Кіріспе

Көпжақты дамуды қаржыландыру институты

Африка даму банкі тобы (АДБ) немесе Banque Africaine de Développement (BAD) – 2014 жылдың қыркүйегінен бері штаб-пәтері Кот-д’Ивуардың Абиджан қаласында орналасқан көпжақты дамуды қаржыландыру институты. АДБ Африка елдерінің үкіметтері мен аймақтық мүше елдерге (АМЕ) инвестиция салатын жеке компанияларға қаржылай қолдау көрсетеді. АДБ 1964 жылы Африка одағының алдындағы Африка бірлігі ұйымы құрған. АДБ үш институттан тұрады: Африка даму банкі, Африка даму қоры және Нигерия сенім қоры.

Миссия

Африкалық Даму Банкінің (АДБ) миссиясы – континентте кедейлікпен күресу және экономикалық және әлеуметтік дамуға үлес қосатын жобалар мен бағдарламаларға мемлекеттік және жеке капиталды инвестициялауды қолдау арқылы тұрғындардың өмір сүру жағдайларын жақсарту.

Тарих

Африкадағы отаршылдық кезең аяқталғаннан кейін, континенттегі бірлікті күшейтуге деген ұмтылыс екі ұсыныс жобасын дайындауға әкелді: біреуі Африка Бірлігі Ұйымын құру (1963 жылы құрылған, кейіннен Африка Одағымен алмастырылды), екіншісі – аймақтық даму банкін құру. Африканың жоғары лауазымды шенеуніктерге, содан кейін Африка Даму Банкін құру туралы келісім жобасы Қаржы Министрлерінің конференциясына ұсынылды. Бұл конференцияны БҰҰ-ның Африка экономикалық комиссиясы (ЮНЕКА) 31 шілдеден 4 тамызға дейін Суданның Хартум қаласында өткізді. 1963 жылдың 4 тамызында 23 африкалық үкімет Африка Даму Банкін (АДБ) құру туралы келісімге қол қойды. Келісім 1964 жылдың 10 қыркүйегінде күшіне енді. Банктің Басқару Кеңесінің алғашқы отырысы 1964 жылдың 4-7 қарашасында Нигерияның Лагос қаласында өтті. Банктің бас кеңсесі 1965 жылдың наурыз айында Абиджан қаласында ашылды, ал банк операцияларын 1966 жылдың 1 шілдесінде бастады. Бастапқыда банкке тек Африка елдері ғана мүше бола алатын, бірақ 1982 жылдан бастап Африка емес елдердің де қатысуына рұқсат берілді. АДБ-нің мәліметінше, аймақтық емес мүшелерді қабылдау экономикалық және әлеуметтік дамуға төмен пайыздық қарыздар, қосымша банк тәжірибесі және аймақтан тыс нарықтарға қол жеткізу арқылы үлкен үлес қосты. 2003 жылдың ақпанынан 2014 жылдың қыркүйегіне дейін банк Тунис қаласындағы Уақытша Орталықтан жұмыс істеді, себебі сол кездегі Кот-д’Ивуар азаматтық соғысы кезінде саяси жағдай тұрақсыз болды. Саяси дағдарыс шешілгеннен кейін банк 2013 жылдың соңында Абиджан қаласындағы бастапқы кеңсесіне оралды. Құрылғаннан бері АДБ 2,885 жобаны 47,5 миллиард доллар көлемінде қаржылады. 2003 жылы банк ірі қаржылық рейтингтік агенттіктерден AAA рейтингісін алды және 32,043 миллиард доллар капиталға ие болды. 2019 жылдың қараша айында банк капиталы 208 миллиард долларға жеткені хабарланды. Африка Даму Банкінің (АДБ) 2022 жылғы жылдық есебінде Африканың ЖІӨ өсімі өткен жылғы 4,8%-дан 3,8%-ға төмендегені тіркелді. Африка Даму Қорының (АДҚ-16) 16-шы толықтыруы, жеңіл қарыздар мен гранттарды ұсынатын, 8,9 миллиард АҚШ долларын жинап, маңызды қаржылық нығайтуға мүмкіндік берді. Бұл соманың 429 миллион доллары климатқа қатысты бастамаларға бөлінді. Банк жобаларын мақұлдау сомасы 6,16 миллиард УА құрады, бұл 2019 жылғы COVID-19 пандемиясына дейінгі 7,3 миллиард УА көрсеткішіне жақын. Жоғары 5 стратегиялық басымдықтарға қаржыландыру көлемі айтарлықтай артты, оның ішінде жаңаруға жарамды энергия жобаларына ерекше мән берілді, себебі энергия өндіру жобаларына берілген мақұлдаулардың 100%-ын олар құрады. Басқа да маңызды салаларға инвестициялар да артты, азық-түлік қауіпсіздігіне 1,34 миллиард УА, индустриализацияға 1,59 миллиард УА, инфрақұрылымға 1,13 миллиард УА бөлінді. Банктің активтік портфелі 44,33 миллиард УА-ға жетті, жобалардың 58%-ы қанағаттанарлық деңгейде бағаланды. Жылдық төлемдер 3,5 миллиард УА құрады, ал Банк өзінің AAA кредиттік рейтингін сақтап тұрды.

Топ субъектілері

Африка даму банкі тобының тағы екі мекемесі бар: Африка даму қоры (АДФ) және Нигерия сенім қоры (НҚ).

Африка даму қоры

1972 жылы құрылған Африка даму қоры 1974 жылы қызметін бастады. Ол Африкалық даму банкінің (АДБ) жеңілдіксіз шарттары бойынша қарыз ала алмайтын, төмен кірісті елдерге (RMC) жеңілдік шарттарымен даму қаржысын ұсынады. АДФ-тың қарыз беру стратегиясымен үйлесімді, кедейлікті азайту – АДФ қызметінің басты мақсаты. Қазіргі кезде оның құрамына Африка елі емес 24 ел және АДБ кіреді. АДФ-тың ең ірі үлескері – Ұлыбритания, оның жұмыс үлесінің шамамен 14% және АҚШ-тың дауыс беру үлесінің шамамен 6,5%, одан кейін Жапонияның шамамен 5,4% үлесі бар. 1976 жылы Абиджан қаласындағы АҚШ елшілігінен жіберілген телеграммаларға сәйкес, Нью-Йорк Федералдық резерв банкі қордың депозиторлық банкі ретінде тағайындалды. АДФ-тың жалпы операцияларын директорлар кеңесі шешеді, оның алтауы Африка елі емес мемлекеттер тарапынан, ал алтауы АДБ-ның аймақтық атқарушы директорларының арасынан тағайындалады. АДФ-тың қаржы көздері негізінен Африка елі емес мемлекеттердің жарналары мен мерзімдік ауыстырулары болып табылады. Егер мүше мемлекеттер басқаша шешім қабылдамаса, қор әдетте үш жыл сайын толықтырылады. 1996 жылдың соңындағы жалпы сома 12,58 миллиард долларды құрады. АДФ пайызсыз несие береді, жылдық қызмет көрсету құны 0,75%, міндеттеме алымы 0,5% және 10 жылдық жеңілдік мерзімі қоса алғанда, 50 жылдық төлеу мерзімі қарастырылған. 2006 жылы АДФ-ты Ұлыбритания толықтырды – бұл оныншы рет болды.

Нигерияның сенімгерлік қоры

Нигерияның сенім қоры (NTF) 1976 жылы Нигерия үкіметі 80 миллион долларлық бастапқы капиталмен құрылды. NTF Африкалық даму банкінің ең төмен табысты мүшелерінің дамуына көмектесу мақсатында құрылған. NTF өз қаражатын ұлттық немесе аймақтық маңызы бар жобаларды қаржыландыруға жұмсайды, бұл жобалар экономикалық және әлеуметтік жағдайлары конвенциялық емес шарттарда қаржыландыруды қажет ететін төмен табысты елдердің экономикалық және әлеуметтік дамуын ілгерілетеді. 1996 жылы NTF-тің жалпы ресурстық базасы 432 миллион долларды құрады. Ол 4% пайыздық мөлшерлемемен, 25 жылдық төлем мерзімімен, оның ішінде 5 жылдық жеңілдік мерзімімен несие береді. Несиелер ұзақ және қысқа мерзімді жеңілдікті несие операциялары үшін пайдаланылуы мүмкін.

Басқару және бақылау

АДБ-ны мүше елдердің өкілдерінен тұратын Атқарушы директорлар кеңесі басқарады. Кеңестегі дауыс беру құқығы әр мүше елдің үлесіне қарай бөлінеді, қазіргі уақытта Африка (немесе «өңірлік») елдері мен «өңірлік емес» мүше елдердің («донорлардың») арасында 60% 40% пропорциясында. Африка Даму Бангінің ең ірі акционері Нигерия, оның дауыс беру үлесі шамамен 9% құрайды. АДБ-ның барлық мүше елдері Атқарушы директорлар кеңесінде өкілдік етіледі. Доктор Акинвуми Аёдеджи Адесина – Африка Даму Банкі тобының 8-ші сайланған президенті, ол 2015 жылдың 1 қыркүйегінде қызметке кірісуге ант берді. Ол Африка Даму Банкі мен Африка Даму Қоры басқармаларының төрағасы болып табылады. Адесина доктор 2011 жылдан 2015 жылға дейін Нигерияның Ауыл шаруашылығы және Ауылдық даму министрі қызметін атқарды. Мүше мемлекеттер АДБ-да ресми түрде Қаржы, Жоспарлау немесе Ынтымақтастық министрлері арқылы өкілдік етеді, олар АДБ-ның Басқарушы кеңесінде отырады. АДБ-ның Басқарушылары жыл сайын (мамыр айында өтетін АДБ-ның жылдық жиналысында) институттың басшылығы, стратегиялық бағыттары және басқару органдары туралы маңызды шешімдер қабылдау үшін жиналады. Басқарушылар әдетте өз елдерінен АДБ-ның Атқарушы директорлар кеңесінде қызмет ету үшін өкіл тағайындайды. Несиелер мен гранттарды мақұлдау және АДБ-ның жұмысын басшылыққа алатын саясат туралы күнделікті шешімдер Атқарушы директорлар кеңесінде қабылданады. Әрбір мүше ел Кеңесте өкілдік етіледі, бірақ олардың дауыс беру құқығы мен ықпалы АДБ-ға салған қаржы сомасына байланысты өзгеше болады. 2020 жылдың маусым айында АДБ кеңесі Адесинаның банк басқаруын қарауға келісті. Адесина 2020 жылдың тамызында қайта сайлануға үміткер. Адесина 2020 жылдың 27 тамызында екінші бес жылдық мерзімге бірауыздан қайта сайланды.

Есептік бірлік

Африка даму банкі ISO 4217 стандарты бойынша тіркелген есептік бірлікті пайдаланады, оның стандартты валюта коды бар. Бұл бірлік жеке тұлғалармен тікелей алыс-сауда жасалмайды, мемлекеттер арасындағы есептесулер үшін қолданылады.

Функциялар

Африкалық даму банкінің (АДБ) негізгі қызметі – дамушы елдердің (РМК) әлеуметтік-экономикалық өркендеуі үшін несиелер беру және капиталға инвестиция жасау. Екіншіден, банк даму жобалары мен бағдарламаларына техникалық көмек көрсетеді. Үшіншіден, ол даму үшін мемлекеттік және жеке капиталды тартуды ынталандырады. Төртіншіден, банк РМК-ның даму саясатын жоспарлауға және ұйымдастыруға көмектеседі. АДБ сондай-ақ өңірлік интеграцияны ілгерілетуге қажетті ұлттық және халықаралық жобаларға ерекше назар бөлгені жөн.

Мәртебе

АДБ Африкадағы өзінің серіктес елдерінің экономикалық дамуы мен әлеуметтік прогресін ілгерілетеді және банк Африка елдеріне жыл сайын шамамен 3 миллиард доллар бөледі. Оның салыстырмалы түрде шағын несие көлемі және Дүниежүзілік банк сияқты беделді мемлекеттік институттардың артынан ілесуге бейімділігі Африка даму банкіне азаматтық қоғам ұйымдары мен ғылыми қауым тарапынан қызығушылықтың аз екенін көрсетеді. АДБ әйелдердің рөліне, сондай-ақ білім беру реформаларына баса назар аударады және Қарызын көп көтерген кедей елдерге қарыздан жеңілдету және Африканың жаңа даму серіктестігі (NEPAD) сияқты маңызды бастамаларды қолдады. Банк қазіргі уақытта Пил сүйегі жағалауындағы Абиджан қаласында орналасқан. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, банкте шамамен 1,865 қызметкер жұмыс істейді және құрамында 80 мүше бар: Африканың 54 елі және 26 Америка, Еуропа және Азия елдері.

Африка даму банкінің жыл сайынғы конференциялары

Африкалық даму банкінің (АДБ) Африкадан тыс өткен 4-ші жылдық конференциясы 2017 жылдың 22-26 мамырында Үндістанда (Гандинагар, Гуджарат) өтті, бұл шараны Үндістанның премьер-министрі Нарендра Моди ашты. Бұрынғы Африкадан тыс өткен конференциялар Испанияда, Қытайда және Португалияда өткен.

Өңірлік мүше елдер

Ескерту: Африка одағының барлық елдері, Мавританияны қоса алғанда, бірақ Батыс Сахара Араб Демократиялық Республикасын (АДР) қоспағанда, NTF бағдарламасының артықшылықтарына құқылы.

Дауыс беру құқығына қарай ең ірі 20 елдің тізімі

Келесі кестеде 2021 жылдың қыркүйегіне қарай Африка даму банкіндегі дауыс беру құқығы бойынша ең ірі 20 елдің үлесі көрсетілген. + Африка даму банкінде дауыс беру құқығы бойынша ең ірі 20 ел (Жалпы үлесі, %) Әлем 100.000 1 10.077 2 7.581 3 6.284 4 5.863 5 5.758 6 4.779 7 4.395 8 4.386 9 4.299 10 3.062 11 2.780 12 2.749 13 2.552 14 2.083 15 Кот-д'Ивуар 1.988 16 1.802 17 1.683 18 1.660 19 1.389 20 1.351

Біріккен Ұлттар Ұйымының даму ісі

БҰҰ 1978 жылы Дүниежүзілік банк және әлемнің көптеген басқа да ірі даму банктерінің қолдауымен "Даму бизнесін" іске қосты. Бүгінде "Даму бизнесі" – Африка даму банкі, Біріккен Ұлттар Ұйымының агенттіктері және бірнеше ұлттық үкіметтер сияқты барлық ірі көпжақты даму банктері үшін негізгі басылым болып табылады. Көптеген үкіметтер өз тендерлері мен келісім-шарттарын "Даму бизнесінде" жариялауды міндетті еткен.