бұл сөзсіз жеке бостандыққа бұзушылыққа әкеледі, өйткені «заңды сақтаушылар» класы көбірек билікке ұмтылып, көбірек мәжбүрлеу құралдарын қолданады. Қоғамдық тәртіп қылмыстары көбінесе қоғамдағы ерекшеленетін топтарға (ұлттық азшылықтар, әйелдер, жастар, кедей адамдар) қатысты мінез-құлыққа қатысты және осы топтардың қылмыстық жазалануына немесе стигматизациялануына, сондай-ақ осы топтардың заңдарға, үкіметке немесе қоғамға деген наразылығына әкеледі. Қоғамдық тәртіп қылмыстары оларды барлығын қудалау мүмкін болмағандықтан, таңдап қудаланады. Бұл сынып, гендерлік немесе нәсілдік негіздегі қылмыстық жазалауды немесе стигматизацияны тудырады немесе күшейтеді...
Қылмыстық құқық бұзушылықты жоюға қарсы дәлелдер
Декриминализацияға қарсылар жеке адамдардың моральдық қағидалары қоғамның әл-ауқатына әсер етеді деп санайды және егер осы қағидалар күшпен сақталмаса, қоғам зардап шегіп, іздесіздікке ұшырайды. Олар заңның моральды қалыптастыратынына және ұлттық сипатты құрайтынына сенеді. Егер заңдар орындалмаса, онда кінә заңда емес. Егер адамдар қамауға алынуы мүмкін екенін білсе, олар өз мінез-құлқына түзетулер енгізер еді. Қазіргі заңдар ұрлықты қылмыстық деп қарастырғанымен ұрыларды тоқтатуға жеткіліксіз болса, бұл ұрлықты қылмыстан босатуға себеп бола алмайды (өйткені ұрлық ешқандай зардапсыз қылмыс емес). Керісінше, бұл қамау және жазалаудың тиімділігін арттыру үшін оны жүзеге асыруға көбірек күш салуды қолдайтын аргумент. Осылайша, қоғамдық тәртіп бұзушылықтарында, ағымдағы күш қолдану стратегияларына жеткілікті мән берілмеуі осындай кең таралған наразылыққа себеп болады, ал бұл мінез-құлық қылмыстық деп қаралмаса, оның одан да күшеюі мүмкін.
Нақты мысалдар
Мейер мен Гейс (1997) проституция және есірткі құқық бұзушылықтары құрбандары жоқ қылмыстар екен деген пікірді, ал оған қатысушылардың өзі құрбандықтар екен, бірақ қылмыс жоқ деген пікірмен салыстырады. "Қорбансыз қылмыс" терминіне негізделген болжамды тексеру мақсатында "қоғамдық тәртіп қылмысы" термині пайда болды. "Құрбандары жоқ қылмыстар" немесе сондай-ақ "жәбірленушісіз қылмыстар" деп аталатын құқық бұзушылықтар, осы мінез-құлықтың кінәсіз адамдарға зиян келтіретін салдарлары бар екенін дәлелдеу үшін зерттелді (19-бет), сонымен бірге осы мінез-құлықтың қаншалықты кінәлі екені және заңның қандай рөл атқаруы керек екені туралы маңызды пікір келіспеушіліктері бар екені мойындалды. Осының салдарынан заңның тиімділігі мен ауқымы шектеулі болып шықты, сонымен қатар проблемаларды тудырып, оларды шешуге де көмектеспеді. Келесіде құрбандар бар екенін көрсету үшін қолданылған зерттеу нәтижелерінің мысалдары келтірілген. Басқа да дәлелдердің бар екені мойындалады, олар көптеген адамдар үшін осыған дейінгідей сенімді болып көрінеді (мысал ретінде).
Есірткілер
Діндік және демалыс мақсаттарында есірткі қолдану әртүрлі мәдениеттерде тарихи түрде расталған. Көбірек заманауи кезеңде Инциарди (1992: 1–17) опиум, кокаин және кейінірек морфиннің патенттелген дәрілердің құрамында кеңінен қолданылғанын, ал ірі қалалық аймақтарда «опиум ошақтары» жиі кездесетінін хабарлайды. Кока жапырағынан алынған экстракт алғашқы Coca-Cola құрамына енген, ал 1900 жылы героин жөтелге және өкпе ауруларына қарсы ем ретінде жарнамаланды. Бірақ тәуелділіктен туындаған мәселелер көптеген адамдарды дәрі-дәрмектердің есірткілік құрамының моральдық тұрғыдан зиянды екендігіне көндірді. АҚШ-та, Webb және басқалардың ісі бойынша Жоғарғы Сот шешімдері (249 U. S. 96 (1919) және U. S. v Behrman 258 U. S. 280 (1922)) есірткі сатуды жасырынға түсіріп, оның қылмыстық статусын бекітті. Schur (1965) тұжырымдағандай, есірткі сату қазір зардапсыз, себебі сатып алушы да, сатушы да оны хабарламауға бейім. Кейбір есірткілерді тұтыну пайдаланушылардың денсаулығына зиян келтіруі мүмкін, ауруханаға түсудің көбеюіне байланысты қоғамдық шығындарға әкелуі мүмкін, ал кейбір жағдайларда, нашар сапасы немесе дозаның шамадан асуы салдарынан өлімге де соқтыруы мүмкін. Дегенмен, зиян келтіру мүмкіндігі, шаршаған кезде көлік жүргізу сияқты қылмыстық емес мінез-құлықтармен байланысты зиян келтіру мүмкіндігінен айырмашылығы болуы мүмкін. Кейбіреулер есірткілер заңды түрде қолжетімді болса, зияндылығы азаяды деп санайды (Нидерландтың есірткі саясатына қараңыз). Есірткілер заңсыз болғанда, бағасы жоғарылайды, ал оны тұтынуға жұмсалатын ақша тамақ, баспана және киімге жұмсалмауы мүмкін. Нәтижесінде туындайтын бейжайлық тәуелдінің физикалық денсаулығының нашарлауына себепші болады. Австралияда Уокер (1991) есірткіге тәуелділік пен қылмыс арасындағы тығыз байланысты анықтады. Жалпы алғанда, есірткілерді заңсыз ету олардың бағасын экспоненциалды түрде арттырады, сондықтан тәуелділер өз әдеттерін қаржыландыру үшін ұрлық, қарақшылық және қарақшылыққа баруға мәжбүр болады. Осы қылмыстардың құрбандары есірткі сатудың жанама құрбандары болып табылады. Тәуелділікті қаржыландыру қажеттілігі кейбіреулерін таратуға итереді, олар зорлық-зомбылыққа және кісі өлтіруге бейім. Бұл тұжырымдар басқа жерлерде де расталған. Meier және Geis (1997) есірткі сатуда құрбандар үшінші тараптар екенін, олар есірткіге байланысты қылмыстардан туындаған шығындар, есірткі заңдарын орындау және тәуелділікті емдеу шығындары, сондай-ақ тәуелділіктің салдарынан туындаған ауруларды емдеуге байланысты денсаулық сақтау шығындары (мысалы, бір инемен есірткі пайдалану арқылы ЖИТС жұқтыру) арқылы ғана жанама түрде зиян шегеді. Мысалы, Австралияда Есірткіге қарсы ұлттық науқан (Collins & Lapsley 1991-ге қараңыз) 1988 жылы Австралияда заңсыз есірткілерді пайдаланудың жалпы құны 1,2 миллиард доллардан астам екенін көрсетеді, оның ішінде есірткіге байланысты ауруларды емдеу, есірткі пайдаланудан / теріс пайдаланудан туындаған жазатайым оқиғалар, жұмыстан кетуден болатын өнімділіктің төмендеуі, ерте өлім, мүліктік қылмыс және залал кіреді, сот жүйесінің шығындары ескерілмейді. Conklin (1997: 100) 1989 жылы АҚШ-та заңсыз есірткі тұтынудың құны жылына 60 миллиард долларды құрағанын, бұл 1985 жылғы бағалауға қарағанда 20% -ға жоғарылағанын хабарлайды. Мемлекеттік шығындардың өсуін тек салық түсімдерімен ғана жабуға болады, бірақ жүк тең бөлінеді. Есірткіге жұмсалған ақша сатып алудан басқа, салықтан және табыс салығынан түсетін кірістен бас тартады. Сол сияқты, дилерлердің тапқан үлкен пайдасына салық салынбайды. Осылайша, салық мақсатында табысын жариялаған азаматтар қоғамдағы есірткі кірісін алудың жоқтығынан туындаған шығындарды өтеу үшін көбірек төлеуге мәжбүр. Проституция сияқты, есірткі сатумен байланысты қылмыс та ауданның жайлылығына әсер етеді, мүлік құндылықтарын жояды және орта таптың «қауіпсіз» қалашықтарға қашуына себепші болады. Полиция араласса, олар тоқтатылған және сұраққа тартылған заңды ұстанатын қоғам мүшелерін наразылыққа түсіруі мүмкін, ал есірткі сатуды үй ішінде ауыстыруы мүмкін, осылайша полицияның араласуына төзімдірек етеді. Полиция сондай-ақ есірткі сатушылардан жалдамалы ақша алу үшін өз билігін пайдаланады. Бұдан әрі, Sampson (2002) полиция күшін күшейтудің өзіндік сипаты бойынша уақытша екенін, әсері көбінесе қысқа мерзімді және нарықтың және сатып алушылардың төзімділігіне байланысты екенін атап өтеді, бұл күшті екені көрсетілген. Кейбір офицерлер күшейтілген күшін көрсету қоғамға полиция мәселеге қамқорлық танытатынын көрсетеді деп мәлімдейді; бірақ, кейбір күтпеген салдарлар кері нәтиже береді. Толыққанды түсіндіру үшін есірткіге тыйым салудың жақтастары мен қарсыластарының аргументтерін қараңыз.