Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркия Республикасының экономикалық тарихы төрт дәуірден тұрады. Бірінші дәуір 1923-1929 жылдар аралығында жеке жинақтауға баса назар аударатын даму саясатын қамтыды. Екінші дәуір 1929-1945 жылдар аралығындағы жаһандық дағдарыстар кезеңінде мемлекеттік жинақтауға баса назар аударатын даму саясатын жүзеге асырды. Үшінші дәуір 1950-1980 жылдар аралығында импортты алмастыру протекционизміне негізделген, мемлекеттік басқарумен жүзеге асырылған индустрияландыру болды. Ал соңғы дәуір 1981 жылдан бері экономиканы тауарлар, қызметтер және қаржы нарығындағы операциялар бойынша либералды саудаға ашумен сипатталады.
none
The economic history of the Republic of Turkey had four eras or periods. The first era had the development policy emphasizing private accumulation between 1923 and 1929. The second era had the development policy emphasized state accumulation in a period of global crises between 1929 and 1945. The third era was state guided industrialization based on import substituting protectionism between 1950 and 1980. The final, era was the opening of the economy to liberal trade in goods, services and financial market transactions since 1981.
Бірінші дәуір (19231929)
Алайда, 1923 және 1985 жылдар аралығындағы бір ерекше айырмашылық, көбінесе үкімет саясатының нәтижесінде, артта қалған экономика ішкі және экспорттық нарықтар үшін ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және қызметтердің кең спектрін өндіретін күрделі экономикалық жүйеге айналды. Экономика орташа жылдық 6 пайыздық деңгейде өсті. 1820 жылдан бері Түркия экономикалық өсім мен адам дамуының орташа деңгейін (әлемнің қалған бөлігімен салыстырғанда) көрсетіп келеді, бірақ басқа дамып келе жатқан елдерге қарағанда жоғары қарқынмен дамыды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман империясының құлауы (Осман империясының экономикасына қараңыз) және одан кейін Республиканың құрылуы кезінде түрік экономикасы дамымаған еді: ауыл шаруашылығы көне технологияларға және нашар сапалы малға тәуелді болды, ал Түркияның өнеркәсіптік базасы әлсіз болды. Қант және ұн сияқты негізгі өнімдерді өндіретін аз ғана фабрикалар капитуляциялардың салдарынан шетелдік бақылауда болды. Түрік Республикасы құрылғаннан кейін, жаңа үкімет салыстырмалы түрде орташа экономикалық саясатты ұстанды. Түркияның экономикалық дамуының негізгі бағыты алдын ала белгіленді, атап айтқанда, қазіргі заманғы ұлттық өнеркәсіптерді дамыту, кедендік баждарды қорғау, жеке инвестицияларды ынталандыру және шетелдік инвестицияларды тарту. Бірінші президент Мұстафа Кемал Ататүрк 1921 жылы заң шегінде шетелдік компаниялар мен кәсіпкерлерге Түркияға инвестиция салуға рұқсат берілетінін жариялады. 1929-1933 жылдар аралығындағы батыс экономикалық дағдарысының түрік экономикасына тигізген теріс әсерін жою Түркиядағы ұлтшылдық саясатты жүзеге асырудың тікелей себебі болды. 1930 жылдардың басында үкімет экономиканы жаңғыртуға көмектесу үшін «мемлекетшілдік» доктринасына сәйкес араласты. Өсім 1935-1939 жылдар аралығында жылына алты пайызға жеткендігінен басқа, депрессияның ең ауыр жылдарында баяулады. 1940 жылдары экономика тоқырады, себебі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қарулы бейтараптықты сақтау елдің әскери шығындарын арттырды, ал сыртқы сауданы дерлік толығымен тоқтатты.
However one distinct characteristic between 1923 and 1985, in large part as a result of government policies, a backward economy developed into a complex economic system producing a wide range of agricultural, industrial, and service products for both domestic and export markets the economy grew at an average annual rate of six percent. Since 1820, Turkey has experienced economic growth and human development at average levels (compared to the rest of the world) but at higher rates than other developing countries. At the time of the collapse of the Ottoman Empire (see Economy of the Ottoman Empire) during World War I and the subsequent birth of the Republic, the Turkish economy was underdeveloped: agriculture depended on outmoded techniques and poor quality livestock, and Turkey's industrial base was weak; the few factories producing basic products such as sugar and flour were under foreign control as a result of the capitulations. After the establishment of the Turkish Republic, the new government committed itself to a relatively moderate economic policy. The basic direction of Turkey's economic development has been preliminarily determined, namely, the development of modern national industries, protection of customs duties, encouragement of private investment and absorption of foreign investment. The first President, Mustafa Kemal Atatürk announced that foreign companies and foreign businessmen would be allowed to invest in Turkey within the framework of the law in 1921. Coping with the negative impact of the western economic crisis from 1929 to 1933 on the Turkish economy is the direct cause of the implementation of the nationalist policy in Turkey. The government stepped in during the early 1930s to promote economic recovery, following a doctrine known as statism. Growth slowed during the worst years of the depression, except between 1935 and 1939 when it reached six percent per year. During the 1940s, the economy stagnated, in large part because maintaining armed neutrality during World War II increased the country's military expenditures while almost entirely curtailing foreign trade.
Үшінші дәуір (1950-1980 жылдар)
1950 жылдары Түркия үкіметі либералды экономикалық саясатты күшейтті, жеке капитал мен шетел капиталдың өнеркәсіп секторына инвестиция салуына мүмкіндік жасады және өнеркәсіпке инвестиция салған жеке кәсіпкерлерге несие беру үшін Түркияның өнеркәсіптік даму банкін құрды. 1954 жылы Түркия үкіметі «Шетелдік инвестициялар туралы» заңды (№ 6224) қабылдады, шетелдік инвесторларға көптеген жеңілдіктер ұсынып, ішкі нарықты ашты және шетелдік инвесторларды тартты. АҚШ, Батыс Германия, Франция және Италия инвесторлары да осы үрдіске қосылды, нәтижесінде заманауи өнеркәсіп секторы шетелдік инвесторлар үшін басымды инвестициялық бағытқа айналды. 1950 жылдан кейін елде он жыл сайын экономикалық дүмпулер болды, ең ауыр дағдарыс 1970 жылдардың соңында орын алды. Әрбір жағдайда, өндірістің қарқынды өсуі, импорттың күрт ұлғаюы төлем балансы дағдарысына әкелді. Түрік лирасының құнын төмендету және шетелдік тауарларға ішкі сұранысты басуға бағытталған үнемдеу бағдарламалары Халықаралық валюта қорының ұсынымдарына сәйкес іске асырылды. Бұл шаралар елдің сыртқы есептерін жеткілікті деңгейде жақсартуға және шетелдік кредиторлардың Түркияға несие беруін қайта бастауға мүмкіндік берді. 1960 және 1971 жылдарғы әскери араласулардың бір бөлігі экономикалық қиындықтармен байланысты болғанымен, әр араласудан кейін түрік саясаткерлері мемлекеттік шығындарды арттырып, экономиканы қызықтырды. Құрылымдық реформалардың жеткіліксіздігі салдарынан Түркияда ағымдағы шоттағы созылмалы тапшылықтар сақталды, олар көбінесе сыртқы қарыз алу арқылы қаржыландырылды. Бұл елдің сыртқы қарызын он жыл сайын арттырып, 1980 жылы шамамен 16,2 миллиард АҚШ долларына жеткізді, бұл жылдық жалпы ішкі өнімнің төрттен бір бөлігінен асты. Сол жылы қарызды қызметтендіруге кеткен шығындар тауарлар мен қызметтер экспортының 33 пайызын құрады. Осы кезеңде жеке кәсіпорындардың саны мен мөлшері айтарлықтай өсті. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 1951 жылы 10-нан астам қызметкері бар 660 жеке кәсіпорын, 1953 жылы 1160 және 1960 жылы 5300 кәсіпорын тіркелді. Сонымен қатар, жеке секторда жұмыс істейтін жұмысшылардың орташа саны 25-тен 33-ке дейін өсті. 1961 жылы қабылданған Конституция жеке және мемлекеттік экономиканың бірлескен дамуын, нарықтық және жоспарлы экономиканың үйлесімділігін, сондай-ақ қаржы саласында мемлекеттің жетекші рөлін баса назардады. Мемлекеттік экономикаға инвестициялар негізінен капитал мен технологияны көп қажет ететін ірі кәсіпорындарға, мысалы, инфрақұрылымдық құрылысқа, металлургия және химия өнеркәсібіне шоғырланды. Жеке экономиканың инвестициялық секторы көбінесе азық-түлік өнімдері және тоқыма сияқты күнделікті тұтыну тауарларын өндіретін шағын және орта кәсіпорындарды қамтиды.
In the 1950s, the Turkish government emphasized the liberal economic policies, encouraged private capital and foreign capital to invest in the industrial sector, and established the Turkish industrial development bank to provide loans to private entrepreneurs who invested in industry. In 1954, the Turkish government promulgated the Foreign Investment Act (Act no. 6224), offering many preferential conditions to foreign investors, opening up the domestic market and attracting foreign investors. With investors from the US, West Germany, France and Italy the following suit, the modern industrial sector is the preferred investment for foreign investors. After 1950 the country suffered economic disruptions about once a decade; the most serious crisis occurred in the late 1970s. In each case, an industry led period of rapid expansion, marked by a sharp increase in imports, resulted in a balance of payments crisis. Devaluations of the Turkish lira and austerity programs designed to dampen domestic demand for foreign goods were implemented in accordance with International Monetary Fund guidelines. These measures usually led to sufficient improvement in the country's external accounts to make possible the resumption of loans to Turkey by foreign creditors. Although the military interventions of 1960 and 1971 were prompted in part by economic difficulties, after each intervention Turkish politicians boosted government spending, causing the economy to overheat. In the absence of serious structural reforms, Turkey ran chronic current account deficits usually financed by external borrowing that made the country's external debt rise from decade to decade, reaching by 1980 about US$16.2 billion, or more than one quarter of annual gross domestic product. Debt servicing costs in that year equaled 33 percent of exports of goods and services. During this period, the number and size of private enterprises have shown a trend of substantial growth. According to statistics, there were 660 private enterprises with more than 10 employees in 1951, 1,160 in 1953 and 5,300 in 1960. At the same time, the average number of workers employed by the private sector increased from 25 to 33. The constitution promulgated in 1961 emphasizes the common development of the private economy and state owned economy, the organic combination of market economy and planned economy, and the leading position of the state in the financial field. Investment in the state owned economy is mainly concentrated in large enterprises that are capital – and technology intensive, such as infrastructure construction and metallurgy and chemical industry. The investment sector of the private economy is mainly small and medium sized enterprises that produce daily consumer goods such as food processing and textiles.
Özal жылдары
1980 жылдары Түркия үкіметі импортқа бағытталған өнеркәсіптік даму моделінен бас тартып, жаңа экономикалық даму стратегияларын қабылдады, жеке инвестицияларды ынталандырды, нарықтық экономиканы кеңейтті, еркін сауда аймағын құрды және жаһандану аясында халықаралық нарықтағы бәсекеге қабілеттілікті арттыруға баса назар аударды. Бұған қоса, Тургут Өзал экономикалық мәселелерді бақылау үшін вице-премьер ретінде тағайындалды. Әскери төңкерістен кейінгі жылы Өзалдың экономиканы жаңғырту жоспары іске асырыла бастады, нәтижесінде инфляция 140%-дан 35%-ға дейін төмендеді. Үкіметтің бюджеттік кірістері мен шығындары біртіндеп теңгерілді. 1983 жылы премьер-министр болып сайланғаннан кейін, Өзал жаңа экономикалық саясатты күшейтті, валютаны девальвациялады, пайыздық ставкаларды көтерді, жалақыны тоқтатты, жеке инвестицияларды ынталандырды, шетелдік инвестицияларды тартты, экспортты қолдады, импорт-экспорт саудасы мен валюталық шектеулерді жеңілдетті және экспорттық бәсекеге қабілеттілікті арттырды. Бұл шаралар сауда дефицитін азайтуға, бюджеттік кірістер мен шығыстарды жақсартуға және инфляцияны тежеуге бағытталған. Сонымен қатар, үкімет мемлекеттік кәсіпорындарды реформалауға және оларды жекешелендіруді ілгерілетуге белсенді түрде кірісті. 1984 жылдан бастап үкімет мемлекеттік кәсіпорындарға берілетін артықшылықтар мен субсидияларды жойды, мемлекеттік және жеке кәсіпорындар арасындағы әділ бәсекелестікті қамтамасыз етті, мемлекеттік кәсіпорындардың акцияларын жеке тұлғаларға сатты, жеке инвестицияларға қойылған шектеулерді алып тастады және жеке инвестицияларды кеңейтті.
In the 1980s, the Turkish government abandoned the import important industrial development model, formulated new economic development strategies, encouraged private investment, expanded the market economy, established a free trade zone, and emphasized the competitiveness of the international market in the context of globalization. Furthermore, Turgutz Özal was appointed as the deputy prime minister to oversee economic affairs. In the year after the military coup, Özal's economic recovery plan was initially implemented, and the inflation rate fell from 140% to 35%. The government's fiscal revenues and expenditures gradually became balanced. After Özal was elected prime minister in 1983, he increased the implementation of new economic policies, devalued currencies, raised interest rates, frozen wages, encouraged private investment, attracted foreign investment, encouraged exports, relaxed import and export trade and currency restrictions, and increased export competitiveness. To alleviate the trade deficit, improve fiscal revenue and expenditure, and curb inflation. At the same time, the government is committed to transforming state owned enterprises and promoting the privatization of state owned enterprises. Since 1984, the government has abolished the preferential and subsidy policies enjoyed by state owned enterprises, implemented fair competition between state owned enterprises and private enterprises, and sold privately owned enterprises' securities and stocks to privately, canceled private investment restrictions, and expanded private investment.