Кіріспе

Гарделеген (;) – Германияның Саксония-Анхальт жерінде орналасқан қала. Ол Милде өзенінің оң жағалауында, Стендаль қаласынан батысқа қарай 20 шақырым жерде, Берлин-Хановер темір жолының басты желісінде жатыр.

Тарих

Гарделегенде рим-католик және үш евангелистік шіркеу, 1285 жылы негісталған аурухана және жоғары сапалы мектеп бар. Мұнда айтарлықтай өндіріс орындары, әсіресе ауыл шаруашылығы техникасы мен түймелер шығарылады, сондай-ақ оның сырасы өте танымал. Гарделеген қаласы 10 ғасырда (бірінші рет 1196 жылы аталып өткен) негіз салынды. Исеншниббе қамалы 1378 жылдан 1857 жылға дейін Альвенслебен әулетінің меншігінде болды. Жақын орналасқан далада 1343 жылы Бранденбург маркграфы Людовик I Брансвик герцогы Отоға қарсы жеңіс одіс етті. 1358 жылы Гарделеген Ганза Одағының құрамына кірді. Ол Отыз жылдық соғыста қатты қиындықтарды бастан өткерді, ал 1757 жылы француздықтардың өртеуінен мүжілгендей болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия Ресей армиясынан ұсталған этникалық поляктар үшін арнайы тұтқын лагерін құрды, мақсаты – оларды үгіт-насихатпен әсер ету және Ресейге қарсы күресу үшін Германия бақылауындағы поляк армиясына қосу. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде, 1945 жылдың 15 наурызында әуе шабуылы салдарынан 52 адам қаза тапты. 1945 жылдың 13 сәуірінде Гарделегендегі Исеншниббе амбарында 1000-нан астам концлагерь тұтқындары, олардың көп бөлігі Польшадан, Кеңес Одағынан, Франциядан және басқа елдерден келгендер, СС, Вермахт, Халықтық шабуыл жасаушылар, басқа нацистік ұйымдар мен жергілікті тұрғындар тарапынан жазаланды. Қайтыс болғандардың көп бөлігінің кім екені белгісіз. Қазіргі таңда бұл орын ескерткіш ретінде сақталған. Суық соғыстың қатаң кезеңінде, 1964 жылдың 10 наурызында қаланың жанында АҚШ Әуе күштеріне тиесілі RB 66 барлау ұшағы советтік истребительдермен атып түсірілді. Ұшақтың экипажы парашютпен секіріп құтылып, кейіннен Кеңес әскерлері тарапынан Батыс Берлинге қайтарылды. 2009 жылы 5, 2010 жылы 6 және 2011 жылы 18 муниципалитет қосылғаннан кейін Гарделеген Германиядағы аумағы бойынша үшінші ірі қалаға айналды, Берлин мен Гамбургтан кейін. Бұл бұрынғы Шығыс Германиядағы аумағы бойынша ең үлкен муниципалитет. Дегенмен, халық саны шамалы, шамамен 22000 адамды құрайды.

Көрікті жерлер

Негізгі көшеде (Эрнст Телманн Штрассе) және Николаистрасседе, сондай-ақ ортағасырлық қала қабырғасының бір бөлігі сақталған, оларды көруге тұрарлық. Тарихи орталықтың солтүстік бөлігінде орналасқан Санкт-Георг – 1362 жылы алғаш рет аурухананың бір бөлігі ретінде еске алынған көрнекті готикалық шапель. 1734 жылы ол қайта жаңартылып, кеңейтілді, қазір көрмелер мен концерттер үшін пайдаланылады. Орта ғасырларда аурухана қала сыртында, орлармен және қабырғалармен қоршалған жерде орналасқан, себебі онда жұқпалы аурулармен ауыратын адамдар емделген. Бастапқыда Гарделеген ортағасырлық қала қабырғасымен қоршалғанда үш қақпаға ие болған. 1565 жылы салынған Сальцведель қақпасы солтүстікте жақсы сақталған, оңтүстік-шығыста Стендал қақпасының бір бөлігі қалған, ал оңтүстік-батыстағы Магдебург қақпасы толығымен бұзылған. 14 ғасырға жататын Қасиетті Николай шіркеуі 1945 жылғы 15 наурызда бомбадан қатты зақымдалған. Нефтері әлі қираған күйде, ал мұнарасы қайта жаңартылған. Нефтерді концерт залына айналдыру жоспарлануда. Сент-Спиритус – 1591 жылға дейін салынған Ренессанс стиліндегі ғимарат, ол 1319 жылы алғаш рет аталған монастырға тиесілі болған. Бұл аурулар мен қарттарға күтім көрсетілген аурухана еді. Қасиетті Мария шіркеуі шамамен 1200 жылы роман стилінде бес нефпен салынды және 14 ғасырда кеңейтілді, ал Ратуша 1526-1522 жылдар аралығында салынған әсерлі барокко стиліндегі құрылыс.

Қаламен байланысты

Ричард Сонненфельдт (1923–2009), американдық инженер және жазушы, Гарделеген қаласында өсті. Ол Нюрнберг сот процесінде АҚШ-тың бас аудармашысы болды. Гельмут Сонненфельдт (1926–2012), американдық үкімет шенеунігі, Гарделеген қаласында өсті. Ол Генри Киссинджермен жақын қарым-қатынаста болды.