Кіріспе

Халықаралық қаржы институты, Дүниежүзілік банк тобының мүшесі

Халықаралық даму қауымдастығы (ХДА) – әлемнің ең кедей дамушы елдеріне жеңілдік шарттармен несиелер мен гранттар ұсынатын дамуды қаржыландыру институты. ХДА Дүниежүзілік банк тобының мүшесі болып табылады және штаб-пәтері АҚШ-тың Вашингтон қаласында орналасқан. Ол 1960 жылы ең төменгі жалпы ұлттық табысы, нашар несиелік рейтингісі немесе жан басына шаққандағы ең төменгі табысы бар дамушы елдерге несие беру арқылы қолданыстағы Халықаралық қайта құру және даму банкін толықтыру мақсатымен құрылды. Халықаралық даму қауымдастығы мен Халықаралық қайта құру және даму банкі бірлесіп, Дүниежүзілік банк деп белгілі, өйткені олардың басшылығы бірдей және бірдей штаттық қызметкерлермен жұмыс істейді. Қауымдастық Дүниежүзілік банктың кедейлікті азайту миссиясын бөліседі және несиелік тәуекелі соншалықты жоғары болғандықтан, коммерциялық немесе Банктің басқа бағдарламаларынан қарыз ала алмайтын елдерге қолжетімді даму қаржыландыруын ұсынуды мақсат етеді. ХДА-ның мақсаты – ең кедей елдерге кедейлікті азайту үшін жылдам, теңдікті және тұрақты дамуға көмектесу. ХДА – әлемдегі ең кедей елдердің экономикалық және әлеуметтік даму жобаларын қаржыландырудағы ең ірі көз. 2000 жылдан 2010 жылға дейін ол 3 миллион мұғалімді жұмысқа алды және оқытты, 310 миллион балаға екпе салды, 120 000 шағын және орта кәсіпорынға 792 миллион доллар несие берді, 118 000 километрге жуық асфальтталған жолдар салды немесе жаңартты, 1600 көпір салды немесе жаңартты, 113 миллион адамға жақсартылған суға және 5,8 миллион адамға санитарлық жағдайға қол жеткізуді кеңейтті. 1960 жылы құрылғаннан бері ХДА жалпы сомасы 238 миллиард АҚШ долларын несиелер мен гранттар түрінде берді. Қарыз алушы елдердің 36-сы жеңілдік шарттармен несие алу құқығынан бас тартты. Алайда, осы елдердің тоғызы қайтадан жағдайға түсіп, қайтадан құқығын алған жоқ. 1949 жылы АҚШ Президенті Гарри С. Трумэн өзінің «Төртінші бағдарламасын» іске асыру жолдарын ұсыну үшін кеңесші топты жинады, оның маңызды бөлігі – Шығыс блогына жақын дамушы елдерді, әсіресе оларды басқа коммунистік мемлекеттермен одақтасудан аулақ ұстау үшін күшейту болды. Кеңесші топ қатаң несиелендіру мен қатаң грант беру арасындағы халықаралық механизмді ұсынды. БҰҰ және АҚШ үкіметі ең кедей дамушы елдерге арналған көпжақты, жеңілдік шарттармен несие беру бағдарламасын құруды қолдайтын есептерді жариялады. Маршалл жоспарының бұрынғы әкімшісі Пол Хоффман Дүниежүзілік банк ішінде жеңіл несие беру мүмкіндігін ұсынды, онда АҚШ мұндай несиелерді бөлуде басым дауысқа ие болар еді. Оклахома штатының демократ сенаторы Майк Монрони бұл идеяны қолдады. Іске қосылғаннан кейінгі сегіз айда ХДА 51 мүше мемлекетке дейін өсті және 101 миллион доллар (2019 жылғы сәуір айына қарай 2012 долларымен 784,2 миллион доллар) несие берді. Дэвид Малпас Дүниежүзілік банк тобының Президенті болып қызмет етеді. Қауымдастық пен ХҚБ шамамен 10 000 қызметкерден тұрады. ХДА Банктің тәуелсіз бағалау тобымен бағаланады. 2009 жылы топ ХДА несиелерімен қолдау көрсетілген жобаларда алаяқтық пен сыбайлас жемқорлыққа қарсы қорғау үшін қолданылатын бақылау жүйесіндегі кемшіліктерді анықтады. 2011 жылы топ Банкке Париж декларациясының үйлестіру және сәйкестендіру қағидаттарын іске асыратын іс-шараларды іске асыру үшін қызметкерлер мен басшылыққа мойынсоқ пен ынталандыру беруді, секторлық кең ауқымды үйлестіру тәсілдерін көбірек пайдалануды және елдің қаржылық басқару жүйесі қолданылмаған жағдайда себептерін түсіндіруді ұсынды, соның салдарынан клиент ел бұл кемшіліктерді жоюға шара қабылдай алады. Сондай-ақ, ол Банкке дамуға көмек көрсетуді үйлестіруде елдің жетекшілігін күшейту үшін даму серіктестерімен бірлесіп, қаржылық және техникалық қолдауды арттыруды ұсынды. Уильям Истерли сияқты даму экономистері ХДА-ны дамуға көмек көрсетушілер арасында ең ашығы және үздік тәжірибелері бар ұйым деп бағалаған зерттеулер жүргізді. Глобалды даму орталығының зерттеушілері 2025 жылға қарай (қауымдастықтың құрылғанына 65 жыл толуына орай) ХДА-ның несие алуға жарамды елдерінің саны жартысына дейін азаяды деп күтеді, нәтижесінде қалған қарыз алушылар Африка елдерінен тұрады және халық санының айтарлықтай төмендеуіне тап болады. Бұл өзгерістер қауымдастыққа өзінің қаржылық модельдерін және бизнес-операцияларын мұқият қарастыру қажеттігін білдіреді, соның нәтижесінде болашақ стратегиясын анықтау қажет. Орталық Дүниежүзілік банк басшылығына ХДА-ның ұзақ мерзімді болашағын талқылауды бастауды ұсынды.

Мүшелік

IDA-ға 173 мүше ел кіреді, олар әр үш жыл сайын капиталды толықтыру үшін жарна төлейді. 2008 жылдың 12 желтоқсанында Самоа UNIDO-ға 173-ші мүше ретінде қосылды. IDA-ға мүшелік тек Дүниежүзілік банкке, әсіресе IBRD-ге мүше елдерге ғана ашық. Өмірлік кезеңі бойында 44 ел қарыз алушы мәртебесінен шықты, бірақ олардың 9-ы өздерінің жетістіктерін сақтай алмағандықтан қайтадан қарыз алушылар қатарына қосылды. Ассоциация елдерді жан басына шаққандағы табысына, жеке капитал нарықтарына қолжетімділігіне және өсімді ынталандыратын, кедейлікті жеңілдетуге бағытталған экономикалық немесе әлеуметтік реформаларды іске асырудағы саясатының тиімділігіне қарай бағалайды. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, IDA-ның жеңілдік шарттармен берілетін несиелерінен қарыз алу үшін елдің жан басына шаққандағы жалпы ұлттық табысы (ЖҰТ) 1145 доллардан аспауы керек.

АӨК несиелеуге қайта түскен елдер

Келесі елдер АӨК несиелеріне қайта ие болды және әлі қайтадан ие бола алмады немесе оның орнына ішінара ие болды (соны да аралас ел деп атайды). IBRD өзінің қаражатының көп бөлігін халықаралық қаржы нарықтарында капитал жинап алады, ал IDA мүше мемлекеттерінің үлесіне қатты тәуелді. IDA қаражатының жартысына жуығы 45 донорлық мүше елдерден келеді. Алғашқы жылдары IDA-ның қорын көбінесе Ұлыбритания мен АҚШ толтырды, бірақ олар әрқашан сенімді қаржы көзі болмағандықтан, басқа дамыған елдер осы екі ел толтырмаған экономикалық олқылықтарды толтыра бастады. Әр үш жылда IDA-ға қаржылай көмек көрсететін мүше елдер IDA ресурстарын толықтыру үшін жиналады. Бұл қаржы негізінен АҚШ, Жапония, Франция, Германия және Ұлыбритания сияқты дамыған елдерден келеді, олардың 58% -ы АҚШ-тан, 22% -ы Франциядан және 8% -ы Ұлыбританиядан келеді. 2016 жылға қарай АӨК-ті толықтырудың 18 кезеңі өтті. 51 мүше ел IDA-ның 16-шы толықтыруына 49,3 млрд АҚШ долларына қатысты. АӨК-тің несиелері мен гранттары әдетте қарыз алушыға бастапқыда толық төленбейді, керісінше жобаның қажеттілігіне қарай кезең-кезеңмен төленеді. АҚШ сияқты донор елдердің көпшілігі АӨК-ке ешқандай пайызсыз, аударылмайтын немесе қайтарып алынбайтын аккредитивтерді береді, олар жобаны төлеу үшін қажет болған жағдайда қолма-қол ақшаға ауыстырылады. Басқа елдер өздерінің жарналарын АӨК-нің жұмыс шығындарын жабу үшін міндеттеме алған күні толық төлейді. Донорлар қаражатты қайтарылмайды және қарыз алушылардан қайтарулар болашақ жобаларға қайтадан қарыз беріледі, сондықтан донорларға болашақта осы қаражатты қайтадан міндеттеудің қажеті болмайды. IDA қаражаты қазір тұрақты түрде толықтырылып отырғанымен, бұл донор елдер үшін кейбір қаржылық және саяси қиындықтарсыз болмайды. Донор елдер жиналып, қосымша қаржыны келіссөздер жүргізуде, қауымдастықтың мақсаттары мен міндеттерін қайта анықтау немесе АӨК-ны реформалау туралы жиі қызу талқылаулар болады. АҚШ Конгресінің АӨК қаржысын бекітуге кедергі келтірген кешіктіруіне байланысты қауымдастық мүшелері толықтырудың күшіне енуі үшін қажетті міндеттеме шегін сипаттайтын саясат түрлендіргіштерін іске асырды. Бұл шектен тыс талап бойынша, дауыс беру құқығы бар қордың 85%-ы толықтыру үшін қажет. Бұл шекті шектеу АҚШ-ты қайтадан қоректендіруге қатысуға мәжбүрлеу мақсатында қолданылды. Тәртіптік шектеулер АҚШ-ты міндеттемелерін орындауға мәжбүрлеу үшін қолданылса да, бұл шек АҚШ-қа қайта жабдықтау және капитал ұлғайту келіссөздеріне де-факто вето құқығын берді, өйткені ол қайта жабдықтау келіссөздерін тоқтатуға мүмкіндік берді. АҚШ бұл ықпалды өзінің ұзақ мерзімді сыртқы саяси мақсаттарын және қысқа мерзімді саяси және экономикалық мақсаттарын жүзеге асыру үшін қолданады. Бұл Дүниежүзілік банктің икемді несие беру терезесі болып саналады, ал IBRD - қатаң несие беру терезесі болып саналады. Қарыз алушы аралас ел болып табыла ма, жоқ па және қаншалықты жарамдылығына байланысты ассоциация 25 жылдан 40 жылға дейінгі мерзімге, 5 жылдан 10 жылға дейінгі кешірім мерзімге және 2,8% немесе 1,25% пайыздық мөлшерлемелерге гранттар мен несиелер ұсынады. АӨК-тің тұрақты иемденушілері пайызсыз несие алу мүмкіндігіне ие болады. Қаржы ресурстары қолайлы елдерге олардың өсімге және кедейлікті азайтуға бағытталған ішкі саясатты жүзеге асырудағы табыстарына байланысты бөлінеді. IDA ресурстарды бөлу индексі бойынша әрбір елдің орнын анықтау үшін Дүниежүзілік банктің Елдік саясат және институционалдық бағалау (CPIA) даму индикаторын қолданады. Содан кейін ол оңтайлы саясат пен көмек тиімділігі тұрғысынан ең перспективалы болып табылатын елдерге басымдық береді. АӨК дағдарысқа қарсы күрес терезесін 2007 жылы дағдарысқа қарсы күрес кезінде жедел қаржыландыруды қамтамасыз ету үшін қабылдады. Қауымдастық 2011 жылы Тез арада жауап беру механизмін қабылдады, бұл механизмнің критерийлеріне сәйкес келетін дағдарыс туындаған жағдайда АӨК қарыз алушыларына өздерінің несиелерінің төленбеген бөліктерін дереу қайтарып алуға мүмкіндік береді. Толықтыру кезеңдері әдетте үш жылда бір рет келісіледі. Он сегізінші 2016 жылдың желтоқсанында аяқталды, он тоғызыншы 2019 жылдың қазан айында талқыланды.

Африка

Африка елдері ең ауыр кедейлік пен дамудың төмендеуіне тап болғандықтан және осы елдердің 39-ы IDA-ның ең кедей мүше мемлекеттері болғандықтан, қауымдастық IDA ресурстарының шамамен жартысын сол елдердегі жобаларды қаржыландыруға бөледі. Өңірді жақсартуға жасаған күш-жігерінің нәтижесінде IDA 1997 жылдан бері қосымша 66 миллион африкалыққа электр қуатын жеткізуге, 240 000 шақырым асфальтталған жолдарды салуға немесе жаңартуға, ал 2002 жылдан бері қосымша 15 миллион африкалық баланы мектепке қабылдауға көмектесті. 2012 жылдың мамыр айында IDA Эфиопиядағы әйелдердің білікті жұмыскерлер немесе басшылар ретінде бизнеске қатысуына көмектесу мақсатында әйелдер кәсіпкерлігін дамыту жобасына 50 миллион АҚШ доллары көлемінде несие беруге келісім берді. Африкадағы IDA-ның оң нәтижелері бұрын баяу болғанымен, Африка елдеріне қаржының көп бөлігін жұмсау, әсіресе ауыл шаруашылығы мен инфрақұрылымды дамыту салаларында оң нәтижелерге әкелді. Қарыз алған елдердің шамамен 20-сы Азияда орналасқан. Ассоциацияның Оңтүстік Азиядағы күш-жігері негізінен білім беру, денсаулық сақтау, көлік, ауыл шаруашылығы және энергетика салаларындағы жобаларға бағытталған. Азия елдерінің халқының тез өсуіне байланысты кедейліктің кейбір ошақтары пайда болды. Бұл әсерді азайту үшін IDA экономикалық іс-қимыл жоспарын қабылдады, ол білім беру мен денсаулық сақтауды жақсартуға бағытталған ұйымдар құруды көздейді, сонымен қатар Азия елдерінде кедейлікті жергілікті мәдениетке сәйкес келетін тәсілдермен азайтуға баса назар аударды.