Кіріспе

Оқулықтардағы пікірқайшылық оқу бағдарламаларындағы пікірқайшылық – оқулықтардағы нақты немесе қабылданатын пікірқайшылықты білдіреді.

Мектеп оқулықтарының алалаушылығы

Мектеп оқулықтарының мазмұны көбінесе пікірталас тудырады, себебі олардың негізгі аудиториясы жастар, ал "әдемілеу" термині сынға ұшыраған немесе зиян келтіретін фактілер мен пікірлерді таңдап алып тастауды білдіреді. Тарихтағы әскери қылмыстар туралы хабарлау өте күрделі мәселе, мысалы Холокост (немесе Холокостты жоққа шығару) және Вьетнам соғысы бойынша "Қысқы әскер" тергеуі. Кез келген қоғамның кемшіліктері мен қателіктері көбінесе ұлттық немесе патриоттық көзқарасқа басымдық беру үшін көзге көрсетілмейді. Сонымен қатар, христиандар және басқа діндарлар кейде эволюция теориясын мектептерде оқытуға қарсылық көрсетуге тырысады, өйткені бұл теория олардың діни сенімдерімен қақтығысады; жаратылыс теориясын ғылым ретінде оқыту да көптеген мемлекеттік мектептерде тыйым салынған. Орта білім беру контекстінде фактілер мен тарихтың қалай ұсынылуы заманауи ой-пікірдің, көзқарастардың және әлеуметтенудің түсінілуіне зор әсер етеді. Таратылатын ақпаратты цензуралаудың бір заңды себебі – мұндай материалдың жасөсперімдерге жарамсыздығы. "Жарамсыз" деген айырмашылықты қолданудың өзі де даулы, себебі оны кең ауқымды және саяси мақсаттағы цензураны күшейту үшін пайдалануға болады.

Дінге бейімделу

Көптеген елдер мен штаттарда білім берудегі жасайлыққа қарсы ережелер бар, бірақ олар әрқашан орындалмайды. Калифорния штатының Білім беру департаментінің ережелерінде (Код 60044) былай делінген: "Ешқандай діни сенім мен амал қысымға ұшыратылмайды және ешқандай діни топ кемсіз деп көрсетілмейді". "Діни сенімдер мен амалдарды түсіндіру немесе сипаттау оқушыны қандай да бір дінге сенуге немесе сенбеуге мәжбүрлемейді және ешқандай діни сенімді сіңіруді мақсат етпейді". Осы ережелерге сәйкес, 2005 жылы Калифорния штатының Білім беру кеңесі мектеп оқулықтарындағы индуизм, иудаизм және ислам туралы бұрмалауларды түзеді. Бұл бұрмалаулардың көпшілігі жасайлықты, қателікті немесе мәдени тұрғыдан кемсітуші деп сипатталды. Яһудилер ұсынған 500 өзгеріс, индуистер ұсынған ондаған өзгерістер және мұсылмандар ұсынған шамамен 100 өзгеріс қабылданды.

Жыныстық бейімділік

ЮНЕСКО-ның 2020 жылғы білім беруді бақылау жөніндегі жылдық есебіне сәйкес, көптеген елдерде мектеп оқулықтарында әйелдер кейіпкерлері сирек кездеседі және көбінесе кемсітушілікке ұшырайды. Профессор Рая Блумбергтің айтуынша, мектеп оқулықтарында әйелдердің болмауы немесе олардың көбінесе бағынышты рөлдерде бейнеленуі гендерлік теңгерімсіздікті күшейтеді. Блумберг атап көрсетеді, миллиондаған балалар мектепке қатысуын тоқтатқанда, білім берудегі гендерлік қиылық мәселесі назардан тыс қалып, жаңалықтарға көрінбейді. Валерия Перассоның сөзіне қарағанда, гендерлік қиылықтың кең таралғандығы барлық континенттердегі бастауыш мектеп оқулықтарында байқалады. 2010-2016 жылдар аралығындағы жеті жыл ішінде 5 факультетте 523 000-нан астам студенттік сауалнамалар жинақталды. Деректер жиынтығында 2392 бірегей курс және 3123 жеке оқытушы тіркелді. Зерттеушілер мынадай қорытынды жасады: «Біз әйелдерге және ағылшыз тілінде сөйлейтін қызметкерлерге қатысты статистикалық тұрғыдан маңызды қиылықты анықтадық, бірақ бұл әсерлер барлық факультетте де байқалмайды. Мәдени фонның әсері туралы біздің тұжырымдарымыз жаңа және маңызды, себебі Австралияда халықтың мәдени әртүрлілігі жоғары, қазіргі саясат пен әкімшілік шаралар гендерлік қиылықты жоюға бағытталған, бірақ мәдени немесе нәсілдік қиылыққа көбірек назар бөлмейді. Біз факультеттегі ағылшыз тілінде сөйлейтін әйелдердің немесе қызметкерлердің үлесі қиылықпен теріс корреляцияда болуы мүмкін екенін көрсететін бірнеше дәлелдер таптық, яғни оқытушылар құрамының әртүрлі болуы қиылықты азайтуға көмектеседі. Сондай-ақ, осы потенциалды қиылықтардың масштабын ескере отырып, SET баллдары оқытудың сапасын бағалау үшін жеткіліксіз болуы мүмкін екенін анықтадық. Сонымен қатар, студенттердің жаңасалмалы қиылықтары білім деңгейіне байланысты өзгеретінін көрсететін ешқандай дәлел таппадық». Саяси оңшылдардың өкілі профессор Ларри Швайкарт кері пікір білдіреді: ол өзінің «Америка тарихы туралы 48 либералдық жалған» атты еңбегінде АҚШ тарихының білім беруі либералдық қиылыққа ұшыраған деп мәлімдейді. «Оқулықтардағы мәселелер» атты маңызды кітабында Гари Тобин мен Деннис Р. Ибарра кейбір американдық оқулықтарда еврей тарихы мен дінінің антисемиттік нұсқалары, әсіресе христиандық пен исламға қатысты қалай бейнеленгенін көрсетеді. Авторлар кейбір АҚШ оқулықтары «иудейлер мен Израиль жері арасындағы байланысты жоққа шығаратындығын» анықтады. Израиль аймақтағы соғыстарды бастаушы және отаршыл ретінде айыпталады. Яһудилер Исаны өлтіруде кінәлі деп танылады. Жалпы алғанда, оқулықтарда қайталап келтірілетін қате ақпараттар фанатизмге ұласады.

Таяу Шығыс

Палестиналық оқулықтары Израильге қарсы бағытталғандығы үшін бірнеше рет сыналып келді. Вашингтондағы Джордж Вашингтон университетінің профессоры Нейтан Браун жүргізген тәуелсіз зерттеуде Палестина Ұлттық Басқармасы жазған кітаптар Палестинаның ұлттық ерекшеліктеріне қатысты қырқыстардан қашып, өте ұлтшыл болғанымен, жеккөрушілікке, зорлық-зомбылыққа және антисемитизмге ұлтамайтыны анықталды. Бұл оқу бағдарламасын "бейбітшілікке бағытталған" деп те айтуға болмайды, бірақ оған тағылған айыптаулар көбінесе әлдеқайда жоғарылатылып немесе қате берілген. 2000 жылы Бейбітшілік әсерін бақылау орталығының (CMIP) жүргізген талдауында Израиль оқулықтарында арабтарға қарсы идеологиялық әсер ету, исламды жағымсыз бейнелеу болмағаны анықталды. Алайда 2012 жылы Иерусалимдегі Еврей университетінің тіл және білім беру профессоры Нурит Пелед Эльханан "Израиль мектеп кітаптарындағы Палестина: Білім берудегі идеология және насихат" атты зерттемесін жариялады. Зерттемесінде Израиль мектеп кітаптарының расизмді және арабтарға қатысты жағымсыз бейнелерді таратып, Израиль балаларын міндетті әскери қызметке дайындайтыны анықталды.

Үндістан

1982 жылы Ұлттық білім беру ғылыми-зерттеу және оқыту кеңесі (NCERT) оқулықтарды қайта жазу жөніндегі нұсқаулар шығарды. Онда: «Орта ғасырлық кезеңді индустар мен мұсылмандар арасындағы қақтығыс кезеңі ретінде сипаттауға тыйым салынады» делінген. 1989 жылдың сәуір айында Батыс Бенгалияның орта білім беру басқармасы мектептерге және оқулық баспагерлеріне «Мұсылман үкіметіне ешқандай сын емес, мұсылман билеушілері мен басқыншыларының ғибадатханаларды қиратуы туралы ескертулер болмауы керек» деген нұсқау берді. Мектептер мен баспагерлерге ислам дініне күштеп көшу туралы айтуды елемеу және жою тапсырылды. Кейбір ғалымдар бұл «өзгерістердің» саяси мақсатта жасалғанын және цензура екенін айтты. Арун Шори оқулықтардағы бұл өзгерістерді сынап, былай деді: «Аурангзебтің дін саясаты» тарауында ең көп жойылған мәліметтер тіркелген. Оның индустарға, олардың ғибадатханаларына, исламның ықпалын таратуға қатысты барлық әрекеттері туралы мәліметтерді кітаптан алып тастау бұйырылды. «Бір сөзбен айтқанда, күштеп дінге көшу, жаппай қырғын, ғибадатханаларды қирату болмайды. Сол кездегі мұсылман тарихшылары тозаққа жіберілген «кәпірлердің» үйіндісіне риза болды. Мұсылман тарихшылары билеушіге ол қиратқан ғибадатханалар үшін мақтау айтты. Барлығы ақталды. Объективті тарих үшін объективті ақтау. Ал бүгін егер біреу осы оқулықтарға шындықты қайтаруға тырысса, олар «Тарихты діни мақсатта қайта жазу» деп айқайлайды».

Пәкістан

Білім берудегі жағдайлық көзқарас көптеген Оңтүстік Азия елдерінің оқу бағдарламаларында жиі кездесетін құбылыс. Вагмардың сөзіне қарағанда, Шығыс қоғамдарының көпшілігінде ұлттық сезімнің күшті болуы және империялық кезеңнен кейінгі психологиялық мәселелер бар, онда мемлекеттік идеология эклектикалық тарихи тұжырымдамаларды жоққа шығарады. Пәкістанның зұлымдыққа шақыру, тарихты бұрмалау сияқты мәселелері халықаралық ғалымдарды субконтиненттің ортақ тарихын жазу үшін тарихшылардың үйлесімді күш-жігерін қажет етуге алып келді. Пәкістандық оқулықтарда үндістерге, индуистерге және басқа да діни азшылықтарға қатысты жағдайлық көзқарас байқалады. Алайда, Нельсон кез келген білім беру реформасының жергілікті қоғамдардың қажеттіліктеріне негізделуі керектігін атап өтеді. Пәкістандық оқулықтардағы жағдайлық көзқарасты Рубина Сайгол, Первез Худбой, К. К. Азиз, И. А. Рахман, Мубарак Али, А. Х. Наяр, Ахмед Салим, Иветта Россер және тағы басқалар зерттеді. Наяр мен Салимнің 2003 жылы Пакистанның білім беру жүйесінің 30 сарапшысымен бірлесіп жүргізген зерттеуі оқулықтарда индуистерге қарсы зұлымдық сезімін тудыруға бағытталған мәлімдемелер бар екенін көрсетті. Сондай-ақ, джихад, шаһадат, соғыстар және әскери қаһармандарға ерекше назар аударылды. Зерттеуде оқулықтарда гендерлік стереотиптердің көп екені де айтылды. Баяндамада Пәкістандық оқулықтардағы кейбір мәселелер мынадайлар деп көрсетілген: "Ұлттың діни әртүрлілігіне сезімталдық танытудың жетіспеуі"; "Джихад пен шаһадатты насихаттауды қоса алғанда, зорлық-зомбылыққа және жауынгерлікке шақыру"; "соғысты дәріптеу және күш қолдану"; "тарихтағы нақты оқиғалардың мәнін бұрмалайтын фактілердің қателігі мен жою"; "әсіресе әйелдерге және діни азшылықтарға, сондай-ақ басқа ұлттарға қатысты жағдайлық көзқарас, зұлымдық және кемсітушілікке ұқсас көзқарастарды қалыптастыру"; және "оқушылардың өзіндік талдау қабілетін дамытуға көмектесетін ұғымдарды жою". Бұл мәселелер әлі де сақталып отырған сияқты: 2003 жылдың желтоқсан айында Федералды білім министрлігінің оқу бағдарламасы бөлімі екі маңызды кемшілік болғандықтан бір оқулықты қабылдаудан бас тартты: оқулықта мұсылман емес адамның хаты болды, және оқулықта күйеу мен әйелдің екеуі де жұмыс істеп, үй шаруасын бірге атқаратын отбасы туралы әңгіме жазылған. 2004 жылдың ақпан айында оқу бағдарламасы бөлімі джихад туралы жеткілікті материал болмағандықтан бір оқулықты мақұлдамады. Пәкістандық оқулықтар 1972 жылға дейін салыстырмалы түрде жағдайлық болды, бірақ Бхутто және әсіресе Зияның (1977–88) билігі кезінде қайта жазылып, толығымен өзгертілді. Пәкістандық оқулықтардағы жағдайлық көзқарас туралы Иветта Россер (2003) да мәлімдеме жасады. Ол "соңғы онжылдықтарда Пәкістанның әлеуметтік зерттеулер оқулықтары Пәкістан саясаткерлері өздерінің индус көршілеріне жек көру сезімін сіңіруге тырысқан алапат ретінде пайдаланылып келді" деп жазды және соның салдарынан "Пәкістанның идеологиясымен тәрбиеленген Пәкістандықтардың ұрпақтарының санасында жек көру мен күдіктің іздері қалды" деді. Пәкістан саясатын немесе сыбайлас жемқорлықты сынаған профессорлар кейде кемсітілуі мүмкін. Пәкістан саясатын сынаған доктор Парвез Худбой МТИ физика кафедрасында лекция оқу үшін елден кетуде қиындықтарға тап болды, өйткені оған шетелге сапарға шығуға қажетті NOC (No Objection Certificate) сертификаты берілмеді. Пәкістандық оқулықтарда "Гибралтар" операциясы туралы ештеңе айтылмаған. Лахорға Үндістан армиясының шабуылына себеп болған "Гибралтар" операциясы тарих оқулықтарында көрсетілмейді. Пәкістандық оқулықтарға сәйкес, Лахорға Пәкістан армиясының ешқандай шарасыздықсыз шабуыл жасалды.