Честер концессиясы: Түрік-Америкалық теміржол келісімінің тарихы

Кіріспе

1923 жылғы 10 сәуірде жаңа құрылған Түркия Республикасының конгресінде бекітілген Честер концессиясы, АҚШ-қа мұнай және теміржолдарды дамытуға рұқсат беретін еді. АҚШ Сенаты келісімді ратификациялаудан бас тартты, нәтижесінде Түркия концессияны жойды. Бұл маңызды жеңілдік болды және АҚШ капиталды алғаш рет ірі көлемде Таяу Шығысқа енгізуді белгіледі. Осы типтегі келісім (Бағдад теміржолы) Осман империясын Бірінші дүниежүзілік соғысқа итермелеген алаңдаушылықтың басты себебі болды. Германия Осман империясынан неміс компанияларына теміржол салуға мүмкіндік беретін жеңілдіктер алды. АҚШ корпорациясы теміржол желілерінің екі жағындағы 20 километрлік аймақта табылған барлық минералды ресурстарға, оның ішінде мұнай кендеріне құқықтарға ие болар еді, сондай-ақ құбырлар салу, құрылыс үшін су энергиясын пайдалану және Қара теңіз бен Александретта шығанағында порттық және терминалдық құрылыстар салу сияқты қосалқы қызметтерді жүргізу құқығына ие болар еді. Корпорация мемлекеттік жерлердің ресурстарын, соның ішінде құм, қиыршық тас, карьерлер мен ағаштарды өтемақысыз пайдалана алатын болып, салықтан босатылар еді. Зейнеткер контр-адмирал Колби Митчелл Честер АҚШ синдикатын басқарды, осылайша «Честер концессиясы» деген атау пайда болды, бірақ синдикаттың ресми атауы «Османдық-Америкалық даму компаниясы» болды. Түрік үкіметінің шетелдік экономикалық ықпалдан құтылуға деген ниетіне қарамастан (бұл олардың Османдық ізашарларының автономиясының үлкен шығынына әкелді), концессия АҚШ Лозанна келісімінде қолдау көрсеткені үшін мақұлданды, онда жаңа түрік мемлекеті мен еуропалық державалар арасындағы қарым-қатынас туралы келіссөздер жүргізілді. Түрік үкіметінің империализмге қатысты қорқынышынан гөрі дамуға деген прагматикалық қажеттілігі де маңызды фактор болды. Теміржол жеңілдігі Ангорадан (қазіргі Анкара) Сивасқа дейінгі ескі Анатолия теміржолын ұзартуға, Самсун портына дейінгі тармаққа; Сивастан Эрзурумға және одан Парсы және Ресей шекараларына дейінгі желіге, Тиреболу мен Трабзонның (бұрынғы Требизонд) Қара теңіз порттарына дейінгі тармақтарға; Бағдад теміржолының Улукишладан Кайсери арқылы Сивасқа дейінгі желісіне; Сивастан Харпутқа және одан Мосулға дейінгі теміржолға, Битлис пен Ванға дейінгі тармақтарға; Харпуттан Искендерун шығанағындағы Юмурталык портына дейінгі теміржолға қатысты. Жоспарды жүзеге асыру үшін 300 миллион доллар қажет деп есептелді. Келісім АҚШ тарапынан қаржыландыру мәселелеріне және Басра провинциясына теміржол салу қажеттілігіне байланысты күйреп қалды, бұл провинция түрік бақылауына кірмеді (Басра британдық мандаттың бөлігі болды), сондай-ақ британдық бақылаудағы Түрік мұнай компаниясы да себеп болды. Француз Сыртқы істер министрлігі Честер жеңілдігіне қатысты талаптары бар азаматтардың атынан Ангора үкіметіне нота жіберді, онда бүкіл процедураның қасақана достық еместігін көрсетеді.

The Chester concession, approved by the congress of the newly founded Republic of Turkey on April 10, 1923, would have allowed United States development of oil and railways. The United States Senate refused to ratify the treaty, and consequently Turkey annulled the concession. It was an award of significant importance and marked the introduction of U. S. capital for the first time on a large scale into the Near East. The same type of agreement (Baghdad Railway) was a major cause of the anxiety that led the Ottoman Empire to World War I. Germany had obtained concessions from Ottoman Empire that allowed German companies to construct railways. The U. S. corporation would have the rights to all the mineral resources, including oil fields, found within a 20 kilometer zone on each side of the railway lines, as well as the privilege of carrying on subsidiary activities such as the laying of pipelines, the utilization of water power for construction, and the building of port and terminal facilities on the Black Sea and the Gulf of Alexandretta. The corporation could utilize the resources of the public lands, including sandpits, gravel pits, quarries and timber, without compensation and was granted exemption from taxation. Retired Rear Admiral Colby Mitchell Chester led the U. S. syndicate, thus the name Chester concession was employed, although the official name of the syndicate was the Ottoman American Development Company. Despite the Turkish government's desire to be free of foreign economic influence (which had caused their Ottoman predecessors a great loss of autonomy), the concession was approved because it would guarantee U. S. support at the Treaty of Lausanne, where negotiations were taking place regarding the relationship between the new Turkish state and the European powers. Also a factor was the Turkish government's pragmatic need to develop, which overwhelmed fears of imperialism. The railroad grant applied to an extension of the old Anatolian Railway from Angora (now Ankara) to Sivas, with a branch to the port of Samsun on the Black Sea; a line from Sivas to Erzurum and thence on to the Persian and Russian frontiers, with branches to the Black Sea ports of Tirebolu and Trebizond (now Trabzon); a line from Ulukışla on the Baghdad Railway to Sivas via Kayseri; a railway from Sivas to Harput and thence to Mosul with branches to Bitlis and Van; and a railway from Harput to Yumurtalık, a port on the Gulf of Iskenderun. It was estimated that $300,000,000 would be needed to carry the plan through. The deal collapsed in part because of financing problems on the U. S. side, and in part, because it called for the development of rail into the Basra province, which did not come under Turkish control (Basra became part of the British mandate), and the British controlled Turkish Petroleum Company. The French Foreign Office, on behalf of nationals with whose claims the Chester grant conflicted, despatched a note to the Angora government in which it characterized the whole procedure as being deliberately unfriendly.

Армения геноцидін жоққа шығару

Түрік шенеуніктері бұл уақытша жеңілдікті жақында болған армян геноцидінен туындаған Түркияның жағымсыз беделін жақсарту үшін пайдаланды. 1922 жылы Честер Анатолия христиандары өлтірілмегенін айтатын мақала жариялады.