Кіріспе
Түрік тәуелсіздік соғысы кезіндегі қақтығыс – Түрік-әрмен соғысы, Түркияда Түрік тәуелсіздік соғысының Шығыс майданы (Doğu Cephesi) деп аталады. Бұл 1920 жылы Севр келісімінің күшін жойғаннан кейін Арменияның Бірінші Республикасы мен Түрік ұлттық қозғалысы арасындағы қақтығыс болды. Ахмет Тевфик пашаның уақытша үкіметі келісімді бекітуге қолдау таба алмағаннан кейін, Казим Карабекир басқаратын Осман әскерінің XV корпусының қалдықтары Карс аймағындағы армян күштеріне шабуыл жасады. Нәтижесінде, Орыс-Түрік соғысына (1877–1878) дейін Осман империясының құрамында болған және кейіннен Брест-Литовск келісімі аясында Кеңес Ресейімен берілген Оңтүстік Кавказдағы аумақтың көп бөлігі қайтарылып алынды. Қарабекирге Анкара үкіметінен "Арменияны физикалық және саяси тұрғыдан жою" бұйрығы берілді. Бір дерек бойынша, 1920 жылы түрік әскерінің қолынан 100 000-нан 720 000-ға дейін армян қаза тапты. Тарихшы Реймонд Кеворкянның сөзіне қарағанда, Арменияны Кеңес Одағы басып алғанда ғана тағы бір армян геноцидінің алдын алу мүмкін болды. Ереван қаласы астана болған республиканың өмір сүрген екі жылында аумақтық даулар мен ауыр босқындар дағдарысы сияқты көптеген қиындықтар туды. Арменияның ең өзекті мәселесі – батыстағы көршісі Осман империясымен болған жанжал еді. Армян геноциді кезінде шамамен 1,5 миллион армян қаза болды. Осман империясының әскерлері 1918 жылдың жазында Оңтүстік Кавказды басып алып, республиканы жоюға дайын тұрды, бірақ Армения Осман империясы одақтас державаларға бас иген қазан айының соңына дейін қарсылық көрсетті. Осман империясы одақтастар тарапынан жартылай басылып алынған және Киликия науқаны кезінде франко-әрмен күштері шабуыл жасаған кезде, түрік әскерлері 1919 жылдың ақпанына дейін соғысқа дейінгі орыс-түрік шекарасына қайтарылмады және осы шекара бойында көптеген әскерлерді сақтап тұрды.
The Turkish–Armenian War , known in Turkey as the Eastern Front (Doğu Cephesi) of the Turkish War of Independence, was a conflict between the First Republic of Armenia and the Turkish National Movement following the collapse of the Treaty of Sèvres in 1920. After the provisional government of Ahmet Tevfik Pasha failed to win support for ratification of the treaty, remnants of the Ottoman Army's XV Corps under the command of Kâzım Karabekir attacked Armenian forces controlling the area surrounding Kars, eventually recapturing most of the territory in the South Caucasus that had been part of the Ottoman Empire prior to the Russo Turkish War (1877–1878) and was subsequently ceded by Soviet Russia as part of the Treaty of Brest Litovsk. Karabekir had orders from the Ankara Government to "eliminate Armenia physically and politically". One estimate places the number of Armenians massacred by the Turkish army during the war at 100,000 to 720,000 in 1920. According to historian Raymond Kévorkian, only the Soviet occupation of Armenia prevented another Armenian genocide. In its two years of existence, the republic, with its capital in Yerevan, was beset with a number of debilitating problems, including fierce territorial disputes with its neighbors and a severe refugee crisis. Armenia's most crippling problem was its dispute with its neighbor to the west, the Ottoman Empire. Approximately 1.5 million Armenians had perished during the Armenian genocide. Although the armies of the Ottoman Empire eventually occupied the South Caucasus in the summer of 1918 and stood poised to crush the republic, Armenia resisted until the end of October, when the Ottoman Empire capitulated to the Allied powers. Though the Ottoman Empire was partially occupied by the Allies, and while being invaded by Franco Armenian forces during the Cilicia Campaign, the Turks did not withdraw their forces to the pre war Russo Turkish boundary until February 1919 and maintained many troops mobilized along this frontier.
Большевиктер мен түрік ұлтшыл қозғалыстары
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және Париждегі бейбіт келіссөздерде одақтастар түріктерді жазалап, империяның шығыс провинцияларының бірін, мүмкін барлығын, жаңадан құрылған Армения республикасына беруге уәде берді. Бірақ одақтастар Германиямен және Орталық державалардың басқа да еуропалық мүшелерімен бейбіт келісімдерді жасасуға көбірек мән берді. Таяу Шығыс мәселелерінде Ұлыбритания, Франция, Италия және АҚШ сияқты ірі державалардың ықпал аймақтарына қатысты мүдделері қайшы келді. Одақтастар арасындағы күрделі даулар мен АҚШ-тың Арменияға мандатты қабылдауға құлшынбауынан 1920 жылы Осман империясындағы наразы топтар Константинопольдегі Осман үкіметінің шешімдерін мойындамай, бірігіп, Мұстафа Кемал Паша басшылығымен Түрік ұлттық қозғалысын құрды. Түрік ұлтшылдары бұрынғы Осман жерлерін бөлуді (және одан кейін түрік емес билік органдарына беруді) қабылдамайтындықтарын мәлімдеді. Олардың басты мақсаты – "елдің қауіпсіздігі мен бірлігін қамтамасыз ету" болды. Большевиктер де "Батыс империализміне" қарсы бірдей ұстанымда болғандықтан Түрік қозғалысына жақсы көзбен қарады. 1920 жылғы 26 сәуірде большевиктердің басшысы Владимир Ленинге жолдаған хатында Кемал өзінің әскери операцияларын большевиктердің "империалистік үкіметтерге қарсы күресімен" үйлестіруге уәде берді және күштеріне бес миллион лира алтын мен қару-жарақ "алғашқы көмек ретінде" беруді сұрады. 1920 жылы Ленин үкіметі кемалистерге 6000 мылтық, бес миллионнан астам мылтық оғы, 17 600 снаряд және 200,6 кг алтын сынықтарын берді; келесі екі жылда көмек көлемі артты. Мәскеу келісімінің (1921) келіссөздерінде большевиктер түріктерден Батум мен Нахичеванды беруді талап етті, сондай-ақ Боғаздардың болашақ мәртебесіне қатысты қосымша құқықтарды сұрады. Түріктердің жасаған ұсыныстарына қарамастан, қаржылық және әскери көмек кешікті. 1920 жылдың тамызында ғана одақтастар Таяу Шығысқа қатысты бейбіт келісімді Севр келісімі түрінде жасады. Келісім шарттарына сәйкес Осман империясының солтүстік-шығысындағы төрт вилаяттың бөлігі Арменияның Бірінші Республикасына берілді және кейіннен АҚШ президенті Вудро Вильсонның атымен Вильсон Армениясы деп аталды. Севр келісімі Кемалдың одақтастардың империяны бөлу жоспарларына қатысты күдіктерін растады. Тарихшы Ричард Г. Хованнисянның сөзіне сүйенсек, Кемалдың армян әскерлеріне шабуыл жасауға бұйрық беруі, содан кейін Арменияға басып кіруі, одақтастарға "келісім қабылданбайтынын және Батыс Түркияның ұлттық келісімінің қағидаларына сәйкес жаңа шарттар ұсынылғанша бейбітшілік болмайтынын" көрсету мақсатында жасалды.
Алғашқы кезеңдер
Түрік және кеңестік дереккөздерге сәйкес, 1920 жылдың маусым айында түріктердің шығыстағы бұрынғы Осман империясының бақылауында болған жерлерді қайтарып алу жоспарлары жасалған. Түрік дереккөздерін пайдалана отырып, тарихшы Билал Шамшир Анкара үкіметінің шығыстағы науқанға дайындала бастаған уақытын маусымның ортасы деп анықтады. Қақтығысты алғаш рет Кемалистік күштер басталды. Қажым Қарабекірге 1920 жылдың 9 маусымында жаңадан құрылған Шығыс майданының басшылығы тапсырылды және 13 немесе 14 маусымда Шығыс майданындағы әскери топ пен барлық азаматтық және әскери лауазымды тұлғаларға билік берілді. Сол жазда Түркия мен Армения күштерінің арасында Карс маңындағы аймақта жиі ұсақ шайқастар болды, бірақ толыққанды жаулық қыркүйек айына дейін басталмады. Одақтас елдер Арменияны қорғамайтынына көз жеткізген және Армения Республикасының басшыларының тәуелсіздігін Совет Ресейінің мойындауына қол жеткізе алмағанын білген Кемал, генерал Қажым Қарабекірге Армения бақылауындағы аумаққа ілгерілеуге бұйрық берді. 13 қыркүйек күні таңертеңгі сағат 2:30-да түрік XV армия корпусының бес батальоны Арменияның бекіністеріне шабуыл жасап, Ольту мен Пенектегі армян күштерін күтпеген жерден шақырды. Таң атқанда Қарабекірдің әскерлері Пенек қаласын басып алды, армяндар кем дегенде 200 адамдық шығынға ұшырады және шығысқа қарай Сарықамышқа қарай шегінуге мәжбүр болды. Одақтас елдер де, Совет Ресейі де түрік операцияларына реакция жасамағандықтан, 20 қыркүйекте Кемал Қарабекірге Карс пен Кағызманды басып алуға рұқсат берді. Осы уақытқа қарай Қарабекірдің XV корпусы төрт дивизияға дейін үлкейді. 28 қыркүйек күні таңертеңгі сағат 3:00-де XV армия корпусының төрт дивизиясы Сарықамышқа қарай жылжыды, бұл армян тұрғындарының ертесіне түрік әскері қалаға кірген кезде қаладан қашуына себеп болды. Әскери күштер Карсқа қарай жол тартты, бірақ армян қарсылығы оларды кешіктірді. Қазан айының басында Армения үкіметі одақтас елдерден түрік әскерінің жорығын тоқтату үшін араласуды өтінді, бірақ бұл сұраныс орындалмады. Ұлыбританияның Таяу Шығыстағы қолдағы күштерінің көп бөлігі ассириялықтардың көмегімен Ирактағы күрд тайпаларының көтерілісін басуға жұмылдырылған, ал Франция мен Италия Сирия және итальяндық Анталия маңында түрік революционерлерімен күресіп жатты. Көршілес Грузия соғыста бейтараптық жариялады. 11 қазанда Совет өкілі Борис Легран Ереванға жаңа советтік-әрмениялық келісімді келісу үшін мәтінмен келді. Түрік ұлттық қозғалысы Советтер мен Армения арасындағы ықтимал келісімге наразылық білдірді. Қарабекір Борис Легран келісімі туралы Ұлы Ұлттық Мәжіліс Үкіметінен хабардар болды және Карс мәселесін шешуге бұйрық алды. Армения мен Совет Ресейі арасындағы келісімге қол қойылған күні Қарабекір әскерін Карсқа қарай жылжытты.
Карс пен Александропольді басып алу
24 қазанда Қарабекрдің әскерлері Карсқа қарсы жаңа, кең ауқымды науқан бастады. Түрік әскерлері ілгерілеуді жалғастырды және Карс алынғаннан кейін бір апта өткен соң Александрополды (қазіргі Гюмри, Армения) бақылауға алды.
Александрополь келісім-шарты
Түрік әскерлері Александропольде орналасқаннан кейін армян халқына ультиматум қойды, оны қабылдауға олар мәжбүр болды. Одан кейін олар Арменияның тұрақты мемлекет ретінде өмір сүруіне қауіп төндіретін, одан да радикалды талап қойды. Армян тарапы бастапқыда бұл талапты қабылдамады, бірақ Қарабекирдің әскерлерінің шабуылы жалғасқанда, бас июден басқа амал қалмады. Армения басшыларының көпшілігі орыстар мен түріктерге бірдей қарсы тұру мүмкін емес екеніне, ал армян әскері мен халқының күші таусылғанына келісті. Драстамат Канайян мен Хамбардзум Тертерянға Борис Легранмен келіссөздер жүргізіп, Арменияда кеңестік билікті қабылдауға уәкілеттік берілді. 1920 жылдың 2 желтоқсанында Армения үкіметі Легранмен келісімге қол қойып, өкілеттіктерін тоқтатып, Армениядағы билікті кеңестік үкіметке беруге келісті. Армения революциялық комитеті Ереванға келгенге дейін Драстамат Канайян елді уақытша басқаруға тағайындалды. Хатисян басқаратын армян делегациясы 1920 жылдың 3 желтоқсанында Кемалистік Түркиямен Александрополь шартына қол қойды, бірақ ол өкілдік еткен үкімет енді жоқ болғандықтан, бұл шарт заңсыз саналды. Хатисян заңсыз шартқа қол қою шешімін Қарабекир әскерінің одан әрі жылжуына және Қызыл Армиядан бұрын Ечмиадзин мен Ереванға жетіп алуына жол бермеу қажеттігімен түсіндірді. 1919 жылы Сурмалу уезінде (қазіргі Игдыр провинциясы) 31 236 армян және 10 092 езид, ал Арменияның Карс облысында (қазіргі Карс және Ардахан провинциялары) 62 007 армян және 27 418 езид тұрды. 1920 жылы түріктердің осы аумақтарды басып алуы және оның салдарынан осы жердегі тұрғындарды жаппай қырып ұрып, қуғынға салуы нәтижесінде, қазіргі Арменияға барлығы 59 843 армян мен езид келді, бұл 1919 жылы осы аймақтарда тұрған 130 753 армян мен езидтің жартысынан да аз болды.