Кіріспе

Саадабад келісімі – 1937 жылғы 8 шілдеде Түркия, Иран, Ирак және Ауғанстан арасында қол қойылған, бес жылға дейін қолданылған агрессиясыздық туралы келісім. Келісім Тегерандағы Саадабад сарайында жасалды және Ауғанстан королі Мұхаммед Захир Шаһ бастаған Таяу Шығыс елдері арасындағы қарым-қатынасты жақсарту жобасының бір бөлігі болды. 1938 жылғы 25 маусымда Тегеранда ратификация құжаттары алмастырылды және келісім сол күні күшіне енді. Ол 1938 жылғы 19 шілдеде Ұлттар Лигасының келісімдер тізіміне тіркелді. Иракта 1936–1937 жылдардағы солшыл Бакр Сидқи әскери үкіметі басқа ирак үкіметтеріне қарағанда араб ұлтшылдығына аз мән берді. Сидқи – курд, ал оның премьер-министрі Хикмат Сүлеймен – түрікмен болды. Сондықтан олар Ирактың араб емес көрші елдерімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға қызығушылық танытты. Түркия көршілерімен достық қарым-қатынас орнатуға ұмтылды және Бірінші дүниежүзілік соғыстағы жеңілісінен және Түрік тәуелсіздік соғысындағы қиын жеңісінен кейін әлі де қалпына келіп жатты. 1943 жылы келісім автоматты түрде тағы бес жылға ұзартылды, себебі оған қол қойған елдердің ешқайсысы одан бас тартқан жоқ. Ұзартылған мерзімі аяқталғаннан кейін келісім ресми түрде тоқтатылды.

Ататүрк пен Түркияның сыртқы саясаты

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Осман империясының құлдырауынан соң, Таяу Шығыста бірнеше жаңа тәуелсіз мемлекеттер құрылды, олардың ең маңыздысы – Түрік Республикасы. Құлаған Түрік империясының саясатында Мұстафа Кемал Паша (Ататүрк, яғни «Түріктердің әкесі») деген діншіл түрік мемлекет қайраткері жетекші тұлға болып қалыптасты. Ататүрктің басшылығымен Түркия Республикасы ресми түрде құрылды, ал Ататүрк оның бірінші президенті атанды. Ататүрктің Түркия президенті ретіндегі кезеңінде индустрияландыру, секуляризация және ерекше сыртқы саясат сияқты көптеген реформалар жүзеге асырылды. Бұл Түркияның өзара тиімді сауда арқылы дипломатиялық қарым-қатынасын және мемлекеттер арасындағы дипломатиялық байланыстарды орнатуды қамтыды. Түрік дипломаттары Түркияның егемендік шекараларының қауіпсіздігі мен қорғалуына, соның ішінде Таяу Шығыстағы оңтүстік шекарасына ерекше мән берді. Ататүрктің үкіметі барлық көрші елдермен достық қарым-қатынас орнатуға тырысты. Еуропада Түркия Балқан одағына қатысып, осы мақсатқа жетті. Түркия Балқан одағының еуропалық көрші елдермен достық қарым-қатынас орнатуы сияқты, ұқсас келісім немесе одақ көршілес Таяу Шығыс мемлекеттерімен де достық қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді деп үміттенді, себебі Түркия, Ирак және Иран арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас жақсы деңгейде болды. Мысалы, ол Бірінші Шығыс Түркістан Республикасына, сондай-ақ ұйғырлар мен дуңғандар сияқты басқа да мұсылман қытай түркі топтарына қару-жарақ, көмек және қолдау көрсетті. Захир Шах Таяу Шығыстағы байланыстарды жақсарту және Таяу Шығыста ынтымақтастықты күшейтуді жақтады. Ирак, Иран, Түркия және Ауғанстанның төртеуі де, ең алдымен Сириядағы француз және Үндістан, Палестина, Оман және Йемендегі британдықтардың жаулап алуынан қорқып отырды. Таяу Шығыстың көп бөлігі отаршылдыққа бағынып, солтүстіктегі коммунистік КСРО-ның «қызыл қатерімен» қатар келгенде, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы парсы жорығына ұқсас шабуылдан сақтану үшін Таяу Шығыстағы отаршыл емес мемлекеттерді біріктіру ең маңызды міндет болып көрінді. Осы факторлардың барлығы Таяу Шығыстың отаршыл емес мүдделерін жинауға қажетті құжаттың қажеттілігіне себеп болды.

Ұлттар Лигасының құрылуы

Ұлттар Лигасы 1920 жылдың 10 қаңтарында құрылды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылды және соғыстың қайталануын болдырмау мақсатында елдер арасындағы диалогты, дипломатиялық келіссөздерді және қарым-қатынастарды қолдады. Соғыс аралық кезеңде Ұлттар Лигасының диалог платформасының нәтижесінде көптеген дипломатиялық байланыстар қалыптасты; бұл Саадабад шартында Ирак, Иран, Түркия және Ауғанстан арасындағы қарым-қатынастарды жақсартуға септігін тигізген факторлардың бірі болды.

Шартқа қол қою және ратификациялау

Шарт 1937 жылғы 8 шілдеде қол қойылды және кейіннен 1938 жылғы 25 маусымда ратификацияланды. Келісімнің атауы, оның қол қойылған және ратификацияланған сарайдың атымен аталады – Иранның Тегеран қаласындағы Са’дабад кешені. Көптеген тарихшылар бұл келісімді, Адольф Гитлердің Германияда билікке келуі сияқты, соғыстар аралық кезеңдегі басқа да маңызды оқиғалармен салыстырғанда оны маңызды емес деп санайды. Са’дабад шарты ресми түрде шабуылдаспау туралы келісім ретінде жасалды, онда халықаралық құқық қол қойған тараптардың бірін-біріне қарсы агрессиялық әрекеттер жасауына тыйым салды, яғни Ирак, Түркия, Иран және Ауғанстан бір-біріне қарсы шабуылдық әрекеттер жасамайтындарын және өзара қарым-қатынастарын жақсартуға тырысатындарын жариялады. 1943 жылы келісім ешбір қол қойған ел тараптар бас тартпағандықтан автоматты түрде тағы бес жылға ұзартылды. Ұзартылған мерзімі аяқталғаннан кейін келісім ресми түрде күшін жойды.

Танымал мәдениетте

"Hearts of Iron IV" ойынында Саадабад пактісі деп аталатын оқиға және түрік елдік даму ағашында фокус бар.