Брион Жисен: Суретші, Ақын және Экспериментатор өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Британдық-канадтық суретші, жазушы, дыбыс поэзіясының авторы және перформанс суретшісі Брион Гиссин (19 қаңтар 1916 – 13 шілде 1986) – британдық-канадтық суретші, жазушы, дыбыс поэзіясының авторы, перформанс суретшісі және эксперименталды құрылғылардың ойлап табушысы. Ол жақын досы, романшы Уильям С. Берроузбен бірге кесу (cut-up) техникасын қолданғанымен әйгілі. Инженер Иан Соммервилльмен бірге ол «Арман машинасы» құрылғысын ойлап тапты, ол көздері жұмылған күйде қарауға арналған өнер нысаны ретінде жасалған жылтырап тұратын құрылғы еді. Дегенмен, Гиссин сурет салу және сызуға ең көп күшін жұмсады, жапонның «шөп» сияқты жазылуы мен араб жазуынан шабыттанған каллиграфиялық туындылар жасады. Кейін Берроуз: «Брион Гиссин – менің өмірімде құрметтеген жалғыз адам болды» деді.

Алғашқы жылдар

Джон Клиффорд Брайан Гиссин Англияның Букингемшир графтығындағы Таплоудағы канадалық әскери госпитальде дүниеге келді. Оның анасы Стелла Маргарет Мартин Канаданың Онтарио провинциясының Дезертонто қаласынан шыққан. Оның әкесі Леонард Гиссин, канадалық экспедициялық корпустағы капитан, ұлының тууынан сегіз ай өткен соң қаза тапты. Стелла Канадаға қайтып, Альберта провинциясының Эдмонтон қаласына қоныстанды, онда оның ұлы "англикандық пансиондағы жалғыз католик оқушысы" болды. Он бес жасқа келгенде ол мектепті тастап, Англиядағы Бат қаласына жақын Страттон-он-Фосстегі Даунсайд мектебіне жіберілді, бұл Бенедикт монахтары басқаратын престижді ұлдар мектебі еді. Англикандық және католик мектептерінде білім алғанмен, Гиссин Сент-Джозефтен кеткен кезде-ақ атеист болған.

Сюрреализм

1934 жылы ол Парижге көшіп, Сорбоннада оқылатын "La Civilisation Française" ашық курсын тыңдады, онда Макс Эрнсттің екінші әйелі Мари Берта Ауренш арқылы әдеби және көркем байланыстар жасады. Ол сюрреалистік топқа қосылып, Валентин Гюго, Леонор Фини, Сальвадор Дали, Пикассо және Дора Маар сияқты адамдармен танысты. Бір жыл өткен соң, ол Париждегі Galérie Quatre Chemins галереясында Эрнст, Пикассо, Ханс Арп, Ханс Беллмер, Виктор Браунер, Джорджо де Чирико, Дали, Марсель Дюшан, Рене Магритт, Ман Рэй және Ив Тангуймен бірге өзінің алғашқы көрмесін ұйымдастырды. Бірақ, алдын ала көрсетім күні Андре Бретон оны сюрреалистік топтан шығарып, ақын Пол Элуарға оның суреттерін алып тастауды бұйырды. Гиссин 19 жаста болған. Оның өмірбаяуын жазған Джон Гайгер бұл ерікті шығарудың "бір құрсау сияқты әсер еткенін" айтады. Кейіннен ол өнер әлемін бақылауға тырысатын күшті тұлғалар туралы қастандық теорияларына Бретонның оқиғасын себеп деп баптады. Ол қуғынға ұшырауына түрлі түсіндірмелер берді, соның ішінде Бретонға деген "мойынсұнбаушылық" немесе "патшаға қарсы құрметсіздік" сияқты нәрселер де болды.

Марокко мен "Бит" қонақ үйі

1954 жылы Танжерде Гиссен досы Мұхамед Хамримен бірге «1001 түн» атты мейрамхана ашты. Гиссен Джажука ауылының шебер музыканттарын – Джажука музыканттарын шақырып, акробаттар, би билеуші ұл және от жегіштердің өнерін қоса, ойын-сауық көрсетті. Музыканттар Уильям С. Берроуз сияқты халықаралық клиенттерге өнер танытты. 1958 жылы Гиссен бизнесінен айырылып, мейрамхана мұңғып жабылды. Сол жылы Гиссен Парижге оралып, 9 rue Gît le Cœur мекенжайындағы қарапайым қонақүйде тұрып, ол кейіннен «Beat Hotel» деп танымал болды. Сурет салу кезінде ол кездейсоқ түрде дадаизм техникасын ашты:

Уильям Берроуз бен мен 1958 жылдың суық париждік көктемінде «Beat Hotel»-дің 15-ші нөмірінде бірге жазу техникаларын зерттедік. Берроуз қабырғаға үлкен суреттер коллажы жасауға, көріністер бір-біріне араласып, жоғалуға көбірек қызығушылық танытты, ал «Жылаңаш түскі ас» қолжазбасын редакциялау оған онша қызық емес еді. «Жылаңаш түскі ас» жарық көрді, ал Берроуз жоғалып кетті. Ол Апоморфинге деген құмарлығынан құтылып, емді іздеп доктор Дентке Лондонға ұшып кетті. 15-ші нөмірде сурет үшін монтаж кесу кезінде мен газеттер үйіндісін Стенли пышағымен тіліп, алты ай бұрын Берроузға суретшілердің техникасын тікелей жазуға айналдыру қажеттігі туралы айтқан сөздерімді еске түсірдім. Мен сөздерді жинап, кейін «Бірінші кесулер» деп аталатын мәтіндерді құрастыра бастадым. 1959 жылдың қыркүйегінде Берроуз Лондоннан оралғанда, Гиссен жаңалықтарымен ғана емес, сонымен қатар ол үшін жаңа әдістермен де бөлісті. Берроуз бұл әдістерді «Жылаңаш түскі ас» романын аяқтағанда қолданды, бұл тәжірибе американ әдебиетінің ландшафтын өзгертіп жіберді. Гиссен Берроузға «Интерзона» сияқты бірнеше романын редакциялауға көмектесті және «Жылаңаш түскі ас» фильмінің сценарийін жазды, бірақ ол ешқашан түсірілмеді. Екеуі «Гров Пресс» баспасы үшін «Үшінші сана» атты үлкен қолжазбада бірлесіп жұмыс істеді, бірақ оны бастапқыда жоспарланғандай жариялау мүмкін емес деп шешті. Кейін осы атпен жарық көрген кітапта осы материалдың аз бөлігі ғана қамтылған. 1997 жылы «The Guardian» газетіне берген сұхбатында Берроуз Гиссинді «өмірімде құрметтеген жалғыз адам» деп түсіндірді. «Мен адамдарға қызығушылық таныттым, ұнатып, жақын болдым, бірақ оған ғана құрмет етемін». 1969 жылы Гиссен өзінің ең жақсы романы «Процесс» романын аяқтады, оны сыншы Роберт Палмер «20 ғасырдың модернизмінің классикасы» деп бағалады. Жаңашыл ретінде Гиссен кесу техникасын өзгертті, әр қайталауда сөздердің ретін өзгертіп, бір фразаны бірнеше рет қайталайтын пермутация өлеңдерін жасады. Мысалы: «Мен жұмыс істемеймін, дос / Дос, мен жұмыс істемеймін». Осы пермутациялардың көптеген түрлері Иан Сомервилл жазған ерте компьютерлік бағдарламадағы кездейсоқ тізбек генераторы арқылы алынды. 1960 жылы BBC Гиссеннен радио үшін материал жасауды тапсырды, нәтижесінде «Тапанша поэмасы» дүниеге келді, ол әртүрлі қашықтықтан оқ атып, дыбыстарын жазып, содан кейін біріктіру арқылы жасалды. Сол жылы бұл шығарма Гиссен, Франсуа Дюфрен, Бернард Хайдсик және Анри Шопен сияқты экспериментаторлардың өнерлерін көрсеткен «Le Domaine Poetique» париждік қойылымының тақырыбы ретінде пайдаланылды. Сомервиллмен бірге 1961 жылы «Арман машинасы» құрылды. «Көзімен көруге болатын алғашқы өнер нысаны» деп сипатталған бұл құрылғы 8-16 Гц диапазонындағы альфа толқындарын пайдаланып, қабылдағыш көрермендердің санасын өзгертеді.

William Burroughs and I first went into techniques of writing, together, back in room No. 15 of the Beat Hotel during the cold Paris spring of 1958 Burroughs was more intent on Scotch taping his photos together into one great continuum on the wall, where scenes faded and slipped into one another, than occupied with editing the monster manuscript Naked Lunch appeared and Burroughs disappeared. He kicked his habit with Apomorphine and flew off to London to see Dr Dent, who had first turned him on to the cure. While cutting a mount for a drawing in room No. 15, I sliced through a pile of newspapers with my Stanley blade and thought of what I had said to Burroughs some six months earlier about the necessity for turning painters' techniques directly into writing. I picked up the raw words and began to piece together texts that later appeared as "First Cut Ups" in Minutes to Go (Two Cities, Paris 1960). When Burroughs returned from London in September 1959, Gysin not only shared his discovery with his friend but the new techniques he had developed for it. Burroughs then put the techniques to use while completing Naked Lunch and the experiment dramatically changed the landscape of American literature. Gysin helped Burroughs with the editing of several of his novels including Interzone, and wrote a script for a film version of Naked Lunch, which was never produced. The pair collaborated on a large manuscript for Grove Press titled The Third Mind, but it was determined that it would be impractical to publish it as originally envisioned. The book later published under that title incorporates little of this material. Interviewed for The Guardian in 1997, Burroughs explained that Gysin was "the only man that I've ever respected in my life. I've admired people, I've liked them, but he's the only man I've ever respected." In 1969, Gysin completed his finest novel, The Process, a work judged by critic Robert Palmer as "a classic of 20th century modernism". A consummate innovator, Gysin altered the cut up technique to produce what he called permutation poems in which a single phrase was repeated several times with the words rearranged in a different order with each reiteration. An example of this is "I don't dig work, man / Man, work I don't dig." Many of these permutations were derived using a random sequence generator in an early computer program written by Ian Sommerville. Commissioned by the BBC in 1960 to produce material for broadcast, Gysin's results included "Pistol Poem", which was created by recording a gun firing at different distances and then splicing the sounds. That year, the piece was subsequently used as a theme for the Paris performance of Le Domaine Poetique, a showcase for experimental works by people like Gysin, François Dufrêne, Bernard Heidsieck, and Henri Chopin. With Sommerville, he built the Dreamachine in 1961. Described as "the first art object to be seen with the eyes closed", the flicker device uses alpha waves in the 8–16 Hz range to produce a change of consciousness in receptive viewers.

Кейінгі жылдар

1974 жылдың сәуірінде Гиссин әлеуметтік шарада отырғанда, оның тік ішекten қан кетуі байқалды. Мамыр айында ол Берроузға денсаулығының нашарлап бара жатқанын жазды. Көп ұзамай оған тоқ ішек қатерлі ісігі диагнозы қойылып, кобальтпен емдеуді бастады. 1974 жылдың желтоқсаны мен 1975 жылдың сәуірі аралығында Гиссинге бірнеше операция жасалды, соның ішінде өте ауыр колостомия жасалды, ол оны терең депрессияға түсіріп, өзін-өзі өлтіруге әрекет етуіне әкелді. Кейіннен, 1975 жылы жарық көрген "От: Күндізгі сөздер – Түнгі суреттер" атты қарапайым, бірақ түсінікті мәтінінде ол бастан өткерген қорқынышты жағдайды сипаттады. 1985 жылы Гиссин француз Ordre des Arts et des Lettres орденінің американдық командирі атанды. Ол танымал джаз сопрано саксофонисі Стив Лейсимен тығыз жұмыс істей бастады. 1986 жылы француз музыканты Рамунчо Маттамен бірге альбом жазды, онда Гиссин өзінің мәтіндерін оқып немесе рэптеп орындады, ал Лейси, Дон Черри, Элли Медейрос, Лиззи Мерсье Десклю және тағы басқалар орындауға қатысты. Альбом 1993 жылы Crammed Discs компаниясымен "Self Portrait Jumping" деген атпен қайта жарық көрді.

Өлім

1986 жылы 13 шілдеде Брайон Гиссин өкпе рагынан қайтыс болды. Энн Камминг оның жаназасын ұйымдастырды және оның күлін Мароккодағы Геркулес үңгірлеріне шашыратып жіберді. Роберт Палмердің "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланған некрологында ол "қалыпты суретшілер өмір бойына жетістікке айналдыруға тырысатын идеяларды, идеялардың үлкен жиынтығын, пойыздың ұшқындарын шашу сияқты жеңіл-жеңіл тастап кететін" адам ретінде сипатталды. Сол жылы оның "Соңғы мұражай" романының ауыр редакцияланған нұсқасы Faber & Faber (Лондон) және Grove Press (Нью-Йорк) баспаларында қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Бір күні Гиссин әзіл ретінде Элис Б. Токластың аспаздық кітабына марихуана қосылған тәтті нанның рецептін қосты; ол жариялануға іліктіріліп, "Элис Б. Токлас браунилері" деген атпен танымал болды.

Гиссин кескініндегі Берроуз

1966 жылы Конрад Книккербокердің The Paris Review журналына берген сұхбатында Уильям С. Берроуз Брион Гиссеннің өзінің білуінше, "коллаж әдісін алғаш қолданған адам" екенін айтты:

Менің досым, Еуропада отыз жылдан бері тұратын америкалық ақын және суретші Брион Гиссен, менің білуімше, коллаж әдісін алғаш жасаған адам. Оның "Минуттар қалды" атты коллаж өлеңі BBC арнасында көрсетілді, кейіннен жеке кітапша болып басылды. Мен 1960 жылдың жазында Парижде болдым, бұл "Жылаңаш обед" басылғаннан кейін болды. Мен осы техниканың мүмкіндіктеріне қызығушылық танытып, өзім де тәжірибе жасауға кірістім. Әрине, ойлап қарасаңыз, "Шөл дала" – алғашқы үлкен коллаж жұмысы, ал Тристан Цара да осыған ұқсас тәжірибелер жасаған. Дос Пассос АҚШ-тағы "Камера көзі" бөлімдерінде де осы идеяны пайдаланған. Мен де сол мақсатқа жету үшін жұмыс істеп келгенімді сезіндім, сондықтан оны істеп жатқанын көргенде, маған үлкен жаңалық болды.

Ықпал

Жозе Ферес Куридің айтуынша, "Брион Гиссин: Мультимедиялық дәуірге қосылу" (2003) кітабының авторы және 1998 жылы Эдмонтон өнер галереясында суретшінің жұмыстарының ірі ретроспективасының бірлескен кураторы, Гиссиннің кең ауқымды "радикалды идеялары Бит буынының суретшілері үшін, сондай-ақ олардың ізбасарлары үшін (соның ішінде Дэвид Боуи, Мик Джаггер, Кит Харинг және Лори Андерсон) шабыт көзіне айналды". Басқа суретшілер қатарында Genesis P Orridge, Джон Зорн (2013 жылғы Dreamachines альбомында көрсетілгендей) және Брайан Джонс та бар.

Таңдалған библиография

Гисин Джон Гейгердің "Ешнәрсе шындық емес, бәріне рұқсат" ("Nothing Is True Everything Is Permitted: The Life of Brion Gysin") атты өмірбаянының тақырыбы болып табылады, сондай-ақ "Экстремалды тәжірибе капелласы: Стробоскопиялық жарық пен Арман машинасының қысқаша тарихы" ("Chapel of Extreme Experience: A Short History of Stroboscopic Light and the Dream Machine") кітабында да еске алынады. "Ешқайдадан келген адам: Уильям Берроуз бен Брион Гиссинмен ағартушылық бекіністерін бағындыру" ("Man From Nowhere: Storming the Citadels of Enlightenment with William Burroughs and Brion Gysin") атты Берроуз бен Гиссинге арналған зерттеу, Гиссинге құрмет көрсетулер жинағын қамтиды және Джо Амброуз, Франк Райн және Терри Уилсон еңбегі болып табылады, ал Мариан Фейтфулл, Джон Кейл, Уильям С. Берроуз, Джон Джоорно, Стэнли Бут, Билл Ласвелл, Мохамед Хамри, Кит Харинг және Пол Боулз авторлық үлесін қосты. 2003 жылы Thames and Hudson баспасында Гиссинге арналған монография жарық көрді.