Мартин Буке: Франция тарихының шолушысы және жазушысы

Кіріспе

Француздық бенедиктиндік монах және тарихшы Мартин Буке (; 6 тамыз 1685 – 6 сәуір 1754) – Францияның католик дінінің Сен-Мор қауымдастығына жататын француздық бенедиктиндік монах және тарихшы. Оның ең маңызды еңбегі – «Rerum Gallicarum et Francicarum Scriptores», Галлия мен Франция тарихшыларының жинағы, ол Франция тарихының ең ерте кезеңдерінен бастап 987 жылға дейінгі мерзімді қамтиды.

Өмірбаян

Буке Амиен қаласында дүниеге келген. Бала кезінде дін қызметкері болуды армандаған, бірақ кейіннен бенедиктин монахы болуға шешім қабылдады. Ол Сент-Маур қауымына қосылып, 1706 жылғы 16 тамызда Мео қаласындағы Сент-Фарон монастырында ант берді. Діни қызметкерлікке бекітілгеннен кейін көп ұзамай, жоғары жақтастары оны Сен-Жермен-де-Пре монастырының кітапханашысы қызметіне тағайындады. Бұл монастырь сол кезде 60 000 кітаптан және 8 000 қолжазбадан тұратын кітапханаға ие болған. Буке ежелгі грек тілін жақсы білгендіктен, әріптесі Бернар де Монфоконға Иоанн Златоусттың еңбектерін жариялауға көмектесті. Ол өзі яһуди тарихшысы Флавий Иосифтің жаңа басылымын дайындап жатқан еді. Ол жинаған материалдың бәрін Голландиялық жазушы Сигеберт Хаверкампқа жіберді, ол оны өзінің басылымына енгізді. Букедің ең маңызды еңбегі – «Галлия және Франция тарихшыларының жинағы» (Rerum Gallicarum et Francicarum Scriptores) атты еңбегі. Француз тарихының бастау көздерін жинауға әр түрлі уақытта әрекеттер жасалған. Мысалы, Пьер Пито (1596 жылы қайтыс болды) белгілі бір материалдарды жинады, ал Андре Дюшен (1640 жылы қайтыс болды) «Historiæ Francorum Scriptores» атты еңбекті бастады, оны жиырма төрт томдық етіп шығару жоспарланған, бірақ ол бесінші томды аяқтамай қайтыс болды. Францияның ірі қаржы министрі Кольбер Дюшеннің жұмысын мемлекеттік қаражат есебінен жалғастыруды қалаған, бірақ ол 1683 жылы Дюшеннің бастаған жұмысын аяқтауға лайықты тарихшыны таба алмай қайтыс болды. 1717 жылы сол кездегі канцлер Д’Агуэсо бенедиктин Эдмон Мартенге жұмыстың жаңа жоспарын жасауды тапсырды. Жоспар қабылданды және «Франция тарихының кітапханасы» еңбегін аяқтаған ораториан ЛеЛонгқа тапсырма берілді. Мартен жұмысын бастағаннан кейін көп ұзамай, 1721 жылы қайтыс болды. Сент-Маур қауымы осы еңбекті жариялауға кірісті. Сол кезде қауымның басшысы болған Дионисий де Сент-Марте Букені осы ісқа жауапты етіп тағайындады. Буке толығымен жаңа еңбекке кірісіп, 1729 жылы алғашқы екі томды басып шығаруға дайын болды, бірақ олардың жариялануы кейіге шегерілді. Сент-Маур қауымының бірқатар монахтары Паскье Кеснельге қарсы бағытталған Unigenitus бұйрығына бағынудан бас тартты. Буке де біраз ойланғаннан кейін бағынды. Алайда, Де-Бисси кардиналы Сен-Жермен-де-Пре монастырының монахтарынан өзі жасаған бағыну формуласына қол қоюды талап еткенде, Буке және тағы жеті монах қол қоюдан бас тартты, себебі Де-Бисси Сен-Жермен-де-Пре монастырының тек абысы болғандықтан, монахтарға ешқандай рухани билік жүргізе алмады. Буке Ляондағы Сент-Жан монастырына жер аударылды, бірақ 1735 жылы Д’Агуэсо және тағы бірнеше ықпалды тұлғалар оны Аржентейльге, содан кейін Бланк-Мантоға қайтаруға қол жеткізді, онда ол өзінің еңбегінің жариялануын оңайрақ бақылай алды. Ол 1738 мен 1752 жылдар аралығында сегіз томдық кітап шығарды. Тоғызыншы томға арналған материалдың көп бөлігі дайын болғанда, Буке Париждегі Бланк-Манто монастырында қайтыс болды. Жарияланған сегіз томдық кітап Франция тарихының бастапқы кезеңдерінен 987 жылға дейінгі дереккөздерін қамтиды. Бұл жұмысты Сент-Маур қауымының басқа мүшелері келесі ретпен жалғастырды: IX және X томдарды Джон және Шарль Ходикье аға-інілері шығарды; XI томды Хуссо, Пресье және Пуариер; XII және XIII томдарды Клемент және Бриал; XIV-XVIII томдарды Бриал жариялады. Қалған бес томды 1876 жылы жұмысты аяқтаған Академия де Инскрипциялар басып шығарды. Академия мүшесі Леопольд Делиль бастаған жиырма бес томдық жаңа басылым жиырма төртінші томға жетті.

Bouquet was born at Amiens. As a boy he wanted to become a priest, but later decided to become a Benedictine monk. He joined the Congregation of St Maur and took vows at the monastery of St Faron, at Meaux on 16 August 1706. Shortly after he became a priest his superiors appointed him librarian at the monastery of St. Germain des Prés, which at that time possessed a library of 60,000 books and 8,000 manuscripts. Being well versed in ancient Greek, Bouquet assisted his confrère Bernard de Montfaucon in his edition of the works of John Chrysostom. He himself was preparing a new edition of the Jewish historian Flavius Josephus, and had already progressed far in his work when he heard that the Dutch writer Sigebert Haverkamp was engaged on a new edition of the same author. He sent all the material he had collected to Haverkamp, who embodied it in his edition. Bouquet's greatest work is his collection of the historians of Gaul and France, entitled: Rerum Gallicarum et Francicarum Scriptores. Attempts to collect the sources of French history had been made at various times. Thus Pierre Pithou (died 1596) had collected some material, and André Duchesne (died 1640) had begun a work entitled "Historiæ Francorum Scriptores", to be published in twenty four volumes, but died before finishing the fifth volume. Colbert, the great French minister of finance, desired to have Duchesne's work continued at the expense of the State, but he died in 1683 without finding a suitable historian to complete what Duchesne had begun. In 1717 D'Aguesseau, who was then chancellor, entrusted to the Benedictine Edmond Martène the drawing up of a new plan for the work. The design was accepted and the Oratorian LeLong who had just finished his "Bibliothèque historique de la France" was entrusted with the task. Martène died shortly after he had begun, in 1721. The Congregation of St. Maur undertook the publication of the work. Dionysius de Sainte Marte, who was then superior general of the congregation, placed Bouquet in charge of the undertaking. Bouquet began an entirely new work and had the first two volumes ready for print in 1729, but their publication was delayed. Some monks of the Congregation of St. Maur refused to submit to the Bull Unigenitus which was directed against Pasquier Quesnel. Bouquet submitted after some hesitation. When, however, Cardinal De Bissy required the monks of St. Germain des Prés to sign a formula of submission he had drawn up, Bouquet and seven others refused their signature because De Bissy, being merely Abbot in commendam of St. Germain des Prés, had no spiritual jurisdiction over the monks. Bouquet was banished to the monastery of St. Jean, at Lâon, but in 1735, D'Aguesseau and a few other influential persons succeeded in having him recalled to Argenteuil, and afterwards to Blancs Manteaux, where he could more easily supervise the publication of his work. He brought out eight volumes between 1738 and 1752. The greater part of the material for the ninth volume was ready when Bouquet died at the monastery of Blancs Manteaux, in Paris. The eight volumes published comprise the sources of the history of France from the earliest days of its existence to the year 987. The work was continued by other members of the Congregation of St. Maur in the following order: vols. IX X were published by the two brothers, John and Charles Haudiquier; vol. XI, by Housseau, Précieux, and Poirier; vols. XII XIII, by Clément and Brial; vols. XIV XVIII, by Brial. The remaining five volumes were published by the Académie des Inscriptions which completed the work in 1876. A new edition in twenty five volumes, undertaken by Leopold Delisle, a member of the Académie des Inscriptions, reached the twenty fourth volume.