Кіріспе
Грекия мен Түркия арасындағы келісім 1923 жылы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу (Ἡ Ἀνταλλαγή, Mübadele) Грекия мен Түркия үкіметтері 1923 жылғы 30 қаңтарда Швейцарияның Лозанна қаласында қол қойған «Грек және түрік халықтарын алмасу туралы конвенциядан» туындады. Бұл шараға кем дегенде 1,6 миллион адам қатысты (1 221 489 грек православиелік Кіші Азиядан, Шығыс Фракиядан, Понт Альпінен және Кавказдан, сондай-ақ 355 000–400 000 мұсылман Грекиядан), олардың көпшілігі күштеп босқындарға айналып, өз отандарынан заң жүзінде айырылды. 1922 жылғы 16 наурызда Түркияның Сыртқы істер министрі Юсуф Кемаль Тенгришенк «Анкара үкіметі әлемдік қоғамдық пікірді қанағаттандыратын және өз елінде тыныштықты қамтамасыз ететін шешімді қолдайды» және «Малоазиядағы гректер мен Грекиядағы мұсылмандар арасындағы халық алмасу идеясын қабылдауға дайын» деді. Ақырында, халық алмасу туралы бастапқы ұсыныс, Смирнаның өртенуі бір ай бұрын болғандықтан, қысым астында Элефтериос Венизелос тарапынан 1922 жылғы 16 қазанда Ұлттар Лигасына жолданған хатында, қарым-қатынасты де-юре қалыпқа келтіру мақсатында жасалды, себебі сол кезде Түркиядағы грек тұрғындарының көпшілігі жаппай қырғындардан Грекияға қашып үлгерген еді. Венизелос «грек және түрік халықтарын міндетті түрде алмастыруды» ұсынды және Фридтжоф Нансеннен қажетті шараларды қабылдауды сұрады. Түркияның жаңа мемлекеті халық алмасуды өзінің туған грек православиелік халқының кетуін ресми және тұрақты ету жолы ретінде қарастырды, сонымен қатар Грекиядан мұсылмандардың аз тобының (400 000) жаңа толқынын бастады, бұл Түркияның жаңадан бос қалған православиелік ауылдарын қоныстандыруға бағытталған еді; ал Грекия мұны Түркиядан мүлікті жоғалтқан грек православиелік босқындарға қуылған мұсылмандардың жерлерін беру мүмкіндігі ретінде қарастырды. Норман М. Наймарк бұл келісім түркілер үшін этникалық таза отан құру мақсатындағы этникалық тазалау науқанының соңғы бөлігі болды деп мәлімдеді. Тарихшы Дина Шелтон да «Лозанна келісімі елдегі гректердің күштеп жер аударылуын аяқтады» деп жазды. Бұл ірі мәжбүрлі халық алмасу немесе өзара қуғын-сүргін тілге немесе ұлтқа емес, діни белгіге негізделген және Түркияның барлық туған православиелік христиан халқына (Рум «Рим/Византия» миллеті), тіпті армян және түрік тілінде сөйлейтін православиелік топтарға, ал екінші жағынан Грекияның туған мұсылмандарына, тіпті грек тілінде сөйлейтін мұсылман азаматтарға, мысалы, Валлахадтар мен Криттік түркілерге, сондай-ақ мұсылман рома топтарына, мысалы, Сепехидтерге де қатысты. Әр топта туған жергілікті халықтар, азаматтар және кейде оларды қуған мемлекеттің ардагерлері болды, ал олардың ешқайсысы алмасу шартында өздері үшін сөйлейтін мемлекеттен өкілдік алған жоқ. Кейбір ғалымдар бұл алмасуды өзара этникалық тазалаудың заңдастырылған түрі деп сынға алды, ал басқалары оны қорғады, оның жағымсыз аспектілеріне қарамастан, ол Түркиядағы грек православиелік христиандардың тағы бір геноцидін табысты болдырды.
The 1923 population exchange between Greece and Turkey (Ἡ Ἀνταλλαγή, , Mübadele) stemmed from the "Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations" signed at Lausanne, Switzerland, on 30 January 1923, by the governments of Greece and Turkey. It involved at least 1.6 million people (1,221,489 Greek Orthodox from Asia Minor, Eastern Thrace, the Pontic Alps and the Caucasus, and 355,000–400,000 Muslims from Greece), most of whom were forcibly made refugees and de jure denaturalized from their homelands. On 16 March 1922, the Turkish Minister of Foreign Affairs Yusuf Kemal Tengrişenk, had stated that "[t]he Ankara Government was strongly in favour of a solution that would satisfy world opinion and ensure tranquillity in its own country", and that "[i]t was ready to accept the idea of an exchange of populations between the Greeks in Asia Minor and the Muslims in Greece". Eventually, the initial request for an exchange of population came, under pressure (the fire of Smyrna took place only a month earlier), from Eleftherios Venizelos in a letter he submitted to the League of Nations on 16 October 1922, as a way to normalize relations de jure, since the majority of surviving Greek inhabitants of Turkey had fled from recent massacres to Greece by that time. Venizelos proposed a "compulsory exchange of Greek and Turkish populations," and asked Fridtjof Nansen to make the necessary arrangements. The new state of Turkey also envisioned the population exchange as a way to formalize and make permanent the flight of its native Greek Orthodox peoples while initiating a new exodus of a smaller number (400,000) of Muslims from Greece as a way to provide settlers for the newly depopulated Orthodox villages of Turkey; Greece meanwhile saw it as a way to provide propertyless Greek Orthodox refugees from Turkey with lands of expelled Muslims. Norman M. Naimark claimed that this treaty was the last part of an ethnic cleansing campaign to create an ethnically pure homeland for the Turks. Historian Dinah Shelton similarly wrote that "the Lausanne Treaty completed the forcible transfer of the country's Greeks." This major compulsory population exchange, or agreed mutual expulsion, was based not on language or ethnicity, but upon religious identity, and involved nearly all the indigenous Orthodox Christian peoples of Turkey (the Rûm "Roman/Byzantine" millet), including even Armenian and Turkish speaking Orthodox groups, and on the other side most of the native Muslims of Greece, including even Greek speaking Muslim citizens, such as Vallahades and Cretan Turks, but also Muslim Roma groups, such as Sepečides. Each group comprised native peoples, citizens, and in cases even veterans of the state which expelled them, and none had representation in the state purporting to speak for them in the exchange treaty. Some scholars have criticized the exchange, describing it as a legalized form of mutual ethnic cleansing, while others have defended it, stating that despite its negative aspects, the exchange had an overall positive outcome since it successfully prevented another potential genocide of Greek Orthodox Christians in Turkey.
Саны шамамен
1922 жылдың соңына қарай, жергілікті гректердің басым көпшілігі оларға қарсы геноцид жасалғандықтан (1914–1922) Түркиядан қашып кетті, ал грек-иониялық Осман азаматтары да грек армиясының жеңілісінен кейін қашып кетті, бұл жазалау шараларына әкелді. 1914 жылдан 1923 жылға дейін қаза тапқан Осман гректерінің саны 300 000-нан 900 000-ға дейін бағаланады. 1914 және 1922 жылдар аралығындағы, сондай-ақ Анатолияның барлық аймағындағы өлім саны бойынша академиялық бағалаулар 289 000-нан 750 000-ға дейін жетеді. Саяси ғалым Адам Джонс 750 000 көрсеткішін ұсынады. Ғалым Рудольф Раммель 1914 жылдан 1923 жылға дейінгі өлім-жітімнің ең төменгі және ең жоғары шегін бағалау үшін бірнеше зерттеулерден алынған сандарды жинақтады. Оның бағалауынша, 1914 жылдан 1918 жылға дейін 384 000 грек, ал 1920 жылдан 1922 жылға дейін 264 000 грек қырылып, жалпы саны 648 000-ға жетті. Тарихшы Константин Г. Хацидимитриу «Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде және одан кейін Анатолия гректерінің өмірінен айырылуы шамамен 735 370 адамды құрады» деп жазады. Соғысқа дейінгі грек халқының саны 2,4 миллионға жуық болған болуы мүмкін. Қаза тапқан армениялықтардың саны 300 000-нан 1,5 миллионға дейін. Ассириялықтардың саны 275–300 мыңға жуық. Кейбір есептеулерге сәйкес, 1922 жылдың күзінде Грекияға шамамен 900 000 грек келді. Фридтжоф Нансеннің мәлімдемесіне göre, 1922 жылғы соңғы кезеңге дейін 900 000 грек босқынының үштен бірі Шығыс Фракиядан, ал қалған үштен екісі Кіші Азиядан келген. 1914 жылы Түркияның қазіргі шекарасында тұратын гректердің саны 2,130 миллионға жете алуы мүмкін, бұл 1910 жылғы Осман санағындағы 1,8 миллион грекке қарағанда жоғары көрсеткіш, онда Батыс Фракия, Македония және Эпир де ескерілген. Бұл көрсеткіш Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Грекияға кеткен гректердің саны және 1923 жылғы халық алмасу кезінде келген 1,3 миллион адам, сондай-ақ 300–900 мың адамның қырғынға ұшырауымен байланысты. Түзетілген санақ бойынша Шығыс Фракияда 620 000 адам, оның ішінде Константинопольде (260 000 адам, сол кездегі қала халқының 30%), 550 000 понтий гректері, 900 000 анатолиялық гректері және 60 000 каппадокиялық гректері болды. Картаға сәйкес (осы мақалада) Грекияға келгендердің саны 1 310 000 адамды құрады. Оның ішінде: 260 000 Шығыс Фракиядан (100 000 адам 1912 және 1914 жылдар аралығында Балқан соғыстарынан кейін кеткен), 20 000 Мармара теңізінің оңтүстік жағалауынан, 650 000 Анатолиядан, 60 000 Каппадокиядан, 280 000 понтий гректері, 40 000 Константинопольден (ондағы гректерге қалуға рұқсат етілді, бірақ соғыс кезінде қашып кеткендерге қайтуға рұқсат берілмеді). Сонымен қатар, 50 000 грек Кавказдан, 50 000 Болгариядан және 12 000 Қырымнан келді, барлық аймақтардан шамамен 1,42 миллион адам келді. Түркияда 340 000-ға жуық грек қалды, олардың 220 000-ы 1924 жылы Стамбулда болды. 1924 жылы Түркияның христиан халқы 1912 жылғы 4,4 миллионнан 700 000-ға дейін азайды (соғысқа дейінгі христиандардың 50% -ы қаза тапты), оның ішінде 350 000 армян, 50 000 ассириялық және қалған гректер, 70% -ы Константинопольде; ал 1927 жылы 350 000-ға дейін, көбінесе Стамбулда азайды. Қазіргі уақытта Түркиядағы христиандардың үлесі 1914 жылғы 20-25 пайыздан 1927 жылғы 3–5,5 пайызға, бүгінде 0,3–0,4% -ға дейін төмендеді, бұл шамамен 200 000–320 000 құлшынушыны құрайды. Бұл елдің демографиялық құрылымына елеулі әсер еткен оқиғаларға байланысты болды, мысалы Бірінші дүниежүзілік соғыс, сириялықтардың, ассириялықтардың, гректердің, армяндардың және халдейлердің геноциді, 1923 жылы Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу.
Тарихи негіздер
Грек-түрік халық алмасуы Түркия мен Грекия әскерилерінің Кіші Азиядағы грек-түрік соғысы (1919–1922) кезінде христиан азшылықтарына және мұсылман көпшіліктеріне қатысты әрекеттерінен туындады. Бұл соғыс жеңілген Осман империясындағы гректер аймағын басып алуға Достасқан державалардың уәкілеттік беруінен кейін болды. Бұл грек оккупациясының мақсаты Осман империясында бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде бірнеше рет қырғынға ұшыраған христиан азшылықтарын қорғау еді: 1909 жылғы Адана қырғыны, 1914–1923 жылдардағы армян геноциді, 1914–1922 жылдардағы грек геноциді. Алайда, оның орнына, бұл христиандардың да, енді мұсылмандардың да жаппай қырғынына әкеп соқты, себебі екі әскер де өздерінің билігін бекіту үшін, қолайсыз шекараларды ақтауға мүмкіндік беретін тұрғындарды жоюға тырысты. Бұл Кіші Азиядағы этникалық тазалау процесін жалғастырды, бұл процесті Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман мемлекеті өз азшылықтарына қарсы бастаған еді. 1917 жылдың 31 қаңтарында Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман империясымен одақтас Германияның канцлері былай деп хабарлады: Түріктер гректерді мемлекет жауы ретінде жоюды жоспарлап отыр, бұрын армяндармен жасағандай. Түріктердің стратегиясы – адамдарды ішкі аймақтарға көшіру, олардың өмір сүруіне жағдай жасамай, өлтіру, аштық пен ауру-сырқауға ұшырату. Қалған үйлер тоналып, өртеліп немесе қиратылды. Армяндарға жасалғанның бәрі гректерге де жасалып жатыр. Автор=1917 жылғы Германия канцлері Теобальд фон Бетманн Холлвег, дереккөз=Құнжырлы тұзақ: ХХ ғасырдағы геноцид. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Осман империясының ең көрнекті генералдарының бірі Мұстафа Кемал Ататүрік Түркияның тәуелсіздік соғысында одақтастардың Түркияны басып алу әрекетіне қарсы күресті жалғастырды. Түркиядағы тірі қалған христиан азшылықтары, әсіресе армяндар мен гректер, одақтастардан қорғаныс іздеді, сондықтан Түрік ұлттық қозғалысы оларды ішкі проблема және жау деп қарастырды. Бұл одақтастардың 1919 жылы Грекияға Осман империясының аймақтарын басып алуға рұқсат беруімен (Смирнаны басып алу) және одақтастардың қалған армяндарды бұрынғы Осман империясының аумағында олар үшін тәуелсіз мемлекет (Вильсондық Армения) құру арқылы қорғау туралы ұсынысымен күшейді. Түрік ұлтшылдарының бұл оқиғаларға реакциясы тікелей грек-түрік соғысына (1919–1922) және армян және грек геноцидінің жалғасуына әкелді. 1922 жылдың қыркүйегінде Мұстафа Кемал Ататүріктің Смирнаны басып алған уақытына дейін миллионнан астам грек православиелік Османдықтар Түркиядағы үйлерін тастап қашып кетті. 1923 жылдың 24 шілдесінде Лозаннада бірнеше айлық келіссөздерден кейін Грекиямен бейбіт келісімге қол қойылды. Келісімге қол қойылғаннан екі апта өткен соң одақтас мемлекеттер Стамбулды ұлтшылдарға тапсырды, бұл Анатолиядан басқыншы әскерлердің соңғы кететінін және христиан азшылықтарының Грекияға тағы бір қашуын тудырды. 1923 жылдың 29 қазанында Түрік Ұлттық жиналысы Түркия Республикасының құрылуын жариялады, бұл мемлекет 1920 жылғы Ұлттық келісімде Мұстафа Кемал талап еткен аумақтардың көпшілігін қамтыды. Егер алмасудың мақсаты ұлттық этникалық біртектілікке жету болса, онда бұл мақсатқа Түркия мен Грекия қол жеткізді. Мысалы, 1906 жылы қазіргі Түркия халқының шамамен 20 пайызы мұсылман емес еді, ал 1927 жылы бұл көрсеткіш 2,6 пайызға төмендеді. Алмасуды ұйымдастырушы – Fridtjof Nansen, Ұлттар Лигасының тапсырысымен. Бірінші ресми босқындар комиссары ретінде Нансен алмасуды ұсынды және қадағалады, Грекия, Түркия және Батыс Еуропа мемлекеттерінің мүдделерін ескере отырып. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ресейлік және басқа босқындарды қоныстандыру тәжірибесі бар тәжірибелі дипломат ретінде Нансен сонымен бірге осы процесте дүниежүзілік соғыстан жер аударылған адамдар үшін жаңа саяхат құжатын жасады. Ол 1919–1922 жылдардағы грек-түрік соғысының бейбіт шешімін табуға тағайындалды. Мұндай ауқымды алмасу қазіргі заманғы тарихта бұрын-соңды жасалмаса да, 1919 жылғы грек-болгар халық алмасуы сияқты Балқандағы прецеденттер болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін этникалық шиеленісті азайту үшін азшылықтарды қорғау жеткіліксіз деген грек және түрік үкіметтерінің бірауыздан қабылдаған шешіміне байланысты халықты алмастыру жалғыз тиімді нұсқа ретінде ұсынылды. Анкара өкілдерінің мәлімдемесіне сәйкес, "Түркиядағы азшылықтардың жағдайын жақсарту 'ең алдымен кез келген сыртқы араласуды және сырттан келген провокация мүмкіндігін болдырмауға' байланысты. Бұл алмасу арқылы ең тиімді түрде қол жеткізілуі мүмкін, ал 'алмасудан кейін қалған азшылықтардың қауіпсіздігі мен дамуына ең жақсы кепілдік' елдің заңдары және Түркияның барлық қауымдастықтарына қатысты либералды саясаты береді'. Алмасу Балқандағы зорлық-зомбылыққа жауап ретінде де пайдалы болар еді: 'дегенмен', 'тамақтандыруға және баспанаға ие емес миллионнан астам түріктер Еуропа мен Америка қызығушылық танытпаған немесе танытуға дайын емес елдерде бар'. Халықты алмастыру азшылықтарды қорғаудың ең жақсы түрі және 'барлық жағдайда ең радикалды және гуманитарлық шешім' ретінде қарастырылды. Нансен Лозаннадағы келіссөздерде қарастырылып жатқан мәселе этноміллионализм емес, керісінше, 'кідіріссіз және тиімді' шешімді талап ететін 'мәселе' деп сенді. Ол грек және түрік босқындарының мәселесінің экономикалық жағына ең көп көңіл бөлу қажет деп есептеді: 'Мұндай алмасу Түркияға дереу және ең жақсы жағдайда өңделген жерлерді пайдалануға қажетті халықты ұсынуға мүмкіндік береді, бұл кетіп қалған грек халқы тастап кеткен'. Грекиядан мұсылман азаматтарының кетуі қазіргі уақытта қалаларда және Грекияның әртүрлі аймақтарында шоғырланған босқындардың көп бөлігін өзін-өзі қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Нансен қиындықтардың өте 'үлкен' екенін мойындады, халықты алмастыру 'мыңнан астам 1,000,000 адамды қоныстандыруды' талап ететінін мойындады. Ол ұсынды: 'адамдарды үйлерінен шығару, оларды жаңа, бейтаныс елге көшіру, олардың жеке мүліктерін тіркеу, бағалау және сату және осы мүліктің құны бойынша әділ төлемдерді алу'.
The indications are that the Turks plan to eliminate the Greek element as enemies of the state, as they did earlier with the Armenians. The strategy implemented by the Turks is of displacing people to the interior without taking measures for their survival by exposing them to death, hunger, and illness. The abandoned homes are then looted and burnt or destroyed. Whatever was done to the Armenians is being repeated with the Greeks. |author=Chancellor of Germany in 1917, Theobald von Bethmann Hollweg|source=The Killing Trap: Genocide in the Twentieth Century
At the end of World War I one of the Ottomans' foremost generals, Mustafa Kemal Atatürk, continued the fight against the attempted Allied occupation of Turkey in the Turkish War of Independence. The surviving Christian minorities within Turkey, particularly the Armenians and the Greeks, had sought protection from the Allies and thus continued to be seen as an internal problem, and as an enemy, by the Turkish National Movement. This was exacerbated by the Allies authorizing Greece to occupy Ottoman regions (Occupation of Smyrna) with a large surviving Greek population in 1919 and by an Allied proposal to protect the remaining Armenians by creating an independent state for them (Wilsonian Armenia) within the former Ottoman realm. The Turkish Nationalists' reaction to these events led directly to the Greco Turkish War (1919–1922) and the continuation of the Armenian genocide and Greek genocide. By the time of Mustafa Kemal Atatürk's capture of Smyrna in September 1922, over a million Greek orthodox Ottoman subjects had fled their homes in Turkey. A formal peace agreement was signed with Greece after months of negotiations in Lausanne on July 24, 1923. Two weeks after the treaty, the Allied Powers turned over Istanbul to the Nationalists, marking the final departure of occupation armies from Anatolia and provoking another flight of Christian minorities to Greece. On October 29, 1923, the Grand Turkish National Assembly announced the creation of the Republic of Turkey, a state that would encompass most of the territories claimed by Mustafa Kemal in his National Pact of 1920. If the goal of the exchange was to achieve ethnic national homogeneity, then this was achieved by both Turkey and Greece. For example, in 1906, nearly 20 percent of the population of present day Turkey was non Muslim, but by 1927, only 2.6 percent was. The architect of the exchange was Fridtjof Nansen, commissioned by the League of Nations. As the first official high commissioner for refugees, Nansen proposed and supervised the exchange, taking into account the interests of Greece, Turkey, and West European powers. As an experienced diplomat with experience resettling Russian and other refugees after the First World War, Nansen had also created a new travel document for displaced persons of the World War in the process. He was chosen to be in charge of the peaceful resolution of the Greek Turkish war of 1919–22. Although a compulsory exchange on this scale had never been attempted in modern history, Balkan precedents, such as the Greco Bulgarian population exchange of 1919, were available. Because of the unanimous decision by the Greek and Turkish governments that minority protection would not suffice to ameliorate ethnic tensions after the First World War, population exchange was promoted as the only viable option. According to representatives from Ankara, the "amelioration of the lot of the minorities in Turkey' depended 'above all on the exclusion of every kind of foreign intervention and of the possibility of provocation coming from outside'. This could be achieved most effectively with an exchange, and 'the best guarantees for the security and development of the minorities remaining' after the exchange 'would be those supplied both by the laws of the country and by the liberal policy of Turkey with regard to all communities whose members have not deviated from their duty as Turkish citizens'. An exchange would also be useful as a response to violence in the Balkans; 'there were', in any event, 'over a million Turks without food or shelter in countries in which neither Europe nor America took nor was willing to take any interest'. The population exchange was seen as the best form of minority protection as well as "the most radical and humane remedy" of all. Nansen believed that what was on the negotiating table at Lausanne was not ethno nationalism, but rather, a "question" that "demanded 'quick and efficient' resolution without a minimum of delay." He believed that economic component of the problem of Greek and Turkish refugees deserved the most attention: "Such an exchange will provide Turkey immediately and in the best conditions with the population necessary to continue the exploitation of the cultivated lands which the departed Greek populations have abandoned. The departure from Greece of its Muslim citizens would create the possibility of rendering self supporting a great proportion of the refugees now concentrated in the towns and in different parts of Greece". Nansen recognized that the difficulties were truly "immense", acknowledging that the population exchange would require "the displacement of populations of many more than 1,000,000 people". He advocated: "uprooting these people from their homes, transferring them to a strange new country, registering, valuing and liquidating their individual property which they abandon, and securing to them the payment of their just claims to the value of this property".
Босқындар лагерлері
Босқындар комиссиясының босқындарды қайта орналастыру үшін із кесерлік жоспары болмады. Босқындарды жерге қоныстандыру мақсатымен Грекияға келген комиссияда босқындардың саны туралы да, қолда бар жердің көлемі туралы да ешқандай статистикалық мәлімет болған жоқ. Комиссия Грекияға келген кезде грек үкіметі 72 581 шаруа отбасын уақытша қоныстандырған еді, олардың көп бөлігі Македонияда, мұнда мұсылмандармен алмастырылған үйлердің тасталып қалуы және жердің құнарлылығы олардың орналасуын оңай және сәтті етті. Түркияда гректер тастап кеткен мүліктерді көшіп келгендер халық алмасу кезінде жиі тонап алыпты. Осының салдарынан Анатолияға босқындарды орналастыру қиынға соқты, себебі осы үйлердің көпшілігі үкімет оларды иеленуге үлкермес бұрын соғыстан ығысқан адамдармен басылып алынған еді.
Саяси және экономикалық әсерлері
1922 жылы соғыстан кейін Түркиядан Грекияға келген 1,250,000-нан астам босқындар Түркия мен Грекиядағы авторитарлық режимдердегі элиталардың бірігуіне түрлі механизмдер арқылы әсер етті. Түркияда тәуелсіз және күшті экономикалық элиталардың, яғни грек православ халқының кетуі, биліктегі мемлекеттік элиталарға қарсы шығуға мүмкіндік бермеді. Шындығында, Чаглар Кейдер атап өткендей, "осы қатаң шара [грек-түрік халқының алмасуы] соғыс жылдарында Түркия сауда-саттық сыныбының шамамен 90 пайызынан айрылып қалғанын көрсетеді, нәтижесінде Республика құрылғанда бюрократия қарсылықсыз қалды". 1930 жылы еркін республикалық партияны қолдаған жаңа бизнес-топтар оппозициясыз бір партиялық билікті ұзартуға тырыса алмады. Көппартиялық саясатқа өту 1940 жылдардың ортасында күшті экономикалық топтардың құрылуына байланысты болды, бірақ грек орта және жоғарғы экономикалық сыныптарының көшіп кетуі бұл процеске кедергі келтірді. Сондықтан, егер православиелік христиандар тобы ұлттық мемлекет құрылғаннан кейін Түркияда қалған болса, онда Түркиядағы бір партиялық биліктің пайда болуына қарсы тұратын қоғамдық топ пайда болар еді. Бірақ, этникалық және діни азшылықтан құралған экономикалық элитаға негізделген оппозицияны басым көпшілік заңды саяси партия ретінде қабылдауы екіталай. Грекияда, Түркиядан өзгеше, босқындардың келуі монархия мен ескі саясаткерлердің республикашылдарға қарағандағы үстемдігін жойды. 1920 жылдардағы сайлауларда көптеген жаңа келгендер Элефтериос Венизелосқа қолдау көрсетті. 1916 жылдың желтоқсанында Ноемвриана кезінде Осман империясындағы бұрынғы қуғын-сүргіннен келген босқындарды роялистік әскерлер Венизелистер деп айыптап, шабуыл жасады, бұл 1920 жылдары Ұлттық бөліністің Венизелистік жағы Анатолиядан келген босқындарға роялистік жақтан гөрі жақсы қарайтыны туралы түсінікке әсер етті. Саяси көзқарастары мен "Анатолиялық әдет-ғұрыптары" (тағам, музыка және т.б.) үшін босқындар жергілікті грек халқының бір бөлігінен кемсітуге ұшырады. Грек тілінің экзотикалық және жат естілетін диалектілерін сөйлегендері оларды ерекшелендірді және жергілікті тұрғындар оларды көбінесе жер мен жұмыс үшін бәсекелес ретінде қарады. Осылайша, қысқа мерзім ішінде көптеген адамдардың келуі Грекия экономикасына тұрғын үй мен мектеп салу, жеткілікті азық-түлік импорттау, денсаулық сақтау сияқты маңызды шығындарды әкелді. Грекияның қазынасында осы шығындарды қаржыландыруға жеткілікті қаражат болмағандықтан, Ұлттар Лигасының Босқындарды орналастыру комиссиясынан 12 миллион франк көлемінде несие алуға тура келді. 1920 жылдары, көбінесе Грекияның Македониясына қоныс аударған босқындар Венизелизмге берілгендігімен белгілі болды. Жалпы, халық санағы көрсеткендей, Грекия халқының 1,221,849 адам немесе 20 пайызы босқындарды құрады. Салоники және Афина сияқты қалаларға қоныс аударған босқындардың көпшілігі билік тарапынан қала сыртындағы шатырлы аудандарға әдейі орналастырылып, полицей бақылауына алынды. Босқындардың шамамен 50 пайызы қалалық жерлерде қоныстанды. Жұмыс орны үшін жергілікті тұрғындар мен босқындар арасындағы шиеленіс кейде зорлық-зомбылыққа ұласты, ал 1924 жылы Ішкі істер министрі, генерал Георгиос Кондилис, ереуілді тоқтату үшін босқындар күшін пайдаланды. Ауылдық жерлерде, бір кезде мұсылмандарға тиесілі болған жерлер босқындарға емес, соғыс ардагерлеріне берілуі керек деген талаптар қойылды. Босқындардың ең көп саны Македонияға қоныс аударды, ол "жаңа Грекияның" (яғни 1912-13 жылғы Балқан соғыстарынан кейін алынған аумақтар) бөлігі болды, олар "ескі Грекиядан" (яғни 1912 жылға дейін Грекия болған аймақ) келгендердің саясатта, мемлекеттік қызметте, сот жүйесінде және т.б. билік құрғанына наразылық білдірді және "жаңа Грекияны" жаулап алынған ел сияқты қарады. Жалпы, "ескі Грекиядан" келгендер көбінесе роялистік көзқараста болды, ал "жаңа Грекиядан" келгендер Венизелистік көзқараста болды. 1916 жылы король Константин I Вензилистік қозғалысты әлсірету үшін "жаңа Грекияны" Болгарияға беруді қарастырғандығы "жаңа Грекияда" Глюксбург үйіне деген ашу-ызаны күшейтті. Бұған қоса, 1922 жылы Грекияның король Константиннің басшылығымен жеңіліске ұшырауы және Смирнадағы (қазіргі Измир, Түркия) грек билігінің соғыстың соңғы кезеңдерінде Анатолиядағы қауіп төндірген грек қауымдастықтарын құтқаруға көрсеткен бейжайлығы босқындардың монархияға деген жек көруін күшейтті. 1936 жылдың мамырында Македониядағы темекі фермерлерінің коммунистер ұйымдастырған ереуілі салдарынан бүлік шықты, нәтижесінде үкімет уақытша Салоники қаласының бақылауын жойды. Көптеген иммигранттар сапар барысында жұқпалы аурулардан және кемелерді күтудің қатал жағдайларынан қайтыс болды. Иммиграция кезіндегі өлім-жүлім туу көрсеткішінен төрт есе жоғары болды. Грециядан келген түрік иммигранттары келгеннен кейінгі алғашқы жылдары экономикалық өнімділікте тиімді болмады, олар тек темекі өндірісіндегі егіншілік дағдыларын әкелді. Бұл жаңа Түрік Республикасы үшін Анатолияда айтарлықтай экономикалық шығынға әкелді. Екінші жағынан, кеткен грек халқы Осман империясының бұрынғы капитуляция саясатына сәйкес, халықаралық сауда және бизнеспен айналысқан білікті жұмысшылар еді.
Басқа этностық топтарға әсер ету
Қазіргі зерттеулер грек-түрік халық алмасуын діни үлгіде қарастырғанымен, бұл құбылыс әлдеқайда күрделі болды. Шын мәнінде, 1923 жылғы 30 қаңтарда Лозанна конференциясында қабылданған грек және түрік халықтарын алмасу туралы конвенция этникалық үлгіге негізделген. Халық алмасу Түркия мен Грекияға ұлттық мемлекет құру кезеңінде этникалық азшылықтарын тазалауға заңдық мүмкіндік берді. Бірақ, дін халық алмасуында этникалық топтарды түрік немесе грек деп белгілеу үшін заңдылық факторы немесе «қауіпсіз өлшем» ретінде қолданылды. Осының нәтижесінде грек-түрік халық алмасуы Анатолияның грек-православ халқын және Түркия мен Грекияның мұсылман халқын алмастырды. Дегенмен, бұрынғы Османдық жерлердің әртүрлі этникалық құрамына байланысты, келісімге қол қойылғаннан кейін де көптеген этникалық топтар келісім шарттарына әлеуметтік және құқықтық тұрғыдан қарсылық көрсетті. Олардың ішінде протестант және католик гректері, арабтар, албандар, орыстар, сербтер, грек православ дініндегі румындар; Эпирдің албандары, болгарлары, грек мұсылмандары және түрік тілінде сөйлейтін грек православтары болды. Балқандағы ең ірі еврей қаласы Салоникада ладино тілінде сөйлейтін сефард яһудилері мен босқындар арасында жұмыс пен кәсіп үшін бәсекелестік туды. Антисемитизмнің күшеюіне байланысты Салоникадағы көптеген яһудилер сионистерге айналып, соғыстар аралығында Палестинаға көшіп кетті. Салоникадағы босқындар саудагерлерінің тобы 1927 жылы еврейлерді қаладан шығару мақсатымен республикалық және антисемиттік «EEE» (Грекияның Ұлттық Одағы) партиясын құрды, оларды экономикалық бәсекелес деп қарады. Грекия мен Түркияның ұлттық мемлекеттерінің құрамындағы топтардың әртүрлілігі Лозанна келіссөздерінде қалыптасқан критерийлерде толыққанды көрінбеді. Конвенция 1912 жылғы 18 қазанда жарияланған Бірінші Балқан соғысынан бастап барлық халық қозғалыстарына ретроспективті әсер етті (3-бап). Бірақ, келісім күшіне енген 1923 жылғы 1 мамырға дейін Эгей Түркиясының соғысқа дейінгі грек халқының көп бөлігі қашып кеткен еді. Алмасуға Орталық Анатолияның (грек және түрік тілінде сөйлейтін) гректері, Понт және Кавказ (Карс аймағы) қатысты. Осылайша, 1,2 миллион адамның ішінде сол кезде Түркияда тек 189 916 адам қалды. Грекияда халық алмасу «Кіші Азия апаты» (Μικρασιατική καταστροφή) деп аталатын оқиғалардың бір бөлігі саналды. Балқан соғыстары, Бірінші дүниежүзілік соғыс және Түркияның Тәуелсіздік соғысынан кейін босқындардың көптеп қоныс аударуы және халықтың қозғалыстары орын алды. Конвенция халыққа келесідей әсер етті: Кіші Азияның барлық грек-православ христиандары (грек немесе түрік тілінде сөйлейтіндер), соның ішінде Орталық Анатолияның грек-православ халқы (каппадокиялық гректер), Ион аймағы (мысалы, Смирна, Айвали), Понт аймағы (мысалы, Трабзон, Самсун), бұрынғы орыс Кавказ провинциясы Карс (Карс облысы), Пруса (Бурса), Битиния аймағы (мысалы, Никомедия (Измит), Халкидон (Кадыкой), Шығыс Тракия және басқа да аймақтар) Түркия аумағынан қуылды немесе ресми түрде азаматтығынан айырылды. Ал Грекиядағы мұсылман халқы соңғы грек-түрік қақтығысынан зардап шекпегендіктен, толық сақталды. Осылайша, келісімнен кейін 354 647 мұсылман Түркияға көшіп келді. Бұл мұсылмандардың көп бөлігі түріктер болғанымен, олардың үлкен үлесі гректер, ромалар, помактар, македондықтар, чам албандар, меглено румындары және дөнмех мұсылмандары қауымдастықтарына жатты. Екі қауым үшін де халық алмасу ауыр психологиялық әсер етті. Түркияға қуылған крит мұсылманы, профессор Айсе Лахур Киртунц сұхбатында: «Естеліктерімізді сақтауға кеш қалдық; олардың мәні, алғашқы мәні, қазірдің өзінде жоғалып кетті. Алғашқы көшіп келгендер естеліктерін алып кетті, оларды дереу жазу керек еді. Сегіз жүз жыл өтті, естеліктер бір-бірімен соғысып, бұрмалануға дайын. Бірақ әрбір көшіп-қонушының негізгі сөзі бірдей: Бір жерде туып, басқа жерде қартаю. Екі жерде де бейтаныс сезіну».
Салдары
Түріктер мен Батыс Фракияның басқа мұсылмандары, Константинополь (Истанбул) және Эгей теңізіндегі Имброс (Гөкчеада) және Тенедос (Боzcaада) аралдарындағы гректер сияқты, осы ауысудан босатылды. Бірақ түрік әскері келгенге дейін осы аймақтардан, әсіресе Стамбулдан уақытша қашқан гректерге Түркия өз үйлеріне қайта оралуға рұқсат бермеді. 5,000,000-нан астам халқы бар Грекияға Түркиядан 1,221,489 жаңа азаматты қабылдауға тура келді. Түркия Республикасы жасаған жазалау шаралары, мысалы 1932 жылғы парламент заңы, Түркиядағы грек азаматтарына 30 түрлі кәсіптен – тігінші мен ағаш шеберлігінен бастап медицина, құқық және жылжымайтын мүлік салаларына дейін тыйым салды. Бұл шаралар Стамбулдың және Имброс, Тенедос аралдарының грек халқының азаюымен байланысты болды. Халықты ауыстыру барысында гректер тастап кеткен мүліктердің көп бөлігін түрік үкіметі «тастап кетілген» деп жариялап, мемлекеттік меншікке алды. Сот арқылы бұрынғы иелері «қашқын» деп танылып, мүліктері тәркіленді. Сонымен қатар, көптеген гректердің жылжымайтын мүлігі «талап етілмеген» деп жарияланып, мемлекет меншігіне өтті. 1955 жылғы Стамбул қырқыны (погром) Стамбулда қалған грек тұрғындарының көпшілігін Грекияға қашуға мәжбүр етті. Крит аймағының демографиялық құрамы да айтарлықтай өзгерді. Грек және түрік тілдерінде сөйлейтін Криттегі мұсылман тұрғындары (Крит түріктері) негізінен Анатолия жағалауына, сондай-ақ Сирия, Ливан және Египетке көшіп кетті. Ал Кіші Азиядан, әсіресе Смирнадан келген гректер Критке қоныстанды, өздерінің ерекше диалектілерін, салт-дәстүрлерін және ас-тағамын алып келді. Брюс Кларктың сөзінше, Грекия мен Түркия басшылары, сондай-ақ халықаралық қауымдастықтың кейбір өкілдері, нәтижедегі этникалық біртектілікті екі мемлекеттің ұлттық мемлекет ретінде нығаюына оң және тұрақтандыратын фактор деп қарады. Дегенмен, депортациялар маңызды қиындықтар тудырды: әлеуметтік, мысалы, адамды өмір сүретін жерінен күштеп шығару, және практикалық қиындықтар, мысалы, жақсы дамыған отбасылық бизнестен айырылу. Елдер басқа да практикалық мәселелерге тап болды: мысалы, ондаған жылдар өткен соң да Афинаның кейбір аудандары, Азиядан қашқан халықты қабылдау үшін асығыс түрде, бюджеттік қаражатпен салынған тұрғын үйлерді көруге болады. Бүгінгі күнге дейін Грекия мен Түркияда айырбастаудан кейін тасталып кеткен Қаякой сияқты ауылдар бар.