Кіріспе
Кен Элтон Кези (17 қыркүйек 1935 – 10 қараша 2001) – американдық романист, эссеші және контрмәдениет қайраткері. Ол өзін 1950-ші жылдардың «Биттер» буыны мен 1960-шы жылдардың хиппилері арасындағы байланыс деп есептеді. Кези Колорадо штатының Ла-Хунта қаласында дүниеге келді және Орегон штатының Спрингфилд қаласында өсті, 1957 жылы Орегон университетін бітірді. Ол Стэнфорд университетінде шығармашылық жазу бойынша магистратурада оқығаннан кейін 1960 жылы «Күкі ұясынан ұшып өтті» романын жазуға кірісті; роман екі жылдан соң жарық көрген кезде бірден коммерциялық және сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Осы кезеңде Кези кірісін толықтыру үшін ЦРУ қаржылаған, галлюциногендік препараттарды (мескалин мен ЛСД-ні қоса алғанда) зерттеуге қатысты. «Күкі ұясынан ұшып өтті» романы жарық көргеннен кейін Кези Калифорния штатының Ла-Хонда қаласына көшіп, Стэнфордтан бұрынғы әріптестерімен, богемалық және әдеби тұлғалармен, соның ішінде Нил Кассади және басқа да достарымен бірге «Қуаныш шақырушылар» деп аталған жиындарды ұйымдастыра бастады. Том Вольфтің 1968 жылғы «Жаңа журналистика» кітабында сипатталғандай, кейбір кештер «Қышқылдық тесттер» деп жарнамаланды және ЛСД қолдануды мультимедиалық қойылымдармен үйлестірді. Ол «Қышқылдық тесттердің» үй тобы болған Grateful Dead тобына кеңес берді және олардың мансабы бойына оларға үлкен әсер етті. Кезидің екінші романы «Кейде керемет ой» 1964 жылы жарық көрген кезде кейбір сыншылар мен оқырмандарды екіге бөліп, коммерциялық сәттілікке ие болды. Уильям Фолкнердің «Йокнапатауфа» сагасының модернистік дәуіріне ұмтылған Орегон ағаш кесушілер отбасының тағдырын баяндайтын эпикалық туынды ретінде Кези оны өзінің ең маңызды туындысы деп санады. 1965 жылы марихуана иелігі үшін тұтқындалып, өзін-өзі өлтіруге әрекеттенгені үшін Кези бес айға түрмеге қамалды. Кейін ол Уилламет аңғарына оралып, Орегон штатының Плезант-Хилл қаласында қоныстанды, онда өмірінің соңына дейін жеке және отбасылық өмір салтын сақтады. Орегон университетінде оқытумен қатар, Кези «О. У. Левон» псевдонімімен жұмыс істейтін жұмыс орнының студенттерімен бірлесіп жазған «Caverns» (1989) романын аяқтады. Ол Esquire, Rolling Stone, Oui, Running және The Whole Earth Catalog сияқты басылымдарға әңгімелер мен репортаждар жариялауды жалғастырды; осы туындылардың әртүрлі нұсқалары Кезидің «Гараж сатуы» (1973) және «Шайтанның жәшігі» (1986) жинақтарында топталды. 1974 және 1980 жылдар аралығында Кези «Океанда түкіру» әдеби журналының алты нөмірін жариялады, онда аяқталмаған романынан үзінділер («Бабушка Уиттердің жеті дұғасы», Кезидің әжесі Альцгеймер ауруымен күресі туралы есеп) және Марго Сент-Джеймс, Кейт Миллетт, Стюарт Брэнд, Сол Пол Сираг, Джек Сарфатти, Пол Красснер және Уильям С. Берроуз сияқты жазушылардың туындылары жарияланды. 1992 жылы үшінші романы («Теңізшінің әні») жылы қабылданудан кейін, ол «Қуаныш шақырушылармен» қайта қосылды және денсаулығы нашарлағанға дейін (соның ішінде инсульт) Интернетте туындыларын жариялай бастады.
Ken Elton Kesey (September 17, 1935 – November 10, 2001) was an American novelist, essayist and countercultural figure. He considered himself a link between the Beat Generation of the 1950s and the hippies of the 1960s. Kesey was born in La Junta, Colorado, and grew up in Springfield, Oregon, graduating from the University of Oregon in 1957. He began writing One Flew Over the Cuckoo's Nest in 1960 after completing a graduate fellowship in creative writing at Stanford University; the novel was an immediate commercial and critical success when published two years later. During this period, Kesey participated in CIA financed studies involving hallucinogenic drugs (including mescaline and LSD) to supplement his income. After One Flew Over the Cuckoo's Nest was published, Kesey moved to nearby La Honda, California, and began hosting happenings with former colleagues from Stanford, bohemian and literary figures including Neal Cassady and other friends, who became collectively known as the Merry Pranksters. As documented in writer Tom Wolfe's 1968 New Journalism book The Electric Kool Aid Acid Test, some of the parties were promoted to the public as Acid Tests, and integrated the consumption of LSD with multimedia performances. He mentored the Grateful Dead, who were the Acid Tests' house band, and continued to exert a profound influence upon the group throughout their career. Kesey's second novel, Sometimes a Great Notion, was a commercial success that polarized some critics and readers upon its release in 1964. An epic account of the vicissitudes of an Oregon logging family that aspired to the modernist grandeur of William Faulkner's Yoknapatawpha saga, Kesey regarded it as his magnum opus. In 1965, after being arrested for marijuana possession and faking suicide, Kesey was imprisoned for five months. Shortly thereafter, he returned home to the Willamette Valley and settled in Pleasant Hill, Oregon, where he maintained a secluded, family oriented lifestyle for the rest of his life. In addition to teaching at the University of Oregon—an experience that culminated in Caverns (1989), a collaborative novel by Kesey and his graduate workshop students under the pseudonym "O. U. Levon"—he continued to regularly contribute fiction and reportage to such publications as Esquire, Rolling Stone, Oui, Running, and The Whole Earth Catalog; various iterations of these pieces were collected in Kesey's Garage Sale (1973) and Demon Box (1986). Between 1974 and 1980, Kesey published six issues of Spit in the Ocean, a literary magazine that featured excerpts from an unfinished novel (Seven Prayers by Grandma Whittier, an account of Kesey's grandmother's struggle with Alzheimer's disease) and contributions from writers including Margo St. James, Kate Millett, Stewart Brand, Saul Paul Sirag, Jack Sarfatti, Paul Krassner and William S. Burroughs. After a third novel (Sailor Song) was released to lukewarm reviews in 1992, he reunited with the Merry Pranksters and began publishing works on the Internet until ill health (including a stroke) curtailed his activities.
Ерте өмір
Кизи 1935 жылы Колорадо штатының Ла-Хунта қаласында сүт шаруалары Женева (құрмет аты Смит) мен Фредерик А. Кизидің отбасында дүниеге келді. Кизи 10 жасқа толғанда, 1946 жылы отбасы Орегон штатының Спрингфилд қаласына көшті. 1956 жылы Орегон университетінің журналистика және коммуникация мектебінде оқып жүргенде, Кизи өзінің орта мектептегі жақын досы, Орегон мемлекеттік колледжінің студенті Норма "Фей" Хаксбимен қашып кетті. Олар өмірінің соңына дейін бірге болды және үш балалары болды: Джед, Зейн және Шаннон. Сонымен қатар, Фейдің келісімімен Кеннің қызы Саншайн Кези дүниеге келді, оның әкесі – Merry Prankster тобының мүшесі Кэролин "Mountain Girl" Адамс. 1966 жылы туған Саншайн Адамс пен оның әкесі Джерри Гарсия тәрбиеледі. Кизи бірінші курста футболдан стипендия алды, бірақ дене бітіміне сәйкес келетін Орегон университетінің күрес командасына ауысты. 1956-57 маусымда 88,5% жеңіс көрсеткеннен кейін ол Солтүстік-Батыс аймағының үздік күрескері үшін Фред Лоу стипендиясын алды. 1957 жылы Кизи Тынық мұхиты жағалауындағы университеттер арасындағы жарыста өз салмақ санатында екінші орын алды. Оқу кезеңінде Beta Theta Pi ұйымының мүшесі болған Кизи 1957 жылы Орегон университетін сөйлеу және коммуникация мамандығы бойынша бітірді. Негізгі пәнінің көп бөлігін құраған драматургия және сценарий жазу курстары оны қызықтырмады, сондықтан колледждегі оқуының соңғы жартысында ол Джеймс Б. Холлдың сабақтарына қатысты. Холл – Айова жазушылар шеберханасының түлегі, бұрын Корнелл университетінде сабақ берген және кейін Калифорния университетінің Санта-Круз қаласындағы колледжінің проректоры болған көрнекті тұлға. Холл Кизиді өзінің шәкірті ретінде қабылдап, әдеби шығармаларға деген қызығушылығын арттырды. Кизиге бұрын ғылыми фантастикамен шектелген оқу тақырыптарына Эрнест Хемингуэй және әдеби модернизмнің басқа да өкілдерімен таныстырды. Лос-Анджелесте актерлік өнерге бірнеше рет талпыныс жасағаннан кейін, Кизи өзінің алғашқы әңгімесін ("Сентябрьдің бірінші жексенбісі") "Northwest Review" журналында жариялады және 1958-59 оқу жылында Вудроу Уилсон ұлттық стипендиясына сәтті өтініш берді. Холлдың өтініші бойынша өтініш берген Кизиге беймәлім, маверк әдеби сыншы Лесли Фидлер (сол кезде Монтана университетінде жұмыс істеген) аймақтық стипендиялық комиссияны "жаңағы Кизиді" Рид колледжінің және басқа да элиталық оқу орындарының студенттерімен бірге таңдауға көндірді. Коммуникация мамандығы бойынша ағылшын тіліндегі магистрлік дәрежеге қажетті алғышарттар болмағандықтан, Кизи сол күзде Стэнфорд университетінің Шығармашылық жазу орталығында дипломсыз оқу бағдарламасына түсті. Алдағы бес жыл бойы Стэнфордта оқып, жұмыс істеген кезде, олардың көпшілігін университет гольф алаңының жанында орналасқан тарихи богемалық анклав – Перри Лэйнде өткізді. Ол Кен Баббс, Ларри Макмертри, Венделл Берри, Эд Маккланахан, Гурни Норман және Роберт Стоун сияқты жазушылармен жақын достық қарым-қатынас орнатты. Стоунның айтуынша, Штегнер "Кизиді өркениетке, интеллектуалдыққа және салауаттылыққа қауіп деп қарады" және 1959-60 және 1960-61 оқу жылдарында Кизидің Штегнер стипендиясына үміткерлігін қабылдамады. Дегенмен, Кизи өзінің алғашқы романы үшін 2000 долларлық Харпер Сакстон сыйлығын алды (көп рет қабылданбаған "Зоопарк") және дипломдық жазу семинарына қатысты. Бұл бұрынғы Штегнер стипендиаттарына берілетін мүмкіндік болғанмен, Кизи Скоткрофтқа өзінің әріптесі (1960 жылға дейін демалыста болған) "сабаққа тегін қатыса алатынын айтқан" деп жалған мәлімдеме жасаған арқасында ғана орын алды. Каулидің жетекшілігімен ол "Күкі ұясынан ұшқандар" романының жобасын жасап, оны дайындауға кірісті. 1999 жылы Роберт К. Эльдермен сұхбаттасқанда Кизи: "Мен битник болу үшін тым жас едім, ал хиппи болу үшін тым қарт едім", - деп еске алды.
Психоделикалық дәрі-дәрмектермен тәжірибе жүргізу
Перри Лейн көршісі және Стэнфорд психологиясының аспиранты Вик Ловеллдің шақыруымен Кизи, Менло Парк ардагерлер ауруханасында МКУЛТРА жобасы аясында ЦРУ қаржыландырған зерттеуге қатысуға ерікті болды, ол түнгі медбике болып жұмыс істеді. Зерттеу психоделикалық препараттардың, әсіресе ЛСД, псилоцибин, мескалин, кокаин, аМТ және ДМТ әсерін зерттеді. Кизи осы препараттармен болған тәжірибелері туралы зерттеу кезінде де, кейін жеке түрде есірткі қолданған жылдары да көптеген егжей-тегжейлі жазбалар қалдырды. Кизидің медициналық тәжірибелік қатысуы, сондай-ақ Ардагерлер әкімшілігі ауруханасындағы жұмысы «Күкі ұясынан ұшқандар» романына шабыттандырды. Романның сәттілігі, сондай-ақ 1963 жылдың тамызында Перри Лейн шатырларының бұзылуы оған Калифорнияның Санта-Крус тауларында, Стэнфорд университетінен оңтүстік-батысқа қарай 15 миль жерде орналасқан Ла-Хондадағы ағаш үйге көшуге мүмкіндік берді. Ол достарын және көптеген адамдарды «Қышқыл сынақтары» деп аталатын кештермен жиі қонаққа шақыратын, онда музыка (Стэнфордта білім алған Американың Анонимді суретшілері және Кизидің сүйікті тобы Grateful Dead-тің өнері), қара шамдар, флуоресцентті бояулар, стробоскоптар, ЛСД және басқа психоделикалық эффекттер қолданылатын. Бұл кештер Аллен Гинзбергтің кейбір өлеңдерінде сипатталған және Том Вольфтың «Электрлі көк сусындық қышқыл сынағы» романының алғашқы үлгісі болды. «Қышқыл сынақтары» туралы бірінші қол деректері Рок Скалли мен Дэвид Далтонның «Өліктермен бірге өмір сүру», Хантер С. Томпсонның «Жабайы моторына отырғандар: Заңнан тыс мотоциклшілердің таңқаларлық және қорқынышты тарихы» және 1967 жылғы Hells Angels мүшесінің естеліктері «Freewheelin Frank: Angels хатшысы» (Фрэнк Рейнольдс; Майкл МакКлюрдің жұлдызды жазуы) кітаптарында кездеседі.
Бір құс құқырдың ұясынан ұшып өтті
1957 жылы Орегон университетінде оқып жүргенде Кези «Күздің соңы» романын жазды; Рик Догсонның айтуынша, роман «ойынға қатысты ойларын өзгерген футболшының басынан өткен оқиға арқылы колледж спортшыларын пайдалану мәселесіне назар аударды». Кези бұл басылмаған туындысын жас кезіндегі жұмысы деп есептеді, бірақ оның бір бөлігі Стэнфордтың шығармашылық жазу орталығына қабылдану үшін үлгі ретінде пайдаланылды. «Күкі ұясынан ұшқандар» романының идеясы Кези Менло-Парк ардагерлер ауруханасында Гордон Лишпен түнгі сменада жұмыс істеген кезде туды. Ол онда науқастармен көп уақыт өткізіп, кейде өз еркімен қатысқан тәжірибелерден алынған галлюциногенді дәрілердің әсерімен әңгімелесетін. Ол бұл науқастардың ақылсыз емес, керісінше, қоғамның қалыпты мінез-құлық стандарттарына сай келмегендіктен шеттетуге ұшырағанын сенеді. 1962 жылы Каулидің жетекшілігімен жарық көрген роман бірден үлкен сәттілікке ие болды; 1963 жылы Дейл Вассерман оны табысты сахналық қойылымға бейімдеді, ал 1975 жылы Милош Форман «Үлкен бес» сыйлығына ие болған экрандық нұсқасын түсірді: «Үздік фильм», «Үздік актер» (Джек Николсон), «Үздік актриса» (Луиза Флетчер), «Үздік режиссер» (Форман) және «Үздік бейімделген сценарий» (Лоуренс Хаубен және Бо Голдман). Кези бастапқыда фильмге қатысты, бірақ өндіріс басталғаннан екі апта өткен соң одан бас тартты. Ол фильмнің құқықтары үшін алғашқыда төленген 20 000 долларлық төлемге байланысты туындаған дауға байланысты фильмді көрмегенін мәлімдеді. Кези кітаптан айырмашылығы, фильмде баяндаушы рөлінде шеф Бромденнің болмауына наразы болды және Рэндл Макмерфи рөліне Джек Николсонды бекітуге келіспеді (ол Джин Хакманды қалаған). Дегенмен, Фэй Кеси күйеуінің фильмді қолдағанын және оның түсірілуіне қуанғанын айтты.
Қуанышты шаяндар
1964 жылы екінші романы "Кейде ұлы идея" жарық көрген кезде Нью-Йоркте болуы қажет болды. Кези, Нил Кассади және "Көңілді әуескерлер" деп аталатын достар тобы "Фуртур" лақап атымен мектеп автобусында бүкіл елді аралап сапарға шықты. Бұл сапар Том Вольфтың "Электрлік Kool-Aid қышқыл тесті" (кейін Кезидің "Фуртур тергеуі" атты жарық көрмеген сценарийінде) сипатталған. Бұл топтың күнделікті өмірден өнер жасау және LSD-ге тойып Америка жолдарын басып өту әрекеті болды. Нью-Йоркке келгеннен кейін берген сұхбатында Кези: "Бұл елдегі байланыс сезімі дерлік атрофияға ұшырады. Бірақ біз жол жүргенде адамдармен байланыс жасау оңайырақ болатынын байқадық. Егер адамдар өзгеше болудың қауіп тудырмайтынын түсінсе еді". Автобустан кейін "әуескерлер" 1965-1966 жылдар аралығында Сан-Франциско шығанағы аймағында "Қышқыл тестілері" деп аталатын кештер ұйымдастырды. Көптеген "әуескерлер" Кезидің Ла-Хондадағы үйінде тұрды. Нью-Йоркте Кассади Кезиді Джек Керуак пен Аллен Гинзбергке таныстырды, олар оларды Тимоти Лиримен таныстырды. "Кейде ұлы идея" 1970 жылы Пол Ньюманның режиссерлік және басты рөлде ойнаған фильміне шабыттандырды; ол екі "Оскар" сыйлығына ие болды, ал 1972 жылы Пенсильвания штатының Уилкс-Барре қаласында жаңа HBO телеарнасы көрсеткен алғашқы фильм болды. 1965 жылы Кези Ла-Хондада марихуана иелігі үшін тұтқындалды. Полицияны жаңылыстыру үшін ол достарына көлігін Эврика маңындағы тік жардың жанындағы жолға тастауға бұйрық берді, сонымен қатар "әуескерлер" жазған күрделі өлім хатын қалдырды. Кези дос машинасының артында Мексикаға қашып кетті. Ол сегіз айдан кейін АҚШ-қа оралды. 1966 жылдың 17 қаңтарында Кези Калифорния штатының Редвуд-Сити қаласындағы Сан-Матео округінің түрмесінде алты айға сотталды. Екі күннен кейін ол тағы да тұтқындалды, бұл жолы Каролин Адамспен бірге Стюарт Брэндтің Сан-Францискодағы Телеграф-Хилл үйінің шатырында марихуана шегетін кезде. Бостандыққа шыққаннан кейін ол Вилламет аңғарындағы Орегон штатының Плезант-Хилл қаласындағы отбасылық фермасына қайтып келді, және өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Ол сол кезде көптеген мақалалар, кітаптар (көбінесе мақалалар жинағы) және әңгімелер жазды.
Ұлының өлімі
1984 жылғы 23 қаңтарда Кезидің 20 жасар ұлы Джед, Орегон университетінің күрескері, Пульман, Вашингтонға бара жатқанда, команданың жалға алынған микроавтобусы мұзды жолдан сығалап кетіп апатқа ұшырағанда, басына ауыр жарақат алды. Екі күннен кейін Спокандағы Диконс ауруханасында оның миының тоқтағаны анықталды және ата-анасы оның органдарын донорлыққа беруге рұқсат берді. Джедтің өлімі Кезиге терең әсер етті, ол кейін Джедті команданы қаржыландырудан айырған саясаттың құрбаны деп атады. Ол сенатор Марк Хэтфилдке: "Сенатор, мен ашуланып бастадым. Ақыры кінәні қайда тағу керектігін түсіндім: ұлттық қорғанысқа жұмсалып жатқан ақша бізді нағыз және жақын қауіптерден – білімсіздік, қатерлі ісік, жүрек аурулары және жол апаттарынан қорғамайды. Осы 16 дюймдік снарядқа жұмсалған қаржыға қанша мектеп автобусына қауіпсіздік белдіктерін орнатуға болар еді?" – деп жазды. Grateful Dead концертінде, промоутер Билл Грэмнің қайтысынан кейін, Кези аза тұтқан сөз сөйлеп, Грэмнің Плезант-Хиллдегі Кезидің үйіне жақын Писга тауында Джедке арналған ескерткішке 1000 доллар сыйлық ретінде бергенін айтты. 1988 жылы Кези мектептің күрес командасына лайықты автобус сатып алуға 33 395 доллар қаржы жұмсады.
Соңғы жылдар
Кезиге 1992 жылы қант диабеті диагнозы қойылды. 1994 жылы ол "Merry Pranksters" тобының мүшелерімен бірге гастрольде болып, ол мыңжылдық туралы жазған "Твистер: Ритуалдық шындық" атты музыкалық пьесасын орындады. Бұл турнеге көптеген ескі және жаңа достары мен туыстары Pranksters-ті қолдау үшін келді. Олар Сиэтлдегі Bumbershoot фестивалінен бастап, Батыс жағалауының барлық аймақтарын аралап, Сан-Францискодағы The Fillmore-да екі күнге сатылып кеткен концерттер берді. Боулдер, Колорадоға жеткенде, олар Бит ұрпағының ақыны Аллен Гинзбергті олармен бірге өнер көрсетуге шақырды. Кези көбінесе Плезант-Хиллдегі үй өмірімен шұғылданды, интернетте шығармашылық жұмыстар жасауды немесе Кислоталық сынақтың рухында ритуалдық шаралар ұйымдастыруды жөн көрді. Grateful Dead DVD "The Closing of Winterland" (2003) Сан-Францискодағы Winterland Arena-да өткен 1978/1979 жылғы Жаңа жылдық концертті көрсетеді, онда Кези концерт арасында сұхбат бергенін көруге болады. 1997 жылдың 14 тамызында Кези және оның Pranksters тобы Нью-Йорктің Дариен көлінде Phish концертіне қатысты. Кези мен Pranksters топпен сахнаға шығып, "Оз сиқыршысы" және "Франкенштейн" фильмдерінен кейіпкерлерді қатыстырған би трансы сеансын өткізді. Оның соңғы маңызды жұмысы – 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін бейбітшілікке шақыратын "Rolling Stone" журналына жазған эссесі болды.
Өлім
1997 жылы Кесейдің денсаулығы нашарлай бастады, осы жылы инсульт болды.
Мұра
"Джерри" (2002) фильмі Кен Кесиге арналған. Кеси алаңы Орегон штатының Юджин қаласының орталық бөлігінде орналасқан.