Кіріспе
Гар-эль-Мелх (غارالملح, Ghar al Milh, "Тұз үңгірі"), ежелгі Русукмона және Кастра Делия, сондай-ақ отарлық Porto Farina, Тунис мемлекетінің Бизерте облысында Фарина мүйісінің оңтүстік жағында орналасқан қала және бұрынғы порты.
Финикиялық колония
Финикиялық қоныс, оны 𐤓𐤔𐤀𐤔𐤌𐤍 деп атады (мәнісі "Ешмун мүйісі"), қазіргі орналасқан жерден аздап ішкі жақта орналасқан Гар-эль-Мелх, Утикамен шамамен бір уақытта құрылды және оның мерзімін анықтау да сол қиындықтарды тудырады. Бірнеше классикалық авторлар Солтүстік Тунистің отарлануын б.з.д. кезеңіне жатқызады, бірақ қазіргі археология б.з.д. жақын мерзімге нұсқау беретін деректерді ғана тапты. Қай жағдайда болсын, Гар-эль-Мелх елді мекені Утиканың басты портына айналды, себебі Меджерда өзені өз бағытын өзгертіп, Утика портын лайлануға бастады. Оның пуникалық атауы Рус Эшмун "Эшмун мүйісі" дегенді білдіреді, бұл Кап Фаринаның пуникалық атауынан алынған. Сципион Африканский бұл жерге жақын жерге түсіп, қаланы басып алып, 204 ж.б.з.д. Екінші Пуника соғысы кезінде Утиканы қоршауға дейін айналасын тонады. Келесі жылы, Зама шайқасы мен соғыстың аяқталуына дейін, қаланың жағалауында римдіктер жеңіске жеткен теңіз шайқасы болды. Бірақ бұл орын Кастра Лалия немесе Делия деп те белгілі болды, бұл Сципионның досы және лейтенанты Г. Лаэлийдің құрметіне берілген атау болуы мүмкін. Оның түбегінде ежелгі және маңызды "Аполлон" ғибадатханасы сақталған, бұл, әдетте, грек-рим пантеонымен үйлесімде болған емші құдай Ешмунға карфагендіктердің табынуының жалғасы болып табылады. Кастра Делия Виззакена провинциясының бір бөлігі ретінде туған қала (цивитас) мәртебесіне ие болды. Бұл орын б.з.д. 30 жылдан б.з. 330 жылына дейін гүлденді.
Қылмыскерлер базасы
Көп ұзамай ол Барбариялық корсарлардың маңызды базасына айналды. 1534 және 1535 жылдары Тунисті Карл V басып алғаннан кейін испандықтар қарақшыларды жоюға тырысты, бірақ сәтсіз болды. 1573 жылы қазанда Тунис қаласын қайтадан басып алған кезде Лепантодағы жеңісінен кейін Австрия королі Иоанн да бұл шығанаққа барып қайтты. Италиялық нағыз христиан, Осман корсары және Тунистегі дей Уста Мурад сол кездегі Порто-Фарина қаласын осыншалықты кеңейтті ki, оны екінші негізін қалау деп санауға болады. Ол портты христиандық күштердің пайдалануына жол бермеу үшін бекіністер салды және Порто-Фарина, Рафраф және Рас-эль-Джебель қалаларында белгілі бір бостандықтарды беру арқылы босқындардан тұратын морисктерді өзіне тартты. Бұл дәуірде ол Бизертемен теңестірілді. 1655 жылдың басында Роберт Блейк басқарған ағылшын флоты дей Мустафа Лазға қысым көрсету үшін Порто-Фарина портында тоғыз әскери кемені блокадаға алды, ағылшын құлдары ретінде ұсталып тұрған ағылшындарды босату және жақында жергілікті қарақшылардың тартып алған ағылшын кемелері үшін өтемақы төлеуді талап етті. Дей болашақта жаңа келісімшарт жасауға уәде берді, бірақ бұрын тартып алынған адамдар мен кемелер үшін босатуға немесе өтемақы төлеуге бас тартты. Оның пікірінше, мұндай әрекет ағылшындардан басталуы керек, олардың бірі жақында тунистік әскерлердің бір бөлігін келісілгендей Смирнаға (қазіргі Измир) тасымалдаудың орнына Мальта рыцарларына галерея құлдары ретінде сатқан еді. Блейк блокадасын сақтап қалған кезде, дей өзінің соғыс кемелерінің тоқтауларын алып тастады, қаланың бекіністерін күшейтті және гарнизонын арттырды. 1655 жылдың 14 сәуірінде Блейк соңында шабуыл жасады. Ол өз флотын екіге бөліп, соғыс кемелері мен 20 зеңбіректік фортқа бір мезгілде шабуыл жасады. Оның тұрақты шабуылдары қаланың қорғанысын толығымен басып тастағандықтан, бұл жағалаудағы бекіністерге жасалған алғашқы сәтті теңіз шабуылы ретінде тарихта қалды. Порт пен оның қорғанысы тез арада қайта жаңартылды. Осман империясы 1659 жылы Борж-эль-Лутаниді бекініс ретінде салды; Надур бекінісі мен "Женов бекінісі" де сол кезде салынды. Кейіннен Борж-эль-Лутани артиллерия базасы және түрме ретінде пайдаланылды, ал қалғандары біртіндеп қирады. Қала британдық және мальттық каперлер, сондай-ақ түрік және жергілікті корсарлардың тоғысқан жеріне айналды. Мұхаммед Талак пен Әли Бей 1682 жылы Порто-Фаринада тұтқындалып, кейіннен Мұрадидтер әулетінің ішкі күресінің бір бөлігі ретінде дарға асылды. Одан аз уақыт өткен соң, Түркиядан келген үш кеме қалаға оба ауруын әкелді. Гусейн I 1705 жылы Тунисті басып алу үшін Ибрагим Шарифтің алжирлік түрмеде қамауда болуын пайдаланып, алжирліктер Шарифті үйіне қайтару үшін босатты. Хусейн өзінің билігін нығайтуға ниеттеніп, Шарифті Порто-Фаринаға жолында өлтірді. Бұрынғы дейдің қабірі қаладағы бекіністердің бірінің жанында орналасқан. Хусейн екі жылдан кейін Порто-Фаринада қару-жарақ қоймасын құрды. Жергілікті тұрғындар 1724 жылы қаланы Гар эль Мель деп атады (кейіннен Франциядан келген саяхатшы "Грамела" деп жазды). Аймақтағы қарақшылыққа наразы болған француз корольдігі XV Людовик 1770 жылы адмирал де Бровеске шабуыл жасауға бұйрық берді. Ол 2 әскери кемеден (тиісінше 74 және 50 зеңбірекке ие), 2 фрегаттан (әрқайсысы 24 зеңбірекке ие), bark (18 зеңбірекке ие), 2 шкунер, флейта және Госпиталдық Мальтадан қосымша кемелерден тұратын эскадрильяға қолбасшылық етті. Кемелер екі күн бойы Порто-Фаринаға оқ жаудырды. Де Броув флотилиясы 25 тамызда Бардо келісіміне қол қойылғанға дейін Бизерте мен Монастирге де шабуыл жасады. Сол сияқты, 1780-ші жылдардың басында Венеция Тунистегі қарақшылыққа қарсылық білдірген кезде, оның басшылары адмирал Эмо флотының 1784 жылдың 6 қыркүйегінде Порто-Фаринаға шабуыл жасаған шабуылдар сериясын бұйырды. Алайда, бұл шетелдік флоттың портты соңғы рет мазалағаны сияқты көрінеді; 1806 жылы ол тек бейдің соғыс кемелері үшін қысқы порт болды және оларды порттың көтеріліп жатқан құм бағанасынан өткізу үшін әр сапарда арнайы шаралар қабылдау қажет болды. Бейліктің қару-жарақ қоймасы 1818 жылы жойылды, бірақ Алжирдегідей теңіз флотына ұқсас тағдыр кездесуі мүмкін деген қорқыныш бейді жағдайды жақсарту үшін кептіргіштер мен жұмысшыларды жалдауға мәжбүр етті. Ол өзінің флотын желтоқсанға дейін портқа қайта әкелді. Алайда, 1821 жылдың 7 және 8 ақпанындағы қатты дауыл Ла Гулет маңындағы бейліктің флотын қиратып жібергенде, мұндай күш-жігер тоқтатылды және Порто-Фарина маңындағы құмдық бағанның өсуіне жол берілді.
Қазіргі заманғы қала
1834 жылы Мальталық қарақшыға тиесілі үлкен жеке арсенал жарылып, қаланың бір бөлігін қиратты. Константиннің соңғы бейі Ахмет бей пираттыққа қарсы күресті күшейтуге шешім қабылдады және портты заңды саудаға айналдыруға тырысты. Бірақ 1853 жылға қарай, бейліктің жаңа фрегаттары енді портына кіре алмай қалды және гарнизон азайтылды. Тунистің француз оккупациясының алғашқы жылдарында Бизерте порты компаниясы Порто-Фарина портына қайтадан кезекті қазба жұмыстарын жүргізуге тырысты, алайда солтүстік-шығыстан соққан дауыл каналды ашқаннан кейін дереу жапты, және басқа әрекеттер тоқтатылды. Бұрын өркендеген қаланың мемлекеттік ғимараттары уақыт өте келе тозығы жетіп, жергілікті тұрғындар оларды басқа мақсаттар үшін қолданды. 1922 жылы Тунистің тарихи ескерткіші деп жарияланған түрме 1964 жылы жабылды. Бүгінде Гар-эль-Мелх – шағын шаруашылықпен айналысатын қалашық.
Дін
Ежелгі епископтық бүгінде Рим-католик шіркеуінің титулярлық орындығы ретінде сақталып келеді, ал қазіргі епископ – Австралиялық Джеффри Джеймс Робинсон.