Дамыған елдерге несие беруші ұйымдар тобы

Кіріспе

Дамушы елдерге несие беру тобы Дүниежүзілік банк тобы (ДБТ) – дамушы елдерге тиімді несиелер беруді жүзеге асыратын бес халықаралық ұйымдардың бірлестігі. Бұл әлемдегі ең ірі және танымал даму банкі және Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму тобында бақылаушы мәртебесіне ие. Банктің бас кеңсесі АҚШ-тың Вашингтон қаласында орналасқан. 2021 қаржы жылында «дамушы» және өте жаңа мемлекеттерге шамамен 98,83 миллиард доллар көлемінде несиелер мен көмек көрсетілді. Банктің ресми мақсаты – ең жоғары деңгейдегі кедейлікті жою және барлық адам үшін ортақ өркендеуді қамтамасыз ету. 2015 жылға дейін соңғы 10 жыл ішінде Даму саясатын қаржыландыру арқылы берілген жалпы несиелердің сомасы шамамен 117 миллиард долларды құрады. Оның құрамындағы бес ұйым:

Group making loans to developing countries

The World Bank Group (WBG) is a family of five international organizations that make leveraged loans to developing countries. It is the largest and best known development bank in the world and an observer at the United Nations Development Group. The bank is headquartered in Washington, D. C., in the United States. It provided around $98.83 billion in loans and assistance to "developing" and transition countries in the 2021 fiscal year. The bank's stated mission is to achieve the twin goals of ending extreme poverty and building shared prosperity. Total lending as of 2015 for the last 10 years through Development Policy Financing was approximately $117 billion. Its five organizations are

the International Bank for Reconstruction and Development (IBRD),
the International Development Association (IDA),
the International Finance Corporation (IFC),
the Multilateral Investment Guarantee Agency (MIGA) and
the International Centre for Settlement of Investment Disputes (ICSID). The first two are sometimes collectively referred to as the World Bank. The activities of the World Bank (the IBRD and IDA) focus on developing countries, in fields such as human development (e. g. education, health), agriculture and rural development (e. g. irrigation and rural services), environmental protection (e. g. pollution reduction, establishing and enforcing regulations), infrastructure (e. g. roads, urban regeneration, and electricity), large industrial construction projects, and governance (e. g. anti corruption, legal institutions development). The IBRD and IDA provide loans at preferential rates to member countries, as well as grants to the poorest countries. Loans or grants for specific projects are often linked to wider policy changes in the sector or the country's economy as a whole. For example, a loan to improve coastal environmental management may be linked to the development of new environmental institutions at national and local levels and the implementation of new regulations to limit pollution.

Халықаралық қайта құру және даму банкі (ХҚДБ),
Халықаралық даму қауымдастығы (ХДҚ),
Халықаралық қаржы корпорациясы (ХҚК),
Көпжақты инвестициялық кепілдік беру агенттігі (МЖИК),
Инвестициялық дауларды реттеу жөніндегі халықаралық орталық (ИДРЖ). Алғашқы екеуі жиі Дүниежүзілік банк деп аталады. Дүниежүзілік банктың (ХҚДБ және ХДҚ) қызметі дамушы елдердегі адам капиталын дамыту (мысалы, білім беру, денсаулық сақтау), ауыл шаруашылығы және ауылдық жерлерді дамыту (мысалы, суару және ауылдық қызметтер), қоршаған ортаны қорғау (мысалы, ластануды азайту, нормативтік құжаттарды әзірлеу және күзеу), инфрақұрылым (мысалы, жолдар, қалаларды жаңарту, электр энергиясы), ірі өнеркәсіптік жобалар және басқару (мысалы, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес, құқықтық институттарды дамыту) сияқты салаларға бағытталған. ХҚДБ және ХДҚ мүше елдерге артықшылықты шарттармен несиелерді, ал ең кедей елдерге гранттарды ұсынады. Нақты жобаларға берілетін несиелер немесе гранттар көбінесе секторда немесе ел экономикасының барлық салаларындағы кең ауқымды саяси өзгерістермен байланысты. Мысалы, жағалау аймағындағы қоршаған ортаны басқаруды жақсартуға берілген несие ұлттық және жергілікті деңгейде жаңа экологиялық институттар құрумен және ластануды шектеу үшін жаңа ережелерді енгізумен байланысты болуы мүмкін.

Негізін қалау

Дүниежүзілік банк тобы 1946 жылғы 27 желтоқсанда Бреттон Вудс келісімдерінің халықаралық ратификациялануынан кейін ресми түрде құрылды, бұл келісімдер Біріккен Ұлттар Ұйымының Ақша және қаржы жөніндегі конференциясынан (1–22 шілде 1944 жыл) туындаған. Сонымен қатар, ол 1951 жылы Дүниежүзілік даму есебін дайындау және бағалау үшін жауапты Осиандер комитетінің негізін қалады. 1946 жылғы 25 маусымда қызметін бастаған банк, алғашқы қарызын 1947 жылғы 9 мамырда мақұлдады (Францияға соғыстан кейінгі қайта құруға 250 миллион АҚШ доллары, нақты есептегенде банк бүгінгі күнге дейін берген ең ірі қарыз).

Мүшелік

БҰҰ-ның барлық 188 мүшесі және Косово, Дүниежүзілік банк мүшелері ретінде, ең болмағанда ИБРД-ға қатысады. 2016 жылдың мамыр айына дейін олардың барлығы қалған төрт ұйымның (IDA, IFC, MIGA және ICSID) біріне де қатысады. Дүниежүзілік банк мүшелерінің қатысатын ұйымдар саны бойынша жіктелуі: Қытайдағы азамат соғысынан кейін үкімет Тайваньға көшіп, 1980 жылдың 16 сәуіріне дейін Дүниежүзілік банкте мүшелігін сақтап келді, содан кейін Қытай Халық Республикасы (ҚХР) Тайвань Республикасын (ҚР) алмастырды. Осыдан кейін «Тайвань, Қытай» деген атау қолданылады. Тізімге келесі де-факто мемлекеттер енбейді: Абхазия, Арцах, Солтүстік Кипр, Сахара Араб Демократиялық Республикасы, Сомалиленд, Оңтүстік Осетия және Трансднестр.

Ұйымдастыру құрылымы

1957-1988 жылдар аралығында құрылған төрт байланысты агенттікпен бірге IBRD Дүниежүзілік банк тобының құрамына кіреді. Топтың бас кеңсесі Вашингтон қаласында орналасқан. Бұл мүше мемлекеттердің үкіметтеріне тиесілі халықаралық ұйым; ол пайда табады, бірақ ол пайда кедейлікті азайту жөніндегі үздіксіз күш-жігерді қолдау үшін пайдаланылады. Техникалық тұрғыдан Дүниежүзілік банк Біріккен Ұлттар Ұйымы жүйесінің бір бөлігі болып табылады, бірақ оның басқару құрылымы ерекше: Дүниежүзілік банк тобындағы әрбір мекеменің мүше мемлекеттердің үкіметтері меншіктеп, олардың негізгі акционерлік капиталына жазылады, дауыс беру құқығы акцияларға пропорционалды. Мүшелік барлық елдерге бірдей дауыс беру құқығын береді, бірақ ұйымға қаржылық үлес қосуға байланысты қосымша дауыстар да бар. Дүниежүзілік банк президенті АҚШ президентімен ұсынылады және банк басқарушылар кеңесімен сайланады. АҚШ-тың дауыс беру үлесі, президенттікке бақылау және банк бас кеңсесінің Вашингтонда орналасуы салдарынан АҚШ банкке ресми және бейресми ықпал етеді, сондықтан АҚШ-тың достары мен одақтастары көбірек жобаларды, одан да жеңіл шарттармен алады.

Өндірістік салалар

Азаматтық қоғамның мұнай, газ және тау-кен салаларына банк қатысқанына қатысты ұзақ жылдар бойы айтылған сыннан кейін, Дүниежүзілік банк 2001 жылдың шілдесінде "Шығынды өнеркәсіптерді тексеру" (ЭИР – Қоршаған ортаға әсерін бағалау есебімен шатастыруға болмайды) деп аталатын тәуелсіз сараптаманы бастады. Сараптаманы "Беделді тұлға" Эмиль Салим (Индонезияның бұрынғы Қоршаған орта министрі) басқарды. Салим 2002 және 2003 жылдары түрлі мүдделі тараптармен кеңес өткізді. ЭИР ұсыныстары 2004 жылдың қаңтар айында "Жақсырақ тепе-теңдікке қол жеткізу" атты түпкілікті баяндамада жарияланды. Баяндамада қазба отын және тау-кен жобаларының кедейлікті жеңілдетпейтіні айтылды және Дүниежүзілік банктың осы салаларға қатысуын 2008 жылға дейін кезең-кезеңмен тоқтатып, оны жаңартылатын және таза энергияға инвестициялаумен алмастыру ұсынылды. Дүниежүзілік банк директорлар кеңесімен кеңінен талқылағаннан кейін 2004 жылдың қыркүйегінде ЭИР-ге берген жауабын жариялады. Басқару жауабы ЭИР баяндамасының көптеген қорытындыларын қабылдамады, бірақ ЭИР Дүниежүзілік банктың мұнай, газ және тау-кен саласындағы саясатын маңызды жағынан өзгертуге ықпал етті, бұл туралы Дүниежүзілік банк жақындағы қосымша баяндамасында көрсетілген. Әсіресе, жергілікті халықтардың құқықтарына қатысты даулар туды. Сыншылар басқару жауабының жергілікті халықтар мен зардап шеккен қауымдастықтар жобаларды іске асыруға келісім беруі керек деген маңызды ұсынысты әлсіреткенін, оның орнына "кеңесу" ұсынылғанын атап көрсетті. ЭИР процесінен кейін Дүниежүзілік банк Түпкі халықтар саясатын жаңартты.

Сын

Дүниежүзілік банк көптен бері түрлі үкіметтік емес ұйымдар мен ғалымдар тарапынан сынға ұшырап келеді, оның ішінде бұрынғы бас экономисі Джозеф Стиглиц та бар. Ол Халықаралық валюта қорын, АҚШ Қаржы министрлігін, сондай-ақ АҚШ және басқа дамыған елдердің сауда келіссөздерін де бірдей сынап-қақтайды. Сыншылар банк көп жағдайда қолдайтын, «еркін нарық реформалары» деп аталатын саясаттың, нашар орындалған, тым жылдам енгізілген («шоқ терапиясы»), дұрыс емес ретпен немесе өте әлсіз, бәсекеге қабілетсіз экономикаларда іске асырылған жағдайда экономикалық дамуға зиян келтіретінін айтады. Джон Перкинс сияқты басқа да сыншы жазушылар халықаралық қаржы институттарын «заңсыз және заңдылығы күмән тудыратын, қаржылық терроризмді жүзеге асырудағы мәжбүрлеуші американдық дипломатияның бір бөлігі» деп сипаттайды. Кэтрин Кофилд «Адасқандардың шебері: Дүниежүзілік банк және ұлттардың кедейлігі» (1996) еңбегінде Дүниежүзілік банк операцияларының негізгі қағидалары мен құрылымы дамушы елдерге көмектесудің орнына керісінше зиян келтіретінін дәлелдейді. Кофилд ең алдымен банк қолданатын «дамудың» жоғары біртекті және батыстық үлгілерін сынап-қақтайды. Дүниежүзілік банк пікірінше, әр түрлі елдер мен аймақтар бір-бірінен ерекшеленбейді және «дамудың біркелкі еміне» дайын. Мұндай тұжырымның қауіпі бар, себебі сәл ғана жетістікке қол жеткізу үшін батыстық өмір салтын қабылдап, дәстүрлі экономикалық құрылымдар мен құндылықтарды тастап кетуге болады. Тағы бір болжам – кедей елдер шетелден ақша мен кеңессіз жаңғыруға қабілетсіз. Дамушы елдердің бірқатар зиялылары Дүниежүзілік банк донорлар мен үкіметтік емес ұйымдарға бағытталған империализмнің қазіргі заманғы формаларына терең қатысқандығын және оның ғылыми үлесі, ең алдымен, кедейлерді өз жағдайлары үшін кінәлауға бағытталғандығын айтады. Дүниежүзілік банк қорғаушылары ешбір елдің оның ақшасын алуға мәжбүр емес екенін мәлімдейді. Банк несиелер мен гранттарды да ұсынады. Тіпті несиелер де жеңілдікпен беріледі, себебі олар халықаралық капитал нарығына қол жеткізе алмайтын елдерге беріледі. Сонымен қатар, кедей және орташа табысты елдерге берілетін несиелер нарықтық бағадан төмен пайыздық мөлшерлемемен беріледі. Дүниежүзілік банк несиелер арқылы гранттарға қарағанда дамуға көбірек көмектесе алатынын айтады, өйткені несиелер бойынша қайтарылған ақша басқа жобаларға жұмсалуы мүмкін. IFC және MIGA-ның жобаларының әлеуметтік және экологиялық әсерін бағалау тәсілдері де сынға ұшырады. Сыншылар IFC және MIGA-ның Дүниежүзілік банкке қарағанда осы стандарттардың көбірек сақталғанына қарамастан, олардың орындалуын бақылауды негізінен жеке сектор клиенттеріне сеніп тапсыратынын және осы тұрғыда тәуелсіз бақылау институтының жоқтығын атап көрсетеді. Сондықтан әлеуметтік және экологиялық стандарттарды жүзеге асыру стратегиясын жан-жақты қайта қарау қажет. 2007 жылы Дүниежүзілік банк президенті Пол Вольфовиц пен оның көмекшісі Шаха Ризаның қатысуымен даулы жағдай туды. 2018 жылғы қызметкерлердің кездесуінің жазбасын бөліскен куәгердің мәліметінше, Дүниежүзілік банк қызметкерлеріне Корнелл университетінің экономика факультетін бітірген Роберт Малпас, сол кездегі АҚШ Қаржы министрлігінің халықаралық істер жөніндегі орынбасары Дэвид Малпас ұлы, сол жылдың шілдесінде сарапшы ретінде жұмысқа алынатыны туралы хабарланды. Жазбада Роберт Малпас «принц» және «маңызды кішкентай жігіт» екені, сондай-ақ «әкесіне жүгіне алатыны» айтылды. Банк қызметкерлері Дэвид Малпас сол кездегі АҚШ Қаржы министрі Стивен Мнучиннен гөрі ықпалдырақ деп санайды, ол «бұл туралы ештеңе білмейтін» деді. 2018 жылдың сәуірінде АҚШ Қаржы министрлігі банк капиталын 13 миллиард долларға арттыруды қолдауға қатысты ұстанымын өзгертті.

The World Bank has long been criticized by a range of non governmental organizations and academics, notably including its former chief economist Joseph Stiglitz, who is equally critical of the International Monetary Fund, the US Treasury Department, and the US and other developed country trade negotiators. Critics argue that the so called free market reform policies—which the bank advocates in many cases—in practice are often harmful to economic development if implemented badly, too quickly ("shock therapy"), in the wrong sequence, or in very weak, uncompetitive economies. Other critical writers, such as John Perkins, label the international financial institutions as 'illegal and illegitimate and a cog of coercive American diplomacy in carrying out financial terrorism. In Masters of Illusion: The World Bank and the Poverty of Nations (1996), Catherine Caufield argues that the assumptions and structure of the World Bank operation ultimately harm developing nations rather than promote them. Caufield first criticizes the highly homogenized and Western recipes of "development" the bank holds. To the World Bank, different nations and regions are indistinguishable and ready to receive the "uniform remedy of development". The danger of this assumption is that to attain even small portions of success, Western approaches to life are adopted and traditional economic structures and values are abandoned. A second assumption is that poor countries cannot modernize without money and advice from abroad. Several intellectuals in developing countries have argued that the World Bank is deeply implicated in contemporary modes of donor and NGO driven imperialism and that its intellectual contribution functions, primarily, to seek to blame the poor for their condition. Defenders of the World Bank contend that no country is forced to borrow its money. The bank provides both loans and grants. Even the loans are concessional since they are given to countries that have no access to international capital markets. Furthermore, the loans, both to poor and middle income countries, are below market value interest rates. The World Bank argues that it can help development more through loans than grants because money repaid on the loans can then be lent for other projects. Criticism was also expressed towards the IFC and MIGA and their way of evaluating the social and environmental impact of their projects. Critics state that even though IFC and MIGA have more of these standards than the World Bank, they mostly rely on private sector clients to monitor their implementation and miss an independent monitoring institution in this context. This is why an extensive review of the institutions' implementation strategy of social and environmental standards is demanded. The World Bank was the subject of a scandal with its then president Paul Wolfowitz and his aide, Shaha Riza, in 2007. According to reports citing a recording of a 2018 staff meeting shared by a whistleblower, World Bank staff were informed Robert Malpass, a recent economics graduate of Cornell University and the son of David Malpass, then US Under Secretary of the Treasury for International Affairs and later President of the World Bank Group, would be hired as an analyst in July of that year. On the recording, staff were reportedly told Robert Malpass was a "prince" and an "important little fellow" who could go "running to daddy." Bank officials also believed David Malpass was more influential than then US Treasury Secretary Steven Mnuchin, who they said "has little or no clue on things." In April 2018, the US Treasury had changed its position to back a $13 billion capital infusion for the bank.

Сыбайлас жемқорлық туралы айыптаулар

Дүниежүзілік банктың Тікелейлігі вице-президенті (INT) ішкі алаяқтық пен жемқорлықты тергеумен, оның ішінде шағымдарды қабылдаумен, тергеу жүргізумен және тергеу есептерін дайындаумен шаруаланады.

Инвестициялар

Дүниежүзілік банк тобы адам құқықтары мәселелеріне қатысты жобаларға инвестиция жасағаны үшін де сынға ұшырады. Құқықтық кеңесші/омбудсмен (CAO) 2009 жылғы Гондурас төңкерілісінен кейін банктың пальма майын өндіретін Dinant компаниясына берген қарызын сынады. Динант қызмет көрсеткен аймақта көптеген шаруалар өлтірілді. Басқа да даулы инвестицияларға Гватемаладағы әскери диктатура кезінде Чиксой су электр станциясына, сондай-ақ Марлин кенішін салу үшін Goldcorp (бұрын Glamis Gold) компаниясына берілген несиелер кіреді. 2019 жылы Қытай жөніндегі Конгресс атқарушы комиссиясы Қытайдың Синьцзян аймағындағы несие туралы Дүниежүзілік банкке сұрақ қойды, ол несие жоғары деңгейдегі қауіпсіздік жабдықтарын, оның ішінде бақылау құралдарын сатып алуға жұмсалды. Банк бұл мәлімдемеге жауап ретінде ішкі тергеу бастады. 2020 жылдың тамызында АҚШ заң шығарушылары осы несиенің төленуін жалғастыру туралы сұрақтар көтерді.