Кіріспе

Әбу Мұхаммед Зиядат Алла I ибн Ибрахим ибн әл Ағлаб (араб. زيادة الله الأول) (838 жылдың 10 маусымында қайтыс болған) – 817 жылдан 838 жылы өліміне дейін Ифрикияның Ағлаби әмірі болды. Оның билеу кезеңі Ифрикиядағы әмірлердің бақылауы мен тұрақтылығының артуымен еректелді.

Билік

Ифрикияның тәуелсіз билеушісі болғанына қарамастан, Зиядат Алла Аббасид халифаты кезінде губернаторлар ретінде кездескен алдыңғыларының көптеген мәселелерімен бетпе-бет келді. Зиядат Алла Ифрикиядағы ең ірі джунд көтерілісімен күресуге мәжбүр болды, бірақ бұл соңғы көтеріліс болды. Көтеріліс 824 жылы басталды және джундтар Ифрикияның көп бөлігін басып алды. Әдетте, әмірлер джунд және бербер мәселесімен бір уақытта айналысуға мәжбүр болды, әрбір топ екіншісінің қиындықтарын күшейтетін. Алайда, Зиядат Алла берберлермен жұмысқа жарамды қарым-қатынас орнатқан сияқты көрінеді. Осы қарым-қатынас арқылы ол көтерілісші джундты жеңу үшін берберлерді пайдаланды. Бұл одақ оған құлдыраудан сақтады және билігін нығайтты. Бұл белгілі бір дәрежеде Идрис ибн Абдалла ибн Хасанның берберлермен болған қарым-қатынасына ұқсас, бұл Идрисид мемлекетінің аймақтағы ықпалды күшке айналуына мүмкіндік берді және кейде Аглабидтер аумағына қауіп төндірді. Солтүстік Африка контекстінде, жергілікті берберлермен одақ әмірдің джунд сияқты күшті оккупациялық күштерге тәуелділігін азайтып, мемлекетті нығайтты. Зиядаттың берберлермен жағымды қарым-қатынасы оған бақылауды жоғалтудан сақтау ғана емес, сонымен қатар көтерілісті басуға және Аглабид күштерін жаулауға бағыттауға мүмкіндік берді. Кейбір зерттеушілер Зиядат Алла джундтың джихад мүшелерін тарту үшін Сицилияны жаулап алды деп санайды. Тағы бір нұсқада Зиядат көтерілісті басып, одан әрі бүліктердің алдын алу және билігін нығайту үшін ресурстар жинау мақсатымен жаулауды бастады. Алайда, бұл пікір оқиғадан ұзақ уақыт өткен соң жазылған дереккөздерге сүйенгені үшін сынға ұшырайды. Жаулау Аглабидтер үшін жаңа дәуірді ашты, сондықтан Зиядат кейде Аглабид режимінің екінші негізін қалаушысы деп есептеледі. Оның өзінен бұрынғы барлық әмірлерді мазалаған джунд және бербер мәселесін шешуі аймақты тұрақты билеуші династияның жаңа жолына түсірді. Жаулау кезінде Сицилия Аглабидтердің билігінде болды, бірақ 9 ғасырдың басында Фатимидтер Аглабидтерді құлатты.

Контекст

Аббасидтер тұсында Ифрикияны басқару қиын аймақ ретінде танымал болды. Сол кездегі әмірдің кеңесшісі Наср би Хабиб аймақты басқаруға қатысты алаңдаушылығы туралы халифаға: «Ифрикия – күшті билеушісіз қауіпсіз емес, үлкен шекаралық аймақ» деп жазды. Бұған көптеген себептер болды. Ең маңызды екі жайт – жұнд пен берберлер. 817 жылы Зиядат Алла билігі басталған кезде Аббасид халифаты әлі де Бағдадта халифасыз қақтығыстар мен белгісіздік жағдайында болды. Бұл жағдай Ифрикия сияқты шеттегі провинциялардың өздеріне тән жағдайға түсуіне әкелді. Аглабидтер өздерінің күштерімен бұл аймақты тәуелсіз билеушілер ретінде басқаруды жалғастырды. Ең үлкен қауіп – Ифрикиядағы 100 000-нан астам саяхатшылардан құралған жұндтың күштерін ұстап тұру болды. 765 жылдан бері жұнд бірнеше рет көтеріліс ұйымдастырып, Ифрикияның әкімдеріне үнемі қауіп төндіріп келді. Ифрикия Аббасид халифатының бақылауында болған кезде, Мысыр сияқты басқа провинциялар кейде қолдау көрсетті. Бұл жұндқа жалақы төленбеуінің жиілігін азайтуға көмектесті, ал осы жағдай олардың көтерілістерінің себебі болған еді. Алайда, Аглабид әкімі Зиядат Алла енді халифаттан тәуелсіз және империяның қаржылық қолдауынан айырылғандықтан, жағдай қиын болды. Ифрикиядағы алаңдаушылықтың себебі тек жұнд ғана емес еді. Бербер тайпалары да көтерілістердің тағы бір көзі болды және аймақтағы Аббасид билігін әлсіретті. 763 жылы Аббасидтер Ифрикияны қайта басып алғанда, көптеген қалаларды Ибади діншілдерінен қайтарып алуға тура келді, ал бұл дінге берберлер көбінесе жататын. Берберлер аймақтағы әмірлердің бақылауына соншалықты қауіп төндірді, 770 жылы Ифрикия әмірі Бербер Ибадистерінің Ифрикияның ішкі аймақтарындағы билігін мойындады. Солтүстік Африканың басқа аймақтарында, мысалы, 789 жылдан бастап Зиядат Алла заманына дейін Идрисидтер билік еткен Солтүстік Мароккода, билеушілер жергілікті берберлермен жақсы қарым-қатынас орнатқандықтан, бақылауды тұрақты және тиімді ұстай алды. Ифрикияда мұндай қарым-қатынастың болмауы Аббасидтердің берберлерді құлдыққа түсіруінен туындаған болуы мүмкін, бұл тіпті Аглабидтер кезінде де белгілі бір дәрежеде жалғасты. Тағы бір себеп – берберлердің басқа бағындырылған халықтармен салыстырғандағы ерекшелігі. Олар қару-жарақпен жабдықталған, соғысқа дағдыланған және осыған байланысты соғыс жүргізуге бейім болды. Себебі қандай болмасын, бұл әмірлердің олармен оң қарым-қатынас орнату қабілетін әлсіретті. Зиядат Алла 817 жылы ағасы Абдулланың қайтысынан кейін осы мәселелерді мұра етіп алды. Алдыңғыларынан айырмашылығы, ол берберлермен қарым-қатынасын жақсарта алды және жұнд мәселесін біржола шешу үшін сыртқы іс-қимылдарға сүйенді, бұл оның билігін тұрақтандыруға мүмкіндік берді.

Тарихнама

Ағлабидтер мен Зиядат Алланы зерттеудегі қазіргі ғылымның басты мәселелерінің бірі – ақпараттың бастау көздері. Ағлабидтерді зерттеуде маңызды дереккөздердің бірі – ислам тарихшысы әл-Табаридің еңбектері. Әл-Табари негізінен Аббасид империясының және оның дамуының тарихымен айналысады. Бұл оның Бағдадтағы халифа әл-Мутазбен жақын достық және оның ұлының тәрбиешісі ретінде байланыста болғандығымен байланысты. Осыдан туындайтын географиялық көзқарасқа тәуелділік қазіргі ғылымға да әсер етіп, зерттеушілер бастапқы дереккөздің географиялық бейімділігін қабылдайды. Әл-Табариге жақын тұжырымдарды қолдайтын зерттеушілер 809 жылы басталған азаматтық соғыстың Ағлабидтерге тәуелсіздік берудегі рөлін баса көрсетеді. Ал басқа зерттеушілер Ағлабидтердің тәуелсіздікке қол жеткізуде белгілі бір еркіндік танытқанын мойындайды. Соңғы көзқарасты ұстанатындар Зиядат Алла сияқты тұлғалардың еңбектерін бағалауға немесе тіркеуге құлшынбайды, бұл Зиядат Алла туралы ақпараттың аздығының себебінің бірі. Әл-Табари немесе әл-Баладури сияқты бастапқы дереккөздер де жазған нәрселерімен жеке таныс еместердің жазғандықтарына байланысты сұрақтар тудырады. Мысалы, әл-Баладури Ағлабидтердің құлауынан кейін жүз жылдан астам уақыт өткен соң жазды. Ислам тарихшыларының ауызша дереккөздердің ұзақ тізбегіне сүйенуі сенімділік туралы тағы бір мәселені тудырады. Дереккөздердің аралық буынындағы ақпараттың дұрыстығын тексеру мүмкін болмағандықтан, алынған мәліметтерге қаншалықты сенуге болатынын анықтау қиын. Мұндай мысалдың бірі – Зиядаттың қайтысынан кейін екі жүз жылдан астам уақыт өткен соң әл-Бакриден жеткен әңгіме. Онда Зиядат Алланың халифа әл-Мамунға Идрисидтердің соққысы туралы хабарлау үшін 1000 алтын динар жібергені айтылады. Зерттеушілер бұл мәлімдемеге күмән келтіреді, бұл кейінгі дереккөздердің халифаның Ифрикиядағы беделін артық бағалауға бейім екенін көрсетеді. Алайда, Зиядат Алланың жұрттан қарсылық көруі және оған жауап беруі аймақта сыртқы күштердің жоқтығын көрсетеді. Ислам тарихын зерттеудегі тағы бір кең таралған мәселе, соның ішінде Ифрикия да бар, – салаға тән ортақ ұғымдық базаның болмауы. Ислам тарихын түсіндіруге қолданылатын көптеген ұғымдық базалар еуропалық контекстен алынған, әсіресе Зиядат сияқты аймақтық элиталарды зерттегенде. Бұл мәселе, өйткені еуропалық элиталар мен ислам элиталарының қызмет ету әдістері бірдей болған жоқ. Сондықтан, ислам элиталарына еуропалық ұғымдық базаны қолдану халифа мен әмірдің қарым-қатынасының өзара тәуелділігін қате түсіндіруге әкелуі мүмкін. Зиядат формальды түрде тәуелсіз мемлекеттің билеушісі болғанымен, Аббасид саясатындағы динамика оның билігін түсінуге көмектеседі.

Портретті бейнелеу

Зиядат Алла, Кал Нага сомдаған кейіпкер, тарихи фантастикалық телесериал «Викингтердің» 5-ші маусымында Зиядат Алла І-ге шартты түрде негізделген.