Кіріспе

Түркия Республикасының экономикалық тарихы төрт дәуірден тұрады. Бірінші дәуір 1923-1929 жылдар аралығында жеке жинақтауға баса назар аударатын даму саясатын қамтыды. Екінші дәуір 1929-1945 жылдар аралығындағы жаһандық дағдарыстар кезеңінде мемлекеттік жинақтауға баса назар аударатын даму саясатын жүзеге асырды. Үшінші дәуір 1950-1980 жылдар аралығында импортты алмастыру протекционизміне негізделген, мемлекеттік басқарумен жүзеге асырылған индустрияландыру болды. Ал соңғы дәуір 1981 жылдан бері экономиканы тауарлар, қызметтер және қаржы нарығындағы операциялар бойынша либералды саудаға ашумен сипатталады.

Бірінші дәуір (19231929)

Алайда, 1923 және 1985 жылдар аралығындағы бір ерекше айырмашылық, көбінесе үкімет саясатының нәтижесінде, артта қалған экономика ішкі және экспорттық нарықтар үшін ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және қызметтердің кең спектрін өндіретін күрделі экономикалық жүйеге айналды. Экономика орташа жылдық 6 пайыздық деңгейде өсті. 1820 жылдан бері Түркия экономикалық өсім мен адам дамуының орташа деңгейін (әлемнің қалған бөлігімен салыстырғанда) көрсетіп келеді, бірақ басқа дамып келе жатқан елдерге қарағанда жоғары қарқынмен дамыды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман империясының құлауы (Осман империясының экономикасына қараңыз) және одан кейін Республиканың құрылуы кезінде түрік экономикасы дамымаған еді: ауыл шаруашылығы көне технологияларға және нашар сапалы малға тәуелді болды, ал Түркияның өнеркәсіптік базасы әлсіз болды. Қант және ұн сияқты негізгі өнімдерді өндіретін аз ғана фабрикалар капитуляциялардың салдарынан шетелдік бақылауда болды. Түрік Республикасы құрылғаннан кейін, жаңа үкімет салыстырмалы түрде орташа экономикалық саясатты ұстанды. Түркияның экономикалық дамуының негізгі бағыты алдын ала белгіленді, атап айтқанда, қазіргі заманғы ұлттық өнеркәсіптерді дамыту, кедендік баждарды қорғау, жеке инвестицияларды ынталандыру және шетелдік инвестицияларды тарту. Бірінші президент Мұстафа Кемал Ататүрк 1921 жылы заң шегінде шетелдік компаниялар мен кәсіпкерлерге Түркияға инвестиция салуға рұқсат берілетінін жариялады. 1929-1933 жылдар аралығындағы батыс экономикалық дағдарысының түрік экономикасына тигізген теріс әсерін жою Түркиядағы ұлтшылдық саясатты жүзеге асырудың тікелей себебі болды. 1930 жылдардың басында үкімет экономиканы жаңғыртуға көмектесу үшін «мемлекетшілдік» доктринасына сәйкес араласты. Өсім 1935-1939 жылдар аралығында жылына алты пайызға жеткендігінен басқа, депрессияның ең ауыр жылдарында баяулады. 1940 жылдары экономика тоқырады, себебі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қарулы бейтараптықты сақтау елдің әскери шығындарын арттырды, ал сыртқы сауданы дерлік толығымен тоқтатты.

Үшінші дәуір (1950-1980 жылдар)

1950 жылдары Түркия үкіметі либералды экономикалық саясатты күшейтті, жеке капитал мен шетел капиталдың өнеркәсіп секторына инвестиция салуына мүмкіндік жасады және өнеркәсіпке инвестиция салған жеке кәсіпкерлерге несие беру үшін Түркияның өнеркәсіптік даму банкін құрды. 1954 жылы Түркия үкіметі «Шетелдік инвестициялар туралы» заңды (№ 6224) қабылдады, шетелдік инвесторларға көптеген жеңілдіктер ұсынып, ішкі нарықты ашты және шетелдік инвесторларды тартты. АҚШ, Батыс Германия, Франция және Италия инвесторлары да осы үрдіске қосылды, нәтижесінде заманауи өнеркәсіп секторы шетелдік инвесторлар үшін басымды инвестициялық бағытқа айналды. 1950 жылдан кейін елде он жыл сайын экономикалық дүмпулер болды, ең ауыр дағдарыс 1970 жылдардың соңында орын алды. Әрбір жағдайда, өндірістің қарқынды өсуі, импорттың күрт ұлғаюы төлем балансы дағдарысына әкелді. Түрік лирасының құнын төмендету және шетелдік тауарларға ішкі сұранысты басуға бағытталған үнемдеу бағдарламалары Халықаралық валюта қорының ұсынымдарына сәйкес іске асырылды. Бұл шаралар елдің сыртқы есептерін жеткілікті деңгейде жақсартуға және шетелдік кредиторлардың Түркияға несие беруін қайта бастауға мүмкіндік берді. 1960 және 1971 жылдарғы әскери араласулардың бір бөлігі экономикалық қиындықтармен байланысты болғанымен, әр араласудан кейін түрік саясаткерлері мемлекеттік шығындарды арттырып, экономиканы қызықтырды. Құрылымдық реформалардың жеткіліксіздігі салдарынан Түркияда ағымдағы шоттағы созылмалы тапшылықтар сақталды, олар көбінесе сыртқы қарыз алу арқылы қаржыландырылды. Бұл елдің сыртқы қарызын он жыл сайын арттырып, 1980 жылы шамамен 16,2 миллиард АҚШ долларына жеткізді, бұл жылдық жалпы ішкі өнімнің төрттен бір бөлігінен асты. Сол жылы қарызды қызметтендіруге кеткен шығындар тауарлар мен қызметтер экспортының 33 пайызын құрады. Осы кезеңде жеке кәсіпорындардың саны мен мөлшері айтарлықтай өсті. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 1951 жылы 10-нан астам қызметкері бар 660 жеке кәсіпорын, 1953 жылы 1160 және 1960 жылы 5300 кәсіпорын тіркелді. Сонымен қатар, жеке секторда жұмыс істейтін жұмысшылардың орташа саны 25-тен 33-ке дейін өсті. 1961 жылы қабылданған Конституция жеке және мемлекеттік экономиканың бірлескен дамуын, нарықтық және жоспарлы экономиканың үйлесімділігін, сондай-ақ қаржы саласында мемлекеттің жетекші рөлін баса назардады. Мемлекеттік экономикаға инвестициялар негізінен капитал мен технологияны көп қажет ететін ірі кәсіпорындарға, мысалы, инфрақұрылымдық құрылысқа, металлургия және химия өнеркәсібіне шоғырланды. Жеке экономиканың инвестициялық секторы көбінесе азық-түлік өнімдері және тоқыма сияқты күнделікті тұтыну тауарларын өндіретін шағын және орта кәсіпорындарды қамтиды.

Özal жылдары

1980 жылдары Түркия үкіметі импортқа бағытталған өнеркәсіптік даму моделінен бас тартып, жаңа экономикалық даму стратегияларын қабылдады, жеке инвестицияларды ынталандырды, нарықтық экономиканы кеңейтті, еркін сауда аймағын құрды және жаһандану аясында халықаралық нарықтағы бәсекеге қабілеттілікті арттыруға баса назар аударды. Бұған қоса, Тургут Өзал экономикалық мәселелерді бақылау үшін вице-премьер ретінде тағайындалды. Әскери төңкерістен кейінгі жылы Өзалдың экономиканы жаңғырту жоспары іске асырыла бастады, нәтижесінде инфляция 140%-дан 35%-ға дейін төмендеді. Үкіметтің бюджеттік кірістері мен шығындары біртіндеп теңгерілді. 1983 жылы премьер-министр болып сайланғаннан кейін, Өзал жаңа экономикалық саясатты күшейтті, валютаны девальвациялады, пайыздық ставкаларды көтерді, жалақыны тоқтатты, жеке инвестицияларды ынталандырды, шетелдік инвестицияларды тартты, экспортты қолдады, импорт-экспорт саудасы мен валюталық шектеулерді жеңілдетті және экспорттық бәсекеге қабілеттілікті арттырды. Бұл шаралар сауда дефицитін азайтуға, бюджеттік кірістер мен шығыстарды жақсартуға және инфляцияны тежеуге бағытталған. Сонымен қатар, үкімет мемлекеттік кәсіпорындарды реформалауға және оларды жекешелендіруді ілгерілетуге белсенді түрде кірісті. 1984 жылдан бастап үкімет мемлекеттік кәсіпорындарға берілетін артықшылықтар мен субсидияларды жойды, мемлекеттік және жеке кәсіпорындар арасындағы әділ бәсекелестікті қамтамасыз етті, мемлекеттік кәсіпорындардың акцияларын жеке тұлғаларға сатты, жеке инвестицияларға қойылған шектеулерді алып тастады және жеке инвестицияларды кеңейтті.