Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мәскеудің Ұлы Герцогтығы мен Парсы империясы (Иран) арасындағы қарым-қатынастар 1521 жылы Сафавидтер билікке келген кезде ресми түрде басталды. Ресей мен Иран арасындағы бұрынғы және қазіргі байланыс ұзақ жылдар бойы күрделі және көп қырлы болды; көбінесе ынтымақтастық пен бәсекелестік арасында тебіліп тұрды. Екі елдің географиялық, экономикалық және әлеуметтік-саяси өзара әрекеттесудің ұзақ тарихы бар. Өзара қарым-қатынастар көбінесе жайсыз болды, ал кей уақытта тоқырап та қалды. 1720 жылға дейін Иран мен Ресей арасындағы қарым-қатынас негізінен достық болды және екеуі де теңдік принципі бойынша жұмыс істеді. 1720 жылдан кейін, Ұлы Петрдің Иранға жасаған шабуылы мен Ресей империясының құрылуымен, Иран мен Кавказға қарсы ұзақ науқандардың біріншісі басталды. Кеңес Одағы құлағаннан бері екі көрші елдің арасындағы қарым-қатынас тығыз да достық болып келеді. Иран мен Ресей стратегиялық одақтастар және Кавказда Армениямен бірге біріккен күш құрайды. Иран мен Ресей сондай-ақ Сирия мен Ирактағы қақтығыстарда әскери одақтастар, Ауғанстан мен посткеңестік Орталық Азиядағы серіктестер. Ресей Федерациясы Иранға қару-жарақ пен әскери техника жеткізуші болып табылады. Иранға халықаралық экономикалық санкциялар салынғандықтан, Ресей маңызды сауда серіктесіне айналды, әсіресе оның артық мұнай қорына қатысты. Қазіргі уақытта Ресей мен Иран тығыз экономикалық және әскери одақтастықта, ал екі ел де Батыс елдерінің көпшілігі тарапынан қатаң санкцияларға ұшырауда. Әскери тұрғыдан алғанда, Иран Батыс Азиядағы жалғыз ел, ол 2007 жылы Ресейде орналасқан Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымына (НАТО-ға балама) қосылуға шақырылды. Владимир Путин президент болғаннан кейін Иранмен тығыз достық қарым-қатынас орнатып, Иран мен Сириямен Ресейдің әскери ынтымақтастығын күшейтті. 2015 жылы Путин Сирияға әскери араласуға бұйрық берді, Асад режимі мен оның ирандық одақтастарына Сириялық оппозицияға қарсы әуе шабуылдарымен көмектесті. Ирандық әскерилердің көпшілігі ирандық қару-жарақ пен отандық техниканы пайдаланса да, Иран әлі де Ресейден кейбір қару жүйелерін сатып алады. Өз кезегінде, Иран Украинаға жасалған шабуыл кезінде Ресейге дрон технологиясы және басқа да әскери технологиялармен көмектесті. Иранның Мәскеуде елшілігі және Астрахан мен Казань қалаларында консулдықтары бар. Ресейдің Тегеранда елшілігі, Рашт және Исфаханда консулдықтары бар.
Relations between the Grand Duchy of Moscow and the Persian Empire (Iran) officially commenced in 1521, with the Safavids in power. Past and present contact between Russia and Iran have long been complicatedly multi faceted; often wavering between collaboration and rivalry. The two nations have a long history of geographic, economic, and socio political interaction. Mutual relations have often been turbulent, and dormant at other times. Until 1720, on the surface, relations between Iran and Russia were largely friendly and the two operated on a level of equity. After 1720, with Peter the Great's attack on Iran and the establishment of the Russian Empire, the first of a long series of campaigns was initiated against Iran and the Caucasus. Since the fall of the Soviet Union, the two neighboring nations have generally enjoyed very close cordial relations. Iran and Russia are strategic allies and form an axis in the Caucasus alongside Armenia. Iran and Russia are also military allies in the conflicts in Syria and Iraq and partners in Afghanistan and post Soviet Central Asia. The Russian Federation is also the chief supplier of arms and weaponry to Iran. Due to international economic sanctions on Iran, Russia has become a key trading partner, especially in regard to the former's excess oil reserves. Currently Russia and Iran share a close economic and military alliance, and both countries are subject to heavy sanctions by most Western nations. Militarily, Iran is the only country in Western Asia that has been invited (in 2007) to join the Collective Security Treaty Organization, the Russia based international treaty organization that parallels NATO. As soon as he became president, Vladimir Putin pursued close friendship with Iran and deepened Russian military cooperation with Iran and Syria. In 2015, Putin ordered a military intervention in Syria, supporting the Assad regime and its Iranian allies with an aerial bombing campaign against the Syrian opposition. While much of the Iranian military uses Iranian manufactured weapons and domestic hardware, Iran still purchases some weapons systems from Russia. In turn, Iran assisted Russia with its drone technology and other military technology during its invasion of Ukraine. Iran has its embassy in Moscow and consulates in the cities of Astrakhan and Kazan. Russia has its embassy in Tehran, and consulates in Rasht and Isfahan.
Сафавиден бұрынғы дәуір
Ресей мен Парсы халықтары арасындағы байланыс бір мың жылдан астам тарихқа ие. Персия мен Ресей арасындағы сауда алмасы 8 ғасырдың басынан белгілі болған. Алғашында, 9 ғасырда рустар Серкландта саудагерлер ретінде пайда болды, олар Волга сауда жолы арқылы тері, бал және құлдар саудасын жүргізді. 9 ғасырдың соңы мен 10 ғасырдың басында алғашқы ұсақ шабуылдар жасалды. Рустар 913 жылы алғашқы ірі шапқыншылыққа шықты; 500 кемемен келген олар қазіргі Иран аумағындағы Горган аймағын, сондай-ақ Гиллан және Мазандаран аймақтарын тонады, құлдар мен мүліктерді алып кетті.
Contacts between Russians and Persians have a long history, extending back more than a millennium. There were known commercial exchanges as early as the 8th century AD between Persia and Russia. Initially, the Rus' appeared in Serkland in the 9th century traveling as merchants along the Volga trade route, selling furs, honey, and slaves. The first small scale raids took place in the late 9th and early 10th century. The Rus' undertook the first large scale expedition in 913; having arrived on 500 ships, they pillaged the Gorgan region, in the territory of present day Iran, and the areas of Gilan and Mazandaran, taking slaves and goods.
Сафавидтер империясы Ресей патшалығы / империясы
Тек 16 ғасырда Персия мен Ресей арасында ресми дипломатиялық байланыс орнатылды, ал соңғысы Англия мен Персия арасындағы саудада делдалдық қызмет атқарды. Ресей аумағы арқылы тауар тасымалдау ағылшындарға Осман және Португалияның бақылауындағы аймақтарды жалғыз қалдыруға мүмкіндік берді. Разиннің парсы ханшайымымен трагедиялық, жартылай аңызға айналған қарым-қатынасын баяндайтын орыс әні бүгінге дейін танымал. Осы қақтығыстардан кейін екі халық арасында ондаған жылдар бойы бейбітшілік орнады, сауда мен халықтардың қоныс аударуы гүлденді. Сафави және Осман мемлекеттерінің құлдырауынан кейін Ресей империясы күшейді. 1722 жылы Шах Сұлтан Хусейннің құлауы Сафави әулетінің соңына әкелді, ал Персияға ең үлкен қауіп – Каспий аймағындағы аумақты кеңейтуге бағытталған Ресей мен Османның мүдделері, әсіресе Персияның солтүстік-батыс бөлігі. Сафави кезеңінде Ресей мен Персияның күштері шамалы теңгерілген болатын. Алайда, Надир Шах ресейліктерді оған қарсы құлық жасады деп айыптағаннан кейін қарым-қатынастар тез нашарлады. 1741 жылы Дағыстанға жасалған шабуылдың бір бөлігі Ресейге қарсы бағытталған еді, сондықтан Надир Шаһтың өліміне дейін Терек өзені жоғары дабыл күйінде қалды. Қарим Хан Занд орыстарға Осман империясы сияқты жауларға қарсы көмектессе, солтүстік шекарадағы белгілі бір территорияларды уәде етті.
It was not until the 16th century that formal diplomatic contacts were established between Persia and Russia, with the latter acting as an intermediary in the trade between England and Persia. Transporting goods across Russian territory meant that the English could avoid the zones under Ottoman and Portuguese control. The Russian song telling the tragic semi legendary story of Razin's relationship with a Persian princess remains popular to this day. Peace reigned for many decades between the two peoples after these conflicts, in which trade and migration of peoples flourished. The decline of the Safavid and Ottoman state saw the rise of Imperial Russia on the other hand. After the fall of Shah Sultan Husayn brought the Safavid dynasty to an end in 1722, the greatest threats facing Persia were Russian and Ottoman ambitions for territorial expansion in the Caspian region—north western Persia specifically. During the Safavid period, Russian and Persian power was relatively evenly balanced. Relations sooned soured, however, after Nader Shah accused the Russians of conspiring against him. The invasion of Dagestan in 1741 was partially directed against Russia; thus the Terek River was left on a high state of alert until Nader Shah's death. Karim Khan Zand promised the Russians certain territories in the northern frontier if they helped him against enemies like the Ottomans.
Қажар Персиясы Ресей империясы
Иран мен Ресей арасындағы қарым-қатынас, әсіресе, Надир шахтың өлімі мен оның Әфшарид әулетінің ыдырауынан кейін қайтадан жанданды, бұл 18-шы ғасырдың ортасында Қажар әулетінің билікке келуіне әкелді. Қажарлардың Ресейдегі алғашқы парсы елшісі Мирза Әболхасан Хан Ильчи болды. Аға Мохаммад ханның билігінен кейін, ол елді тұрақтандырып, Кавказдағы Иранның ықпалын қайта орнатқаннан соң, қажар үкіметі ішкі дағдарыстарды басқарумен шұғылданды, ал бәсекелес отаршылдық державалар аймақта бекініп алуға тырысты. Португалдар, британдықтар және голландтар Парсы шығанағындағы Парсының оңтүстігі мен оңтүстік-шығысы үшін бәсекелессе, Ресей империясы Парсының солтүстік аумақтарында үстемдік орнату үшін оңтүстікке қарай еркін ілгеріледі. Ішкі саяси тартыстарға байланысты қажар үкіметі Ресейден келген солтүстік қауіпке қарсы тұра алмады. Фатх Әли шахтың тұсында әлсіреп, банкротқа ұшыраған патша сарайы, 1804–1813 жылдар аралығындағы Ресей-Парсы соғысының нәтижесінде, 1813 жылғы Гулистан шартын қол қоюға мәжбүр болды, осы арқылы қазіргі Дагестан, Грузия және Әзірбайжан Республикасының үлкен бөлігін Ресейге берді. 1826–1828 жылдар аралығындағы Ресей-Парсы соғысының нәтижесінде қол қойылған 1828 жылғы Түркменчай шарты қазіргі Армения мен Әзірбайжан Республикасының қалған бөлігінің жоғалуына әкелді және Ресейге өте пайдалы жеңілдіктер берді, Аббас Мирзаның күш-жігері мен бастапқы табысы Парсының солтүстік шебін қорғай алмады. Осы екі шарт бойынша Иран ғасырлар бойы Иранның бір бөлігі болған аумақтарының үлкен бөлігінен айырылды. Арас өзенінің солтүстігіндегі Грузия, Әзірбайжан, Армения және Солтүстік Кавказ Республикасы Дагестанның аумақтарын қамтитын аймақ 19-шы ғасырда Ресей басып алғанға дейін Иранның бір бөлігі болды. Ресей өзінің жаңадан басып алған жерлерін Иранның ықпалынан босату саясатын жүргізді. Осы арқылы Ресей үкіметі ортақ тілді сияқты, бұрынғыдан өзгеше, секулярлық принциптерге негізделген жаңа түркілік ұлттық сананы қалыптастыруға және таратуға көмектесті. Нәтижесінде, болашақ Әзірбайжан Республикасының көптеген иран тілдес тұрғындары өздерінің ирандық тегін жасыра бастады немесе біртіндеп ассимиляцияға ұшырады. Таттар мен күрдтер интеграция процесін өте жылдам жүзеге асырды. Бұл кезде парсылардың орыстарға қарсы сезімі өте жоғары болғандықтан, көптеген қалаларда көтерілістер болды. Бұл көтерілістер кезінде Тегеранда ашулы халық Александр Пушкиннің жақын досы, Парсы елшісі және танымал орыс зиялысы Александр Грибоедовті және жүздеген казактарды өлтірді. Ресей империясы Парсыға қарсы екі соғыста оңтүстікке қарай ілгерілегендігі, Түркменчай және Гулистан шарттарының батыс шекараларындағы орны, сондай-ақ 1823 жылы Аббас Мирзаның күтпеген өлімі және Персияның Ұлы визирі (Абол Қасем Қаем Мақам) өлтірілуі Парсының Орталық Азиядағы дәстүрлі бекінісін жоғалтуына әкелді. Қажарлар Орталық Азия мен Түркменстанның бір бөлігіне деген барлық талаптарынан бас тартуға мәжбүр болған Ахал шарты, парсылардың империялық Ресейдің жаңадан пайда болған әлемдік күшіне келген шығындарын толықтырды. Сол кезеңде, шахтың ұсынысымен және патшаның қолдауымен, ресейліктер парсы казак бригадасын құрды, ол келесі онжылдықтарда Иран тарихы мен Иран-Ресей қарым-қатынасында маңызды рөл атқарды. Парсы казактары ресейлік үлгіде ұйымдастырылып, ресейлік офицерлер басқарды. Олар Тегеран мен солтүстік орталықтардың көп бөлігін бақылады. Ресейліктер 1890 жылы Иранда банк мекемесін де құрды. 19-шы ғасырда ресейліктер Иранды төменгі "Шығыс" деп қарастырып, оның халқын кемсінтіп, Иран мәдениетінің барлық аспектілерін сықақ етті. Алайда, ресейліктердің ұлттық санасы Шығыс пен Батыс арасында бөлінгендіктен және орыс мәдениеті көптеген азиялық элементтерді қамтығандықтан, олар батыс еуропалықтарға қарағанда өзіндік сезімсіздікке және тіпті кемсінуге ұшырады. Өздерінің кемсінуін жою үшін олар Батыс Еуропа мемлекеттеріне өздерінің еуропалық екендігін және христиандық сенімін жоғарылату арқылы, сондай-ақ ирандықтарға деген төмен пікірін сықақпен білдіру арқылы өтемақы төлеуге тырысты. Тарихшы Елена Андреева бұл үрдіс 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында Иран туралы жазылған 200-ден астам орыс саяхатнамаларында ғана емес, сонымен қатар дипломатиялық және басқа да ресми құжаттарда да айқын байқалатынын қосты. Бірінші дүниелік соғысының парсылық науқаны басталғаннан кейін Ирандағы ресейлік әскерлердің саны сексен немесе тоқсан мыңға дейін бірте-бірте өсті. Ирандағы британдық-ресейлік ықпалының күшті болуының нәтижесінде Тегерандағы орталық үкіметтің өзінің министрлерін британдық-ресейлік консулаттардың келісімінсіз таңдауға мүмкіндігі болмады. Мысалы, Морган Шустер британдық және ресейлік дипломатиялық қысымның нәтижесінде парсы үкіметінен кетіп қалды. Шустердің "Парсының тұншығуы: еуропалық дипломатия мен шығыстық интриганың Парсыдағы он екі миллион мұсылманның ұлттық егемендігінен айырылуы" атты кітабы осы кезеңнің есебі болып табылады және Ирандағы Ресей мен Ұлыбританияның саясатын сынап көрсетеді. Бұл және 1911 жылы Машхадтың Гохаршад мешітіне ресейліктердің оқ жаудыруы, сондай-ақ ресейлік полковник В. Ляховтың парсы Ұлттық жиналысына оқ жаудыруы сияқты жағдайлардың нәтижесінде елде орыстарға қарсы сезім күшейді.
Irano Russian relations particularly picked up again following the death of Nader Shah and the dissolution of his Afsharid dynasty which gave eventually way to the Qajarid dynasty in the mid 18th century. The first Qajar Persian Ambassador to Russia was Mirza Abolhassan Khan Ilchi. After the rule of Agha Mohammad Khan, who stabilized the nation and re established Iranian suzerainty in the Caucasus, the Qajarid government was quickly absorbed with managing domestic turmoil, while rival colonial powers rapidly sought a stable foothold in the region. While the Portuguese, British, and Dutch competed for the south and southeast of Persia in the Persian Gulf, the Russian Empire largely was left unchallenged in the north as it plunged southward to establish dominance in Persia's northern territories. Plagued with internal politics, the Qajarid government found itself incapable of rising to the challenge of facing its northern threat from Russia. A weakened and bankrupted royal court, under Fath Ali Shah, was forced to sign the notoriously unfavourable Treaty of Gulistan (1813) following the outcome of the Russo Persian War (1804–1813), irrevocably ceding what is modern day Dagestan, Georgia, and large parts of the Republic of Azerbaijan. The Treaty of Turkmenchay (1828) was the outcome of the Russo Persian War (1826–1828), which resulted in the loss of modern day Armenia and the remainder of the Azerbaijan Republic, and granted Russia several highly beneficial capitulatory rights, after efforts and initial success by Abbas Mirza failed to ultimately secure Persia's northern front. By these two treaties, Iran lost swaths of its integral territories that had made part of the concept of Iran for centuries. The area to the north of the Aras River, which included the territories of the contemporary nations of Georgia, Azerbaijan, Armenia and the North Caucasian Republic of Dagestan, were Iranian territory until they were occupied by Russia in the course of the 19th century. Russia more or less openly pursued a policy to free their newly conquered land from Iran's influence. By doing this, the Russian government helped to create and spread a new Turkic identity that, in contrast to the previous one, was founded on secular principles, particularly the shared language. As a result, many Iranian speaking residents of the future Azerbaijan Republic at the time either started hiding their Iranian ancestry or underwent progressive assimilation. The Tats and Kurds underwent these integration processes particularly quickly. Anti Russian sentiment was so high in Persia during that time that uprisings in numerous cities were formed. The famous Russian intellectual, ambassador to Persia, and Alexander Pushkin's best friend, Alexander Griboyedov, was killed along with hundreds of Cossacks by angry mobs in Tehran during these uprisings. With the Russian Empire still advancing south in the course of two wars against Persia, and the treaties of Turkmanchay and Golestan in the western frontiers, plus the unexpected death of Abbas Mirza in 1823, and the murder of Persia's Grand Vizier (Abol Qasem Qa'em Maqam), Persia lost its traditional foothold in Central Asia. The Treaty of Akhal, in which the Qajarid's were forced to drop all claims on Central Asia and parts of Turkmenistan, topped off Persian losses to the global emerging power of Imperial Russia. In the same period, by a proposal of the Shah with the backing of the Tsar, the Russians founded the Persian Cossack Brigade, which and would prove to be crucial in the next few decades of Iranian history and Irano Russian relations. The Persian Cossacks were organized along Russian lines and controlled by Russian officers. They dominated Tehran and most northern centers of living. The Russians also organized a banking institution in Iran, which they established in 1890. During the 19th century, Russians dealt with Iran as an inferior "Orient", and held its people in contempt whilst ridiculing all aspects of Iranian culture. The Russian version of contemporaneous Western attitudes of superiority differed however. As Russian national identity was divided between East and West and Russian culture held many Asian elements, Russians consequently felt equivocal and even inferior to Western Europeans. In order to stem the tide of this particular inferiority complex, they tried to overcompensate to Western European powers by overemphasizing their own Europeanness and Christian faith, and by expressing scornfully their low opinion of Iranians. The historian Elena Andreeva adds that this trend was not only very apparent in over 200 Russian travelogues written about Iran and published in the course of the 19th and early 20th centuries, but also in diplomatic and other official documents. Following the start of the Persian Campaign of World War I, the number of Russian troops in Iran moderately grew to some eighty or ninety thousand. As a result of the major Anglo Russian influence in Iran, at a high point, the central government in Tehran was left with no power to even select its own ministers without the approval of the Anglo Russian consulates. Morgan Shuster, for example, had to resign under British and Russian diplomatic pressure on the Persian government. Shuster's book The Strangling of Persia: Story of the European Diplomacy and Oriental Intrigue That Resulted in the Denationalization of Twelve Million Mohammedans is an account of this period, criticizing the policies of Russian and Britain in Iran. These, and a series of climaxing events such as the Russian shelling of Mashad's Goharshad Mosque in 1911, and the shelling of the Persian National Assembly by the Russian Colonel V. Liakhov, led to a surge in widespread anti Russian sentiments across the nation.
Кеңес Одағы Ислам Республикасы (1979 жылдан кейін)
1979 жылы ақпанда Иран Ислам Республикасын алғаш рет Совет Одағы мойындады. Бірақ Иран-Ирак соғысы кезінде ол Саддам Хусейнге көп мөлшерде конвенциялық қару-жарақ жеткізді. Жоғарғы басшы аятолла Хомейни исламды, негізінен, Совет Одағының коммунистік идеалдарымен (мысалы, дінсіздікпен) үйлеспейтін деп санады, осылайша зайырлы Саддамды Мәскеудің одақтасы етіп қалдырды. Алайда, соғыс барысында АҚШ Иранға қару-жарақ ембаргосын салды, ал Совет Одағы Солтүстік Корея арқылы Иранға қару-жарақ жеткізді. Соғыстан кейін, 1989 жылы Иран Совет Одағымен қару-жарақ келісіміне келді. КСРО құлағаннан кейін Тегеран мен Мәскеу арасындағы дипломатиялық және сауда қатынастары күрт өсті, ал Ресей жақын арада Советтік Иранның қару-жарақ келісімдерін мұрагерлік етті. 1990 жылдардың ортасына қарай Ресей Иранның ядролық бағдарламасын дамыту жұмысын жалғастыруға келісті, Бушердегі ядролық реактор стансасын салуды аяқтау жоспарланды, ол шамамен 20 жылға кешіктірілген еді.
The Soviet Union was the first state to recognize the Islamic Republic of Iran, in February 1979. During the Iran–Iraq War, however, it supplied Saddam Hussein with large amounts of conventional arms. Supreme Leader Ayatollah Khomeini deemed Islam principally incompatible with the communist ideals (such as atheism) of the Soviet Union, leaving the secular Saddam as an ally of Moscow. However, during the war, the USA imposed an arms embargo on Iran, and the Soviet Union supplied arms to Iran via North Korea. After the war, in 1989, Iran made an arms deal with Soviet Union. With the fall of the USSR, Tehran–Moscow relations experienced a sudden increase in diplomatic and commercial relations, and Russia soon inherited the Soviet Iranian arms deals. By the mid 1990s, Russia had already agreed to continue work on developing Iran's nuclear program, with plans to finish constructing the nuclear reactor plant at Bushehr, which had been delayed for nearly 20 years.
Путин-Хаменеи жылдары
АҚШ пен Иран арасындағы қарым-қатынас шиеленісі күшейе бастағандықтан, ел Ресеймен де, Қытаймен де одақтасуға көбірек итереледі. Иран, Ресей сияқты, "Түркияның аймақтық мүдделеріне және түркілік идеологияның қандай да бір нысанда таралуына күдікпен қарайды".
As tension between the United States and Iran escalates, the country is finding itself further pushed into an alliance with Russia, as well as China. Iran, like Russia, "views Turkey's regional ambitions and the possible spread of some form of pan Turkic ideology with suspicion".
Әскери
Иран революциясына дейін Иранның әуе флоты толығымен батыстық өндірісте болды, бірақ 21-ғасырда Иранның әуе күштері мен азаматтық әуе флоты отандық және ресейлік өндірісте көбейіп келеді, себебі АҚШ пен Еуропа Иранға қарсы санкцияларды сақтап тұруда. 2007 жылдың мамыр айында Иран НАТО-ға ұқсас халықаралық келісім ұйымы – Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымына (ҰҚШҰ) қосылуға шақырылды. Шақыру сол кездегі ҰҚШҰ Бас хатшысы Николай Бордюжаның кеңсесінен келіп, ол: «ҰҚШҰ – ашық ұйым. Егер Иран біздің жарғымызға сәйкес өтініш берсе, біз оны қарастырамыз» деді. Батыстық сарапшылардың пікірінше, Иранның Ресей сияқты дәстүрлі қарсыласы басымдық танытқан әскери блокқа қосылуына аятоллалардың қарсылығы себеп болды. 2010 жылы Иранның уранды байытуды тоқтатудан бас тартуы БҰҰ-ны Иранға қарсы жаңа санкцияларды бекіту үшін 1929 нөмірлі жаңа қарар қабылдауға итерді, ол Иранға барлық типтегі ауыр қару-жарақтардың (соның ішінде зымырандардың) сатуын тыйым салады. Бұл Иранға С-300 жүйесін жеткізуді тоқтатуға әкелді. 2010 жылдың қыркүйегінде Ресей президенті Дмитрий Медведев Иранға С-300 зымыран жүйелерін, бронетранспорт құралдарын, ұшақтарды, тікұшақтарды және кемелерді жеткізуге тыйым салатын жарлыққа қол қойды. Махмуд Ахмадинежад Ресейді АҚШ-қа мойынсұнып отырғаны үшін сынады. Осы тыйымның нәтижесінде Иран Ресейге қарсы швейцариялық сотқа шағым түсірді, ал Ресей сот процесіне жауап ретінде Иранның ядролық мәселесіндегі дипломатиялық қолдауын тоқтатуы мүмкін екенін мәлімдеді. 2011 жылы Сирияда азаматтық соғыс басталғаннан бері Иран мен Ресей Сирия үкіметінің негізгі одақтастарына айналды, олар ашық түрде қарулы қолдау көрсетуде. Осы уақытта Ресейдің Батыспен қарым-қатынасы Ресей-Украина соғысы, Ұлыбританиядағы 2018 жылғы Скрипальді улау оқиғасы және Ресейдің Батыс саясатына араласуына байланысты нашарлады, бұл АҚШ пен Еуропаны Ресейге қарсы санкциялармен жауап беруге мәжбүр етті. Осының салдарынан Ресей Иранмен әскери одақтасуға белсенділік танытты. JCPOA келісімінен кейін президент Владимир Путин 2015 жылы S-300-ге тыйым салуды алып тастады және Иранға зымыраннан қорғаныс жүйесін жеткізу туралы келісім қайта жанданды. Жеткізу 2016 жылдың қараша айында аяқталды және оған 10 миллиард долларлық келісім жасалды, ол тікұшақтар, ұшақтар және артиллерия жүйелерін қамтыды. 2021 жылдың қаңтар айында Иран, Қытай және Ресей үшінші бірлескен теңіздік оқу-жаттығуларын өткізді, бұл үш елдің үшінші бірлескен оқу-жаттығуы болды. Үш елдің бірлескен теңіздік жаттығуы 2019 жылы Үнді мұхитында басталды.
Prior to the Iranian revolution Iran's air fleet was entirely Western made but in the 21st century Iran's Air Force and civilian air fleet are increasingly becoming domestically and Russian built as the US and Europe continue to maintain sanctions on Iran. In May 2007 Iran was invited to join the Collective Security Treaty Organization, the Russia based international treaty organization that parallels NATO. The invitation came from the desk of then CSTO Secretary General Nikolai Bordyuzha, who said that "the CSTO is an open organization. If Iran applies in accordance with our charter, we will consider the application." It was stated by a Western observer that the accession failed "basically due to the ayatollahs’ opposition to join a military bloc clearly dominated by a traditionally rival power of Iran such as Russia." In 2010, Iran's refusal to halt uranium enrichment led the UN to pass a new resolution, number 1929 to vote for new sanctions against Iran which bans the sale of all types of heavy weaponry (including missiles) to Iran. This resulted in the cancellation of the delivery of the S 300 system to Iran: In September 2010 Russian President Dmitry Medvedev signed a decree banning the delivery of S 300 missile systems, armored vehicles, warplanes, helicopters and ships to Iran. Mahmoud Ahmadinejad criticised Russia for kowtowing to the United States. As a result of the cancellation, Iran brought suit against Russia in Swiss court and in response to the lawsuit Russia threatened to withdraw diplomatic support for Iran in the nuclear dispute. Since the outbreak of the Syrian civil war in 2011, Iran and Russia have become the Syrian government's principal allies in the conflict, openly providing armed support. Meanwhile, Russia's own relations with the West plummeted due to the Russo Ukrainian War, the 2018 Skripal poisoning incident in Great Britain, and alleged Russian interference with Western politics, prompting the U. S. and Europe to retaliate with sanctions against Russia. As a result, Russia has shown a degree willingness to ally with Iran militarily. Following the JCPOA agreement, President Vladimir Putin lifted the S 300 ban in 2015 and the deal for the missile defense system to Iran was revived. The delivery was completed in November 2016 and was to be followed by a $10 billion deal that included helicopters, planes and artillery systems. In January 2021 Iran, China and Russia held their third joint naval exercise, the third joint exercise of the three countries, in the northern Indian Ocean and the Sea of Oman area. The joint exercise of the three countries began in 2019 in the Indian Ocean.
Украина соғысы
АҚШ-тың мәліметінше, Ресей-Украина соғысы барысында Ресей Ираннан әскери дрон сатып алуға тырысқан, 2022 жылдың маусым және шілде айларында Ресей делегациясы Тегеранның оңтүстігіндегі Кашан әуежайына барып, Иранда жасалған дронды қарап көрген. Иран АҚШ-тың бұл бағалауын сынап, соғыс кезінде Ресей мен Украинаға әскери жабдықтармен қамтамасыз етпейтінін, керісінше екі елдің де бейбіт шешім табуын талап еткен. 2022 жылдың қыркүйегінде украин әскері Ресей қолданған, Ираннан жеткізілген дронды анықтағанын хабарлады және дронның қираған бөліктерінің суреттерін жариялады. 2022 жылдың 6 қазанында Иран Ресейге "қосымша" жер-әуе зымырандары мен дрон жеткізуге келісім берді. 2022 жылдың 24 қазанында Иранның сыртқы істер министрі Хосейн Амирабдоллахиан, "егер Украина соғысында Иран дрондары азаматтарға қарсы қолданылғаны дәлелденсе", Иран "көз жұмбай қоймайды" деді, бірақ Иран мен Ресей арасындағы қорғаныс ынтымақтастығы жалғаса беретінін мәлімдеді. Әртүрлі БАҚ хабарлағандай, 2023 жылға қарай американдық барлау қызметі Иранның Украинадағы соғыс машинасына қолдау көрсету үшін Мәскеуге дрон зауытын салуға көмектесіп жатқанын мәлімдеді. 2023 жылдың тамызында Ақ үй Иранды Қатар мен Омандағы ядролық дағдарысты төмендету мақсатындағы кең ауқымды талқылаулар аясында Ресейге қарулы дрон сатуын тоқтатуға шақырды. Бұл күш-жігер тұтқын алмасу келісімдерімен бірге жүріп жатыр, соның нәтижесінде Иранның АҚШ азаматтары түрмеден үй қамауына ауыстырылды. АҚШ Украинадағы қақтығыста қолданылып жатқан дрон мен қосалқы бөлшектерді Ресейге жеткізуден Иранды тоқтатуға тырысады.
According to the United States, Russia sought to acquire drones from Iran during the Russo Ukrainian War, with a Russian delegation visiting Kashan Airfield south of Tehran in June and July 2022 to observe drones manufactured by Iran. Iran criticized the assessment by the United States, saying that it would not supply Russia or Ukraine with military equipment during the war, instead demanding that both nations seek a peaceful resolution. In September 2022, the Ukrainian military claimed that it encountered an Iranian supplied suicide drone used by Russia, publishing images of the wreckage of the drone. On October 6, 2022, Iran agreed to provide "additional" surface to air missiles and drones to Russia. On October 24, 2022, Iranian Foreign Minister Hossein Amirabdollahian said Iran would "not remain indifferent" if it is "proven that Iranian drones are being used in the Ukraine war against people," but claimed defense cooperation between Iran and Russia would continue. According to various media outlets, as of 2023, the American intelligence has claimed that Iran has been assisting Moscow in building a drone factory within its borders to maintain its war machine in Ukraine. In August 2023, The White House has reportedly urged Iran to cease selling armed drones to Russia as part of broader discussions in Qatar and Oman, aimed at de escalating the nuclear crisis. This effort runs alongside negotiations for a prisoner exchange deal, which recently led to the transfer of Iranian US citizens from prison to house arrest. The US seeks to prevent Iran from supplying drones and spare parts to Russia, currently used in the Ukrainian conflict.
Сауда
Ресей мен Иранның ортақ мүддесі Орталық Азиядағы АҚШ-тың саяси ықпалын шектеу. Бұл ортақ мүдде Шанхай ынтымақтастық ұйымына (ШЫҰ) 2005 жылы Иранға бақылаушы мәртебесін беруге және 2006 жылы толық мүшелікті ұсынуға әкелді. Ирандықтар 2021 жылдың 17 қыркүйегінде толық мүшелікке қол жеткізді. Мәскеу мен Пекин Тегеранның ШЫҰ-ға толық мүшелікке үміткерлігін қолдады. 2010 жылдың шілдесінде Иран мен Ресей энергетикалық салаларын дамытудағы ынтымақтастығын арттыру туралы келісімге келді. Келісімнің ерекшеліктерінің бірі – күніне 15 миллион баррельге дейін мұнай өндіретін бірлескен мұнай биржасын құру, бұл оны әлемдік нарықта жетекші орынға ие етуге мүмкіндік береді. «Газпром» және «Лукойл» Иранның мұнай-газ жобаларын дамытуға белсенді қатысып келеді. 2005 жылы Ресей Иранның ең ірі жетінші сауда серіктесі болды, Иранға барлық экспорттың 5,33% Ресейден жеткізілді. Екі ел арасындағы сауда қатынастары 2005 жылы 1 миллиард АҚШ долларынан 2008 жылы 3,7 миллиард АҚШ долларына дейін өсті. 2014 жылы Ресей мен Иран арасындағы қарым-қатынас күшейді, себебі екі ел де АҚШ санкцияларына тап болып, жаңа сауда серіктестерін іздестірді. 2014 жылдың тамызында екі ел 20 миллиард АҚШ долларына тең мұнайға тауар алмасу туралы келісімге қол қойды. 2021 жылы екі ел арасындағы сауда 81% өсіп, рекордтық 3,3 миллиард долларға жетті. 2022 жылдың басында Иран президенті Ибраһим Раиси Ресейдің шақыруымен Ресейге сапар шекті. Сапары барысында ол Иран мен Ресей арасындағы 20 жылдық ынтымақтастық туралы келісімнің жобасын тапсырды. Батыстың бір жазушысының пікірінше, санкциялардан қашу үшін Иран мен Ресей АҚШ бастаған санкциялар аясында тыйым салынған ондаған миллиард долларлық саудамен айналысатын құпия банктік және қаржы жүйесін құру үшін бірлесіп жұмыс істей алады. 2022 жылдың 20 наурызында Иранның Ауыл шаруашылығы министрі Жавад Садатинежад Мәскеуде Ресеймен өсімдік майы, бидай, арпа және жүгері сияқты 20 миллион тонна негізгі тауарларды импорттау туралы келісімге қол қойды. 2022 жылдың мамырында Ресей-Иран үкіметаралық комиссиясының бірлескен төрағалары, вице-премьер Александр Новак пен Иранның мұнай министрі Жавад Оуджи Тегеранда кездесіп, мұнай алмасу, бірлескен инвестицияларды арттыру, ықтимал еркін сауда аймағы, ресейлік Бушер ядролық электр станциясын кеңейту және ұзақ уақытқа созылған Солтүстік-Оңтүстік көлік дәлізін дамыту сияқты мәселелерді талқылады. Ресей президенті Владимир Путин 2022 жылдың 19 шілдесінде Тегеранға барып, Иран президенті Ибраһим Раисимен және Түркия президенті Режеп Тайып Ердоғанмен кездесті. Түркия президенті бұрын 2022 жылғы Украина қақтығысында делдалдыққа қатысқан. Үш ел соңғы жылдары «Астана бейбіт процесі» аясында Сириядағы 11 жылдан астам соғысты аяқтау үшін келіссөздер жүргізіп келеді. Иран мен Ресей Федерациясы халықаралық санкциялардың салдарынан экономикалық байланыстарды нығайтуға тырысады. 2022 жылдың желтоқсанында Ресей мен Иран Еуропаның шығыс шетінен Үнді мұхитына дейінгі 3 мың шақырымдық жаңа континенттік сауда бағытын жариялады, ол халықаралық санкциялардан тыс болуы мүмкін. Ресей мен Иран санкциялардың салдарынан ұқсас экономикалық қысымға ұшырады және екеуі де өсіп келе жатқан экономикаларын біріктіру үшін шығысқа бет бұрды. 2023 жылдың ақпан айының басында Тегеран мен Мәскеу Ресей Банкінің Ресейлік қаржылық хабарламалар жүйесін (SPFS) Иранның SEPAM ұлттық қаржылық хабарламалар қызметімен толық байланыстырғанын жариялады, екі ел де SWIFT жүйесінен шығарылған. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіргенінен кейін Ресейге санкциялар енгізілгеннен кейін екіжақты экономикалық байланыс күшейді, ал Иранмен JCPOA-ны қайта жаңғырту мүмкіндігі 2022 жылдың соңында азайды. 2022/23 жылдары Ресей 2,7 миллиард АҚШ долларымен санкцияларға ұшыраған Иран экономикасының ең ірі инвесторы болып табылады. Екі елдің де валютасының құны күрт төмендегендіктен, Ресей мен Иран өздерінің төлем жүйелерін Үндістан мен Қытай сияқты ірі экономикалармен байланыстыруды көздеп отыр. 2023 жылдың мамырында АҚШ Иран мен Ресей Украинаға қарсы қолданылатын дрондар жасау үшін жұмыс істеп жатыр деп мәлімдеді.
Russia and Iran also share a common interest in limiting the political influence of the United States in Central Asia. This common interest has led the Shanghai Cooperation Organisation (SCO) to extend to Iran as observer status in 2005, and offer full membership in 2006. The Iranians attained full membership status on 17 September 2021. Moscow and Beijing supported Tehran's successful bid for full membership in the SCO. In July 2010, Iran and Russia signed an agreement to increase their cooperation in developing their energy sectors. Features of the agreement include the establishment of a joint oil exchange, which with a combined production of up to 15 million barrels of oil per day has the potential to become a leading market globally. Gazprom and Lukoil have become increasingly involved in the development of Iranian oil and gas projects. In 2005, Russia was the seventh largest trading partner of Iran, with 5.33% of all exports to Iran originating from Russia. Trade relations between the two increased from US$1 billion in 2005 to $3.7 billion in 2008. In 2014, relations between Russia and Iran increased as both countries are under U. S. sanctions and were seeking new trade partners. The two countries signed a historic US$20 billion oil for goods deal in August 2014. In 2021, trade between the nations rose 81% to a record $3.3 billion. In early 2022, Ebrahim Raisi traveled to Russia at the invitation of his Russian counterpart. He handed over Iran's proposed draft for a 20 year cooperation agreement between Iran and Russia during his trip. In the opinion of at least one Western writer, in order to evade sanctions, Iran and Russia could be working together to create a "clandestine banking and finance system to handle tens of billions of dollars in annual trade banned under U. S. led sanctions." On 20 March 2022 it was reported that Iran, in the person of Agriculture Minister Javad Sadatinejad, had signed a deal in Moscow with Russia to import 20 million tons of basic goods including vegetable oil, wheat, barley and corn. In May 2022 Deputy Prime Minister Alexander Novak and Iranian Oil Minister Javad Owji, joint co chairs of the Russian Iranian Intergovernmental Commission had a meeting in Tehran at which they discussed such items as oil swaps, increasing joint investments, a possible free trade zone, adding to the Russian built Bushehr Nuclear Power Plant, and developing the long delayed North South Transport Corridor, a rail cargo route from all the way from Russia to India, among other items. Russian President Vladimir Putin visited Tehran on 19 July 2022 to meet with his Iranian counterpart Ebrahim Raisi and Turkey's Recep Tayyip Erdogan. The Turkish president was previously involved to mediate in the 2022 Ukraine conflict. The three nations have been holding talks in recent years as part of the "Astana peace process" to end more than 11 years of civil war in Syria. Iran and the Russian Federation attempt to boost economic ties after being hit by international sanctions. In December 2022, Russia and Iran announced a new transcontinental trade route from the eastern edge of Europe to the Indian Ocean. The passage spans 3,000 kilometers and could be established beyond the reach of international sanctions. Russia and Iran share similar economic pressures amid sanctions – and both look east to integrate their growing economies. In early February 2023, Tehran and Moscow announced they fully linked the Russian Financial Messaging System of the Bank of Russia (SPFS) with Iran's SEPAM national financial messaging service; both countries had been excluded from SWIFT. Bilateral economic ties had intensified since sanctions were placed on Russia after the 2022 Russian invasion of Ukraine, and chances for the revival of the JCPOA with Iran faded in late 2022. In 2022/23, Russia with US$2.7 billion is by far the largest investor in the sanctioned Iranian economy. As both countries face dramatically devalued currencies, Russia and Iran aim to link their payment system to larger economies such as India and China. In May 2023, the US said that Iran and Russia are working to build more drones which will be used against Ukraine.
Қауіпсіздік
Мәскеудегі «Крокус Сити Холл» шабуылынан кейін он күн өткен соң, Иранның 2024 жылғы Керман қаласындағы жарылыстардан кейін ұсталған ИИДХ-Қ жауынгерлерінен алынған мәліметтер негізінде Ресейді үлкен "террорлық операция" жоспарланып жатқаны туралы ескерткені хабарланды.
Ten days after the Crocus City Hall attack in Moscow it was reported that Iran had warned Russia that a major "terrorist operation" was being planned, based on information gathered from ISIS–K militants arrested after the 2024 Kerman bombings.
Еуразиялық экономикалық одақ
Иран мен Ресей арасындағы экономикалық және геосаяси қатынастар жылдар бойы жақсарғандықтан, Ресей мен Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) Иранның да ЕАЭО-ға қосылуын ұсынды. Қазіргі уақытта тек бір ғана ЕАЭО елі – Армения Иранмен құрлық шекарасын бөліседі, бірақ Каспий теңізі Иран мен Ресейді тікелей байланыстырады. Иран ЕАЭО-ға қосылуға ниет білдірді. 2015 жылы Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев пен Иран Президенті Хасан Роухани арасындағы кездесуде кеден одағы мен Иран арасындағы ынтымақтастық мүмкіндіктері талқыланды. Ресейдегі Иран елшісі Мехди Санаидің сөзіне қарағанда, Иран 2015 жылы ЕАЭО-мен өзара сауда, Орталық Азия елдеріне импорттық тарифтерді төмендету және келісімнің бір бөлігі ретінде АҚШ долларының орнына ұлттық валютада сауда жасау туралы келісімге қол қоюға баса назар аударды. 2015 жылдың мамырында Одақ Иранмен еркін сауда келісімін жасауға бастапқы келісім берді. Еуразиялық экономикалық комиссия кеңесіндегі Ресей өкілі Андрей Слепнев Еревандағы ЕАЭО сарапшылар деңгейіндегі кездесуде Иранды ЕАЭО-ның "Орталық Азиядағы маңызды серіктесі" деп атады. Виктор Христенко Иранның ЕАЭО-ға мүше барлық мемлекет үшін маңызды серіктес екенін де жеткізді. Ол "ЕАЭО мен Иран арасындағы ынтымақтастық – аймақтың экономикалық тұрақтылығын арттыру жөніндегі жұмысымыздың маңызды бағыты" деді.
As Iran and Russia economic and geo political relations have improved over the years, Russia and the Eurasian Economic Union (EEU) have opted for Iran to join the EEU as well. Currently, only one EEU country, Armenia, shares a land border with Iran, but the Caspian Sea provides a direct link between Iran and Russia. Iran has expressed interest in joining the EEU. A meeting between Kazakhstan President Nursultan Nazarbayev and Iranian President Hassan Rouhani was held in 2015 to discuss the prospect of cooperation between the customs union and Iran. According to the Iranian Ambassador to Russia, Mehdi Sanaei, Iran is focusing on signing an agreement with the EEU in 2015 regarding mutual trade and reduction of import tariffs to central Asian countries and trading in national currencies as part of the agreement rather than in US dollars. In May 2015, the Union gave the initial go ahead to signing a free trade agreement with Iran. Andrey Slepnev, the Russian representative on the Eurasian Economic Commission board, described Iran as the EEU's "key partner in the Middle East" in an expert level EEU meeting in Yerevan. Viktor Khristenko furthermore noted that Iran is an important partner for all the EEU member states. He stated that "Cooperation between the EEU and Iran is an important area of our work in strengthening the economic stability of the region".
Ормуз бұғазындағы аралдар
2023 жылғы 14 шілдеде Ресейдің сыртқы істер министрі Біріккен Араб Эмираттарының Ормуз бұғазындағы аралдарға қатысты талабын қолдады және «Парсы шығанағы» орнына «Араб шығанағы» терминін пайдаланды. 2023 жылдың желтоқсанында Иран БАӘ-нің талабын қолдаған Ресейдің келесі мәлімдемелерін айыптады.
On 14 July 2023, the Russian Minister of Foreign Relations supported the UAE claim on islands in the Strait of Hormuz and used the term 'Arabian gulf' instead of Persian Gulf. In December 2023, Iran condemned further Russian statements in support of the UAE's claim.
Санкциялар
Ресей мен Иран халықаралық санкцияларға тап болды, және санкциялардың ұзартылған әр кезеңі олардың қарым-қатынасын жақсарта түсетін секілді. Дегенмен, Ресей мен Иранға қарсы санкциялар салынғаннан кейін бұл жағдай шамалы өзгерді. Екі елдің АҚШ-пен қарым-қатынасын жақсарту, Мәскеу мен Тегеран арасындағы байланысты нығайтудан қиын болды. 2014 жылдың наурыз айынан бастап, Ресейдің Қырымды аннексиялауына және Украинаны тұрақсыздандыруына жауап ретінде, Еуроодақ, АҚШ және бірқатар Батыс елдері Ресейге қарсы шектеуші санкцияларды кезең-кезеңімен қабылдады. Қарсылық ретінде Ресей Батыс елдеріне қатысты шектеулер енгізіп, кейбір тағамдық өнімдерді импорттауға тыйым салды. 2018 жылдың қараша айында Трамп әкімшілігі Иранға қатысты санкцияларды толығымен қайта орнатты.
Both Russia and Iran are subject to international sanctions, and each extended period of sanctions seems to improve the relationship between them. This, however, has changed somewhat following the imposition of sanctions against both Russia and Iran. Improving the countries’ respective ties with the US proved more difficult than forging closer ties between Moscow and Tehran. Since March 2014, In response to Russia's annexation of Crimea and the purposeful destabilization of Ukraine, the EU, the US, and a number of other Western nations have gradually adopted restrictive sanctions against Russia. In retaliation, Russia imposed its own restrictions on Western nations, prohibiting the import of some food items. In November 2018, the JCPOA lifted Iran sanctions were entirely reinstated by the Trump administration.
Сауалнамалар
2015 жылғы Pew Research Center деректеріне сәйкес, ресейліктердің 54% Иранға жағымсыз пікір білдірсе, 34% оң пікір білдірген. 2013 жылғы BBC World Service сауалнамасы бойынша, ресейліктердің 86% Иранның ықпалын жағымды деп санайды, ал 10% жағымсыз пікір білдірген. 2013 жылдың соңында Gallup компаниясы жүргізген сауалнама көрсеткендей, ресейліктердің пікірінше, Иран әлемдегі бейбітшілікке төнетін ең үлкен қауіптің алтыншысы (3%) болып саналады, ал одан бұрын АҚШ (54%), Қытай (6%), Ирак (5%) және Сирия (5%) тұр. 2018 жылғы желтоқсанда IranPoll жүргізген сауалнамаға сәйкес, ирандықтардың 63,8% Ресейге жағымды көзқарас білдірсе, 34,5% жағымсыз пікір білдірген.
According to 2015 data from Pew Research Center, 54% of Russians have a negative opinion of Iran, with 34% expressing a positive opinion. According to a 2013 BBC World Service poll, 86% of Russians view Iran's influence positively, with 10% expressing a negative view. A Gallup poll from the end of 2013 showed Iran ranked as sixth greatest threat to peace in the world according to Russian view (3%), after United States (54%), China (6%), Iraq (5%), and Syria (5%). According to a December 2018 survey by IranPoll, 63.8% of Iranians have a favorable view of Russia, with 34.5% expressing an unfavorable view.