Кіріспе
Индонезияның дәстүрлі биі – Jaipongan, сондай-ақ Jaipong деп те аталады. Бұл би Индонезияның сунд халқының танымал дәстүрлі биі. Биді Гугум Гумбира сундтық дәстүрлі Кетүк Тилу музыкасы мен пенчак силат әрекеттеріне негіздеме жасап құрастырған.
Jaipongan , also known as Jaipong is a popular traditional dance of Sundanese people from Indonesia. The dance was created by Gugum Gumbira, based on the traditional Sundanese Ketuk Tilu music and pencak silat movements.
Өмірбаян
1961 жылы Индонезия президенті Сукарно рок-н-ролл және басқа батыс музыка жанрларын тыйым салып, индонезиялық музыканттарды жергілікті өнерді жаңғыртуға шақырды. «Джайпонг» атауы ансамбльдегі кейбір барабандардың дыбыстарын еліктеген адамдардан пайда болды. Көрермендер әдетте белгілі бір ритмді музыка бөлімдері орындалғаннан кейін «джайпонг!» деп шулаған. Джайпонг 1974 жылы Гугум Гумбира және оның дегунг тобы мен бишілері алғаш рет көпшілік алдында өнер көрсеткен кезде танымал болды. Индонезиядан тыс жерлерде ең көп таралған «Джайпонг» альбомы – әнші Иджа Хадиджаның «Tonggeret» және Гугум Гумбираның «Jugala» оркестрінің 1987 жылы шыққан, кейіннен Nonesuch/Elektra Records компаниясы «Батыс Ява: Сундан джайпонг және басқа да танымал музыка» деген атпен қайта шығарған альбомы.
Гумгам Гумбера
Гугум Гумбира – Индонезияның Бандунг қаласында тұратын сунд композиторы, оркестр жетекшісі, хореограф және кәсіпкер. 1961 жылдан кейін Индонезия президенті Сукарно батыс музыкасының барлық түрлерін тыйым салып, өз халқына мәдени музыканы жаңғыртуға шақырғаннан кейін, Гугум Гумбира осы міндетті өзіне жүктеді. Ол осы мақсатқа жету үшін он екі жыл бойы ауылдық, мерекелік би музыкасын зерттеді, нәтижесінде жайпоңған туды. Ол сондай-ақ Индонезияда Jugala деп аталатын жазба студиясын құрды. Гугум Гумбира 1945 жылы Индонезияның Бандунг қаласында дүниеге келген. Ол Бандунгтегі колледжде оқып, UNPAD университетінде әлеуметтік және саяси мамандық алды. Колледжді бітірген соң, ол Қаржы министрлігінде жұмыс істеді, кейін Мемлекеттік көліктер департаментіне ауысты. 1988 жылға дейін Қаржы академиясында дәріс берді. Қазір ол Jugala атты жазба студиясының иесі, онда Jugala деп аталатын оркестрін және сол аттас би тобын басқарады. Олар өнер көрсету үшін әлемді аралайды. Jugala хореографы ретінде ол оркестрдің әншісі және топтың бишісі болған әйелі Эуис Комариямен танысты.
Музыкалық шығу тегі
Жаипонг, сондай-ақ жайпонг деп те аталады, – Индонезияның Батыс Ява аймағындағы сунда тілінде сунда халқының музыкалық өнер жанры. Жаипонг гамелан сияқты жергілікті өнерді қайта жандандырды, бірақ рок-н-роллға тыйым салынғанмен, батыс музыкасын толығымен қабылдамады. Ол өзінің сезімталдығымен және дәстүрлі ауылдық музыка мен бидегі, әсіресе кетук тилудегі сезімталдықпен ерекшеленеді. Дегенмен, көптеген адамдар оны таза индонезиялық немесе сундалық өнер деп санайды. Жаипонг негізінен ауылдық халықтық формалар мен дәстүрлерден туындаған, толығымен жергілікті стиль. Кассеталар мен фильмдердің таралуы жайпонгтың музыкалық формасының танымалдығын арттырды. Ол Батыс Яваның Сунда аймағынан Үлкен Ява мен Индонезияға тарады. Оны Индонезияның көптеген аймақтарында кездесетін гонгтың әртүрлі орындалу түрлерінің бірі деп қарастыруға болады. Кетук тилу – сунда халқының дәстүрлі музыкалық ойын-сауық түрі, жайпонгқа ең үлкен ықпал еткен. Гонгтың дыбысталуы идиофондар, металлофондар және түймелі гонгтар басымдығымен сипатталады. Бұл қабатталған полифония, төмен дыбысты аспаптар аз қарқынмен ойнайды, ал барлық бөліктер уақыт циклдары бойынша біркелкі құрылымдалған. Мұндай стиль дәстүрлі индонезиялық гамелан музыкасында да кездеседі. Кейбір аспаптарда импровизацияға рұхсат етіледі. Қолданылатын ладтар екі негізгі түрге бөлінеді: слендро және пелог. Ронггенг Явада ежелгі заманнан бері бар болуы мүмкін, өйткені Боробудурдағы Кармавибханга бөліміндегі бейнелерде музыканттар мен әйел бишілерден тұратын көшпенді ойын-сауық труппасы бейнеленген. Индонезиядағы кассета индустриясының өркендеуі жайпонгтың танымалдығын арттырып, аймақтық стильдерді дамытуға көмектесті. Жайпонгтың ән репертуары алуан түрлі, сондықтан оны музыка мен бидің біріккен өнер түрі ретінде қарастыру оңтайлы. Көптеген әндер кетук тилумен немесе басқа аймақтық стильдермен байланысты, дәстүрлі гамеланмен емес. Ол көбінесе жайпонг үшін жазылған жаңа әндерден тұрады. Әндердің тақырыптары махаббат, мораль, әдепсіздік, қоғамдық мәселелер және руханилықты қамтиды, көбінесе халық мәдениетін бағалайды.
Құралдар мен хореография
Джайпонг – "кетук тилудың жетілдірілген және кеңейтілген түрі". Джайпонг аспаптарының көп бөлігі кетук тилу ансамбльдерінен алынған. Кетук тилу тобы құмыра гонгтардан құралады. Негізгі үш қазандық гонгтан басқа (кетук – соғу (немесе соғу дыбысы), бірақ бұл жағдайда үш гонгты білдіреді; ал тилу – үшті білдіреді), аспаптарға ребаб, кішкентай тік иілімді аспап, сондай-ақ шпик скрипкасы, басқа кішкентай гонгтар – ілгіш гонг және екі темір пластина, екі немесе үш барабан кіреді. Дәстүрлі әнші – әйел немесе синден, ол билейді және еркектерді онымен құштарлықпен билеуге шақырады, сондықтан ол жезөкше немесе ронгген деп есептеледі. Джайпонгтың идиофондық сүйемелдеуіне бірнеше сарон немесе гегунг (L пішіндес гонг қоңырауларының тізбегі) және көбінесе гамбанг (ксилофон) да кіруі мүмкін. Басқа аспаптар кетук тилудағыдай, соған қоса барабан жиынтығы, электр гитаралар мен пернетақталар бар.
Әлеуметтік әсері
Тыйым салынғаннан кейін Сукарно халықты «өткендегі музыкалық дәстүрлерге қайта оралуға» шақырды. Гугум Гумбира мұны естіп, өткендегі музыкалық қызығушылықты қайта жаңғыртатын және болашаққа жеткізу үшін жыныстық мәнді және сәнділік сезімін қосатын музыка жанрын құруға шешім қабылдады. Музыкалық реинкарнациядан өзге, джайпонг сонымен қатар жауынгерлік өнер мен дәстүрлі биді де жаңғыртты. Ол соншалықты танымал болды ki, үкімет оны барлық буынға үйрету қажет деп шешті. 1974 жылы джайпонг алғаш рет таныстырылғанда, Батыс Яваның, әсіресе Сунда аймағында, қабылданатын музыка жетіспеді. Ол бірден танымал болды, себебі ол Батысқа жат емес, үкімет қабылдаған және қолдаған музыка еді. Ол ежелгі сунда музыкасының барлық құндылықтарын сақтап, жас буынды қызықтыру үшін жеткілікті энергияға, жандылыққа және жыныстық тартымға ие болды. Джайпонг сондай-ақ төменгі таптың өмірін бейнеледі және олардың тарихын, күресін жоғарылатты. Бұл халыққа өздерін музыкада көруге және мәдениеттің бір бөлігі екенін сезінуге мүмкіндік берді. Ол танымал болғаннан кейін көптеген музыканттар оны қайта жасай бастады. Сундадағы жағдай саяси сипат алғанда, музыка өзгерді және моральдық, саяси, әлеуметтік және рухани санаға қатысты тақырыптарға ие болды. Бұл өзгерістен кейін үкімет джайпонгты тоқтатуға бар күшін салды. Бірақ халық арасындағы танымалдылығының арқасында ол өзінің күшін сақтап, тіпті Батыс музыкасына салынған тыйымнан да аман қалды. Әндердің жыныстық сипаты проституция идеясынан алынып, оны көркем және өркениетті өнердің бөлігіне айналдыру үшін жоғарылатылды. Бұл гендерлік кедергілерді жойды, өйткені ол ерлер мен әйелдердің қарым-қатынасын өзгертті. Индонезияда ерлер мен әйелдер ешқашан өте ашық немесе ұсыныс беретін жыныстық сипаттағы билерге қатыспаған. Джайпонг жыныстық қатынас, махаббат, есірткі және рок-н-ролл тақырыптарынан аулақ болу үшін жасалса да, ол осы тақырыптардың кейбіреулерін шағын дозаларда енгізді. Билік әндер мен билердің жыныстық сипатын анықтағаннан кейін, джайпонгтың танымалдығын төмендетуге тырысты, бірақ ол бұған дейін халық музыкасына айналған еді және олардың күш-жігері сәтсіз аяқталды. Джайпонг – сунда халқының батыс идеяларынан мәдениетін қайтарып алуының және голланд отаршылдығының ықпалынан құтылуының жолы еді. Джайпонг ауылдық музыканың немесе халық музыкасының идеясын жоғарылатты. Ол махаббат, ақша және ауыл шаруашылығына баса назар аударды, ал әлемдегі жағдай нашарлаған сайын, ол моральдық, саяси, рухани және әлеуметтік сананың құралына айналды. Джайпонг соншалықты танымал болды ki, 1976 жылы, оның құрылғаннан кейін екі жыл өткен соң, Гумбираның Jugala лейблінде кассеталарға жазылды. Кассетаның шығуымен халықаралық танымалдылық артып, Сундада және жалпы Индонезияда үлкен музыка индустриясын құруға көмектесті. Бұлардың барлығы Батыс Ява мен сунда халқының мәдениеті мен тарихын сақтауға көмектесу үшін қолданылды және әлі де қолданылуда. Джайпонгтың жылдам танымалдылығы және кассеталардың өркендеуі 1980-ші жылдары жанрдың Азия, Еуропа және Америкада таралуына және танымал болуына көмектесті. Сонымен қатар, ол Сундада туризм индустриясын құрды. Әлемнің түкпір-түкпірінен адамдар джайпонгты өз көзімен көру және оны бастан кешіру үшін келді. Сунда халқының өнерін және тарихын сақтау үшін музыка және би мектептері құрылды. Үкімет джайпонгтың мәдениеттің негізгі бөлігі деп есептеді және оны барлық азаматтарға үйрету қажет деп санады.
Бүгінде Джейпон
2011 жылы жайпонгтың халықаралық танымалдылығы төмендеді, бірақ Азияда бұл жанр әлі де өте танымал. Ол Сунда аймағында, оның туған жерінде, сондай-ақ айналасындағы ауылдар мен қалаларда ең көп танылымға ие. Жанр Азияда ең танымал болғанымен, Америка Құрама Штаттарында (Сан-Франциско, Калифорниядағы Harsanari сияқты) және әлемнің басқа да аймақтарында жайпонг би тобы мен музыкалық ансамбльдер бар. Голланд индонезиялық хореограф Герард Мостерд 1998 жылы "Кетюк Тилу" атты заманауи би хореографиясын жасады. Ол Гугум Гумбирадан мақұлдау алып, одан шабыттанды. Бұл хореография Еуис Комария мен Джугала оркестрінің классикалық үнтаспасына негізделген. 2009 жылы жайпонгты және бірнеше басқа "сенсуалды" индонезиялық би түрлерін қара тізімге енгізу туралы фундаменталистік саяси ұсыныстар енгізілді. Бірақ тыйым салу әрекеті сәтсіз аяқталды, және жайпонг эротикалық және қарсылық күшімен байланыстырылатын өте танымал андеграунд жанры болып қала берді. 2015 жылы жайпонг басқа азиялық музыкада жиі қолданылатын, көптеген қосалқы жанрлары бар қазіргі классикалық музыка жанры ретінде танылды. Жайпонгтың аудиожазбаларына әлі де үлкен сұраныс бар.
Фильм
Интернетте студенттер мен көрермендердің түсірген көптеген өнер орындалулары, сондай-ақ Ява мен Индонезияның би туралы деректі фильмдері бар. Жапон әндері Роуэн Аткинсон жасаған Мистер Бин кейіпкеріне және YouTube бейнелеріндегі басқа да қазіргі заманғы танымал мәдениеттік сілтемелерге қосылған. Идиджа Хадиджаның және басқа да белгілі әртістердің "Тонггерет" музыкалық видеолары мен орындалуларын YouTube-та көруге болады, сонымен қатар олар үнді фильмдерінің әндерінде де қолданылады. 1982 жылы Мардали Сяреиф түсірген "Мистри Ронгенг Джейпонг" атты индонезиялық толық метражды фильм бар. Сонымен қатар, 1989 жылы Жан Хеллвигтің Батыс Явадағы танымал би туралы түсірген фильмі, оған қоса кітабы және "Сунда поп-мәдениеті тірі" деп аталатын жапондық бөлімі бар. Анықтама бөлімінде осы фильмнен үзіндіні көруге болады.