Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
18 ғасырдағы иран ханы, Хайрпур билеушісі Әли Морад хан Занд (علیمرادخان زند; 1740–1785) – Иранның Занд әулетінің бесінші билеушісі, 1781 жылдың 15 наурызынан 1785 жылдың 11 ақпанына дейін билік етті.
18th century Iranian Khan
ruler of Khairpur
Ali Morad Khan Zand (علیمرادخان زند; 1740–1785) was fifth ruler of the Zand dynasty of Iran, ruling from March 15, 1781, until February 11, 1785.
Өмір
Әли Морад хан Занд шамамен 1740 жылы дүниеге келді, осы кезде Иранды Афшаридтер әулеті билеген. Ол Занд тайпасының Хазара руының мүшесі Қайтас ханның ұлы еді. Зандтар – Лурлардың бір тармағы болған Лактардың ауылдық тайпасы, олардың тегі күрдтерге барып тоқуы мүмкін. Олардың жазғы жайылымдары Керманшахтың солтүстігіндегі Загрос төбелерінде, ал қысқы жайылымдары Малайерге жақын Хамадан жазығында орналасқан. Бірінші Занд билеушісі Кәрім хан Занд қайтыс болғаннан кейін, солтүстік Ирандағы Қажар тайпалары мен Зандтар арасында соғыс тудырмау үшін, кепілде ұсталған Аға Мұхаммед хан Қажар жылдам қашып, Мазандаранға жетті. Содан кейін ол Астарабадтағы тайпасына басшылық етіп, Занд шаһынан тәуелсіздік жариялады. Сондықтан Зәки хан Занд өзінің жүрекжары Әли Морад хан басқаруымен Қажар әміршісіне қарсы Занд әскерін жіберді. Әли Морадқа солтүстіктегі бүлікші Қажар тайпаларын талқандау үшін Занд әскеріне билік берілді, бірақ ол Абол Фатх хан Зандқа опасыздық жасап, оны Садық хан Зандтың қолынан өлтіру үшін астанада қорғанышсыз қалдырды. Содан кейін Әли Морад Исфаханды басып алды. Ол халықтан жоғары салық алып, қарсылық көрсеткендерді азаптап, өлтірді. 1781 жылдың 14 наурызында Ширазды басып алып, Садық ханды өлтіріп, таққа отырды. Әли Морад Аға Мұхаммед ханмен соғысты жалғастырып, әскер жинады және оған өзінің туысы Ростамды басшы етіп тағайындады. Ростам бұл әскерді Мазандаран провинциясына алып барды, онда ол Джафар Қоли хан басқаруындағы Қажар әскерімен шайқасты. Алайда Ростам шайқаста жеңіліске ұшырап, оңтүстікке шегінуге мәжбүр болды. 1785 жылдың 11 ақпанында Әли Морад хан Мурчахурда қайтыс болды.
Ali Morad Khan Zand was born in c. 1740, when Iran was ruled by the Afsharid dynasty. He was the son of Qaytas Khan, a member of the Hazara clan of the Zand tribe. The Zands were a rural tribe of Laks, a branch of Lurs, who may have been originally Kurdish. Their summer pastures were on the Zagros hills north of Kermanshah, while their winter grounds were on the Hamadan plains close to Malayer. After the death of the first Zand ruler Karim Khan Zand, Agha Mohammad Khan Qajar who was a hostage—in light of preventing an outbreak of war between the Qajar tribes in the northern Iran and the Zands—escaped promptly and reached Mazandaran. Subsequently, he took command of his tribe in Astarabad, and declared independence from the Zand Shah. Therefore, Zaki Khan Zand dispatched the Zand army under the command of his nephew, Ali Morad Khan against the Qajar lord. Ali Morad was given power over the Zand army to destroy rebellious Qajar tribes in the north, but he betrayed Abol Fath Khan Zand, and left him defenseless in capital to be slain by Sadeq Khan Zand. Ali Morad then captured Isfahan. He levied high taxes on the people and tortured and killed whoever refused. Finally, on March 14, 1781, he captured Shiraz, and killed Sadeq Khan, and sat on the throne. Ali Morad continued the war with Agha Mohammad Khan and raised an army allowing his cousin Rostam to command it. Rostam took this army to the province of Mazandaran where he fought against a Qajar army under the command of Ja'far Qoli Khan. However, Rostam quickly lost the battle and was forced to retreat back to the south. On 11 February 1785, Ali Morad Khan died in Murchakhur.
Тұлға
Али Морадтың бір көзі ғана көріп, ішетін адам екендігі айтылды. Дегенмен, ол қабілетті генерал саналды және Исфаханның солтүстігіне билігін кеңейткен соңғы Занд билеушісі болды. Кәрім ханның басқа ізбасарлары сияқты, ол оның "вакил" (өкіл) атағын да, "шах" (патша) атағын да қабыланбады. Әли Морад хан Әбуль Хасан Мостафи Ғаффаридің меценаты болды, ол тарихи "Гүлшан-и Морад" шығармасын оған арнады.
Ali Morad had only one working eye and was said to be an alcoholic. However, he was considered a capable general, being the last Zand ruler to extend his rule north of Isfahan. Like the rest of Karim Khan's successors, he did not assume the latters title of vakil (deputy), nor that of the title of shah (king). Ali Morad Khan was a patron of Abu'l Hasan Mostawfi Ghaffari, who dedicated his historical chronicle Golshan e Morad to him.
Дипломатиялық
Өлер алдында Али Морад Ресей империясымен келіссөздер жүргізіп, оларға Иран талас дауындағы Арас өзенінің солтүстігіндегі аймақтарды Қажарларды тоқтату үшін беруге ниеттенді. Али Морад не істеп жатқанын толық түсінбеді, осылайша шетелдіктердің мұрагерлік мәселелерге араласуына жол ашты, бұл уақыт өте келе күшейіп, көптеген қиындықтарға себеп болды. Дегенмен, ол ешқандай маңызды уәде берген жоқ, өйткені соңында Ресеймен одақтасу туралы ойынан бас тарды.
Before his death, Ali Morad was in negotiations with the Russian Empire, willing to give them the Iranian claimed regions north of the Aras River in exchange for acknowledgment and help so that he could stop the Qajars. Unaware of what he was doing, Ali Morad was paving the way for foreign involvement in the succession issues, something that would grow over time and cause a lot of issues. However, he never made any significant promises, as he eventually got second thoughts about joining forces with Russia.
Дін саясаты
1781 жылы (25 мамыр мен 22 маусым аралығында) Әли Морад парсы тілінде фарман (патшалық жарлық) шығарды, ол Иран христиандарына Занд әулетіне адал болғанша дін бостандығын берді. Бұл жарлық Аванус есімді дін қызметкерінің өтінішімен жасалды, ол әдетте армян тіліндегі Ованнес/Йоханнес есімінің транслитерациясы болып табылады. Бұл адамның кім екені нақты белгісіз, алайда ол 1773 жылдан 1788 жылға дейін Исфаханның Жаңа Жұлфасында қызмет еткен армян католик миссионері Джованни д’Арутиунмен бір адам болуы мүмкін. Фарман кармелиттер, доминикандықтар, иезуиттер, капуцин және августиндіктердің Иранның кез келген жерінде, соның ішінде Әзірбайжан, Бандар-Аббас, Исфахан, Қарабақ, Нахичеван, Шираз және Ширван қалаларында тұруға, армян халқымен бірге білім беруге және бейбіт өмір сүруге құқылы екенін көрсетеді. Жарлықта билерге христиан дін қызметкерлерінің еркін саяхаттауын және тұруын жеңілдету, сондай-ақ олардың кәсіби қызметіне кедергі келтірмеу тапсырылады. Әли Морадтың христиан қауымдастықтарына қатысты саясатты белгілі бір дәрежеде сақтауға тырысқан болуы мүмкін. Ол сонымен қатар еуропалық миссионерлердің Исфаханға оралуын, сондай-ақ 1750 жылдардағы ашаршылықтан қиын жағдайға түскен армян саудагер қауымдастығын қайта құруды қолдады. Осы сияқты басқа құжаттармен салыстырғанда, бұл жарлықтың тілі біршама түсінікті және дәстүрлі риториканы аз пайдаланады. Бұл құжатты Жахангир Қаим Мақами және Ирадж Афшар екі рет жариялаған.
In 1781 (between 25 May and 22 June) Ali Morad issued a farman (royal edict) in Persian that granted the Christians of Iran freedom of religion as long as they remained loyal to the Zand dynasty. It was made due to a request by a priest named Avanus, which is typically a transliteration of the Armenian name of Hovhannes/Yohvannes. The identity of this individual is unclear, however it is conceivable that it could be the same person as Giovanni d'Arutiun, an Armenian Catholic missionary who operated in New Julfa in Isfahan at minimum from 1773 to 1788. The farman states that the Carmelites, Dominicans, Jesuits, Capuchins, and Augustinians could reside wherever in Iran, including Azerbaijan, Bandar Abbas, Isfahan, Karabakh, Nakhichevan, Shiraz and Shirvan, and could both educate and coexist with the Armenian population. The edict further instructs the beglarbegs (governors) to make it easier for the Christian priests to travel and live freely and to ensure that their business operations are not interfered with. It is possible that Ali Morad wanted to maintain Karim Khan's policies concerning the way Christian communities were treated to some extent. He also supported the return of European missionaries to Isfahan, as well as the rebuilding of the Armenian merchant community that had been devastated by famine in the 1750s. In comparison to other documents of its kind, the language of this edict is somewhat straightforward, and makes less use of the established rhetoric. The document has been published twice, by Jahangir Qa'em Maqami and by Iraj Afshar.