Кіріспе

Данаус хрисиппус, сондай-ақ жазық жолбарысы деп аталады, ол Nymphalidae тұқымдасына жататын Danainae тайыншасына жатады. Danainae тайыншасы негізінен сүтқұрт деп аталатын Asclepias туысына жататын өсімдіктермен қоректенеді. Сүтқұрттарда улы заттар – карденолидтер болады, оларды көптеген көбелектер жеп, сақтайды. Жазық жолбарысының құсыту қасиеттері болғандықтан, ол көптеген жыртқыштар үшін дәмсіз. Осының салдарынан, оның түсі басқа көптеген көбелек түрлеріне ұқсау үшін мимикрияланады. Жазық жолбарысы кең аумақтағы әртүрлі ортада мекендейді, бірақ ол орман сияқты жағдайларда жақсы өркендемейді және көбінесе құрғақ, кең жазықтарда кездеседі. D. chrysippus үш негізгі түршеге бөлінеді: D. c. alcippus, D. c. chrysippus және D. c. orientis. Бұл түршелер бүкіл түрдің кең таралған аймағындағы белгілі бір аймақтарда шоғырланған. Жазық жолбарысы бейнеленген алғашқы көбелектердің бірі деп саналады. Бұл түрдің ең көне суреті 3500 жыл бұрынғы Люксордағы ежелгі египеттік фрескасында бейнеленген.

Сипаттама

D. chrysippus – шамамен 6 см қанат кеңдігі бар орташа өлшемді көбелек. Денесі қара, ақ дақтармен. Қанаттары қоңыр-сары түсті, үстіңгі жағы астыңғы жағына қарағанда жарқырап, тегіздеу. Алдыңғы қанатының ұшында ақ жолақты қара бөлік бар. Артқы қанатының ортасында үш қара дақ орналасқан. Қанаттары қара жиекпен және жартылай дөңгелек ақ дақтармен шеңберленген. Бұл түрде шамалы жыныстық диморфизм байқалады, атасының артқы қанаттарында иіс бездері бар, ал анасында мұндай бездер жоқ. Олар астыңғы жағынан қарағанда ақ ортасы бар үлкен қара дақ сияқты көрінеді.

D. chrysippus полиморфты түр, сондықтан нақты түсі мен өрнегі популяциялар ішінде де, арасында да өзгереді. Ол сыртқы түрі жағынан үнділік фритиллярға (Argynnis hyperbius) ұқсас, және олармен бірге кездесуі мүмкін.

Ересектерге арналған азық өсімдіктері

Ересек қара жолтан бабочкалары түрлі гүлдейтін өсімдіктерден нектар жинайды. Бабочка популяциясының географиялық ареалына және маусымға қарай қолжетімді өсімдіктер өзгереді, себебі кейбір өсімдіктер жыл бойы гүлдемейді.

Ересектер

Ересекті жазық жолбарыстардың ең көп кездесетін жыртқыштары – құстар. Шығыс Африкада ең көп кездесетін жыртқыш – иықты қарға (L. c. humeralis).

Паразиттер

D. chrysippus личинкаларына паразиттік ететін бірнеше организм бар. Тахинидтер тұқымдасына жататын S. flavohalterata шыбыны D. chrysippus популяцияларында аз мөлшерде паразиттік әсер етеді. Бұл шыбынның D. chrysippus жұмыртқаларына жұмыртқа салғандығы немесе D. chrysippus личинкалары жейтін жапырақтарға жұмыртқа салғандығы белгісіз. S. flavohalterata личинкаларды өлтірмейді, дамуы қуыршаққа дейін қалыпты жүреді, содан кейін личинкалар өліп, паразит қуыршақтан шығады. А. chrysippi, Braconidae тұқымдасына жататын паразиттік арасы, личинкалардың дамуының ерте кезеңінде оларға жұмыртқа салады, кейін оларды дамудың кешіккен кезеңдерінде өлтіреді. Бір үлкен гусеницадан елуге дейін ара шығуы мүмкін, содан кейін олар өлген қожайынның денесінде қуыршақтанады. Charops туысына жататын паразиттік аралар да жай жолбарыс популяцияларын, әдетте жұмыртқа немесе бірінші жастағы личинка кезінде, қоршап алады, содан кейін личинкаларды кешіккен жастағы личинка кезінде өлтіреді. Sturmia convergens де D. chrysippus-тің паразитоиді болып табылады.

Аурулар

Жазық жолбарыс Spiroplasma деп аталатын аталықты өлтіретін бактериямен жұқтырылады. Аталықты өлтіретін бактериялар тік жолмен беріледі, анадан баласына. Spiroplasma жұқтырған жазық жолбарыс аналары тек әйел балаларды туады, себебі бактерия жұқтырған еркек ұрпақты эмбриондық немесе бірінші личинка сатысында өлтіреді. Дегенмен, жалғыз жұмыртқа салатын түрлерде аталықты өлтіретін бактериялар сирек кездеседі. Жұқтырған аналарды антибиотиктермен емдеу нәтижесінде келесі ұрпақтарындағы жыныс арақатынасы теңделді, осылайша D. chrysippus-тағы барлық әйел ұрпақтарына Spiroplasma жауапты екені анықталды. Алайда, осы бактерияның жазық жолбарыста таралуы Шығыс Африка популяцияларымен ғана шектеледі.

Қорғау түсі мен мінез-құлқы

Жазық жолбарыстың дәмсіздігіне байланысты бірнеше түрлер оны құрметтейді. Бұрын личинка кезеңіндегі тамақтан алынған карденолидтер ересек D. chrysippus-тың жағымсыз болуына жауапты деп есептелген, бірақ көптеген личинка тамақтарында карденолидтер жоқ, ал кейбір Батыс Африканың ересек D. chrysippus популяциялары карденолидтерді жақсы сақтамайды, бірақ жыртқыштарды қалай да қорқытады. Соңғы кезде пирролизидин алкалоидтары D. chrysippus-тың дәмсіздігіне себепкер деп ұсынылған. Ересек еркек данайндар көбінесе пирролизидин алкалоидтары бар өсімдіктермен қоректенеді, ал әйелдер мұны сирек істейді, бірақ олар бір түрдің еркектеріне ұқсас болғандықтан қорғалуы мүмкін. D. chrysippus-тың карденолидтерді сақтау қабілеті популяциялар арасында өзгереді, сондықтан карденолидтер де, пирролизидин алкалоидтары да D. chrysippus-тың дәмсіздігіне популяцияға байланысты әртүрлі деңгейде әсер етеді. Жазық жолбарыс дәмсіз болғандықтан (оны жеуге болмайды), олар апосематикалық – олардың жарқын түсі жыртқыштарға олардың дәмсіз немесе улы екенін ескертеді. Сондықтан, егер жыртқыш жазық жолбарысты жеуге тырысып қателессе, ол болашақта осыған ұқсас түсті көбелектерге шабуыл жасамайды. Бұл жазық жолбарыстың ерекшеліктерін еліктейтін көптеген басқа түрлердің пайда болуына әкелді.

Батезиандық мимика

Батезиандық имитаторлар – дәмді түрлер, олар дәмсіз түрлерді шамалап келтіреді, ал D. chrysippus бірнеше Батезиандық имитаторлар үшін үлгі болып табылады, оның ішінде H. misippus, P. poggei, M. marshalli және P. dardanus Шығыс Африкада. Батезиандық шамалап келтіру тек имитатор модельге қарағанда аз болғанда ғана тиімді, әйтпесе жыртқыштар имитатордың жеуге жарамды екенін біліп алып, сол сияқты көрінетін, бірақ жеуге жарамсыз көбелектерді жеуге тырысады.

Мюллерлік имитация

Мюллерлік мимикрия – дәмсіз болатын бірнеше түрдің бір-біріне ұқсап дамуы. Мұндай жағдайда әр түрдің санының көптігі басқа түрлерге зиян келтірмейді, себебі олардың кез келгенін жеген жыртқыш, сол сияқты көрінетін кез келген көбелекті жеуден қашқақтайды. Угандада D. chrysippus-тің A. encedon және A. encedana сияқты бірнеше Мюллерлік мимикриясы бар.

Геномдар

Д. chrysippus Кампала, Угандадан алынған үлгіні талдау нәтижесінде, популяцияда маңызды эволюциялық өзгерістер жүріп жатқаны анықталды. Үш локус зерттелді, және олардың екеуінде байқалған генотиптік жиіліктердегі айырмашылық еркектер мен ұрғашыларға қатысты Мюллериандық және Батезиандық мимикрияға байланысты қарсы селекциялық күштердің тепе-теңдік полиморфизміне себеп болатынын көрсетті.

Сүйісу және жұптасу

Пиролизидин алкалоидтары жыртқыштардан қорғаумен қатар, D. chrysippus түрiнiң жұптасу ритуалында да қажет. Аталық тайғалар алкалоидтарды феромон синтездеу үшiн пайдаланады, олар артқы қанаттың үстiңгi жағындағы арнайы тарақшалар болып табылатын жауын мүшелерiне қоршалған шаш қарындаштарында сақталады. Шаш қарындаштары жұптасу кезінде осы феромондарды тарату үшiн жайылады, және бұл әйелдердi тарту үшiн қажет болып көрінеді. Пиролизидин алкалоидтарынан айырылған аталықтардың жұптасуы айтарлықтай аз сәттілікке ие; жұптасу көбiнесе бiр түрге жататын көбелектер арасында жүзеге асады, сондықтан түс де жұптасу процесiнде маңызды сигнал болып табылады. Аналық тайғалар төрт ретке дейiн жұптасуы жазылған.