Екінші дүниежүзілік соғыстағы құпия келіссөздер: «Күн шығу» операциясы
Operation Sunrise (World War II)
Құпия келіссөздер: Екінші дүниежүзілік соғыс аяғында АҚШ пен Германияның «Sunrise» операциясы. Берн қаласындағы Dulles пен Wolff арасындағы келісімдер, Кеңес Одағының күдігі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
АҚШ пен Германия арасындағы құпия келіссөздер
Secret negotiations between US and Germany
«Күн шығысы» операциясы (кейде «Берн оқиғасы» деп те аталады) – 1945 жылдың ақпаннан мамырға дейін нацистік Германия мен АҚШ өкілдерінің арасында Италияның солтүстігіндегі неміс әскерлерінің жергілікті түрде капитуляциялануын ұйымдастыру мақсатында өткен Екінші дүниежүзілік соғыстың құпия келіссөздері. Көптеген кездесулер Швейцарияның Берн қаласының аймағында өтті, ал бас келіссөзшілер Waffen SS генералы Карл Вольф және американдық OSS агенті Аллен Даллес болды. Бұл кездесулер американдықтардың немістермен жеке бейбіт келісімге қол жеткізуге тырысып жатқаны туралы кеңес тарапынан күдік тудырды және осыған байланысты Иосиф Сталин мен Франклин Рузвельт арасында қызу хат алмасу болды, бұл салқың соғыстың бастапқы эпизоды болды.
Operation Sunrise (sometimes called the Berne incident) was a series of World War II secret negotiations from February to May 1945 between representatives of Nazi Germany and the United States to arrange a local surrender of German forces in northern Italy. Most of the meetings took place in the vicinity of Bern, Switzerland, and the lead negotiators were Waffen SS General Karl Wolff and American OSS agent Allen Dulles. The meetings provoked Soviet suspicion that the Americans were seeking to sign a separate peace with the Germans and led to heated correspondence between Joseph Stalin and Franklin Roosevelt, an early episode of the emerging Cold War.
Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Аллен Даллес 1942 жылдың қарашасынан бастап Берндегі американ елшілігіне қарасты Стратегиялық қызметтер кеңсесінің жетекшісі болды және оны барлау операцияларын жүргізу үшін база ретінде пайдаланды. Даллес дипломатиялық қызметпен жамылған болды, бірақ өзінің нақты жұмысын жасырмады. 1942 жылдың 17 қыркүйегінде жарияланған The New York Times газетінің қысқа хабары оның «үкіметтік Стратегиялық қызметтер кеңсесімен соғыстағы жұмысының нәтижесінде комитет қазынашысы лауазымынан алынғанын» көрсетті, осылайша ол кеңінен танылды. Стратегиялық қызметтер кеңсесі жаңа құрылған мекеме болды және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оған CIG (Орталық барлау тобы), кейіннен ЦРУ ретінде жалғасуға рұқсат берілері бегізді. Әскери және теңіз күштері оның құрылуына қарсы болды (іс жүзінде, 1945 жылдың қазан айында ОСС таратылды). ОСС басшысы Уильям Донован соғыстан кейін ОСС-ті сақтап қалу үшін тығырықтан шығуға тырысты, сондықтан ОСС қызметкерлері агенттіктің жалғасуын негіздеуге болатын жетістіктерге жету үшін үлкен қысымға тап болды. Даллес үш жыл Бернде болғанда аз ғана нәтижелерге қол жеткізгендіктен, соғысты сәтті аяқтауға және ОСС-тің болуын ақтауға мүмкіндік беретін кез келген жетістікке зәру болды.
During the Second World War, Allen Dulles was in charge of the Office of Strategic Services station attached to the American embassy in Bern from November 1942 onward, which he used as a base for launching intelligence operations. Dulles had a diplomatic cover, but he made little secret of his real work, and it was widely known due to The New York Times short story published on 17 September 1942 stating that he was "being replaced as committee treasurer because of his war work with government Office of Strategic Services". The Office of Strategic Services was a newly founded agency, and it was not clear if it would be allowed to continue beyond the Second World War as the CIG (Central Intelligence Group), then later the CIA. The Army and Navy were both opposed to its existence (in fact, the OSS was disbanded in October 1945). The OSS chief, William Donovan, was lobbying very strongly for the OSS to be continued after the war, and as such OSS operatives were under strong pressure to achieve successes that might justify continuing the agency. Dulles for his part having accomplished very little during his three years in Bern was desperate for any sort of success that would allow him to end the war on a high note and justify the continued existence of the OSS.
Италиядағы жағдай
1943 жылдың шілдесінде Сицилияға одақтастардың басып кіруінен кейін Муссолини король Виктор Эммануэль III-нің бұйрығымен тұтқындалды, бұл азаматтық соғысқа алып келді. Италияның Италия түбегінен тыс әскери күштері күйреп, оның оккупацияланған және аннексияланған аумақтары неміс бақылауына өтті. Италия 1943 жылдың 3 қыркүйегінде одақтастарға капитуляциялады. 1943 жылдың қыркүйегінде Солтүстік Италияны неміс әскерінің оккупациялауы итальяндық партизандық отрядтарының Ұлттық Азаттық Комитетіне (ҰАК) қарсы, немістерге және фашистік «Сало Республикасына» қарсы партизан соғысына әкелді. Италия халқының көп бөлігі Римдегі өте беделсіз король Виктор Эммануэль III басқаратын үкіметке қарағанда ҰАК-ты заңды үкімет деп санады, бұл американ және, одан да көп, британ үкіметтерін мазалады, олар Рим үкіметімен іс жүргізуді қалаған. 1943 жылдың 8-9 қыркүйегінде «Axis» операциясы – Италияны неміс әскерінің оккупациялауы басталғанда, король халқын біріктіруге тырысудың орнына, қарандашпен жазылған, қол қойылмаған құжатта дұрыс емес және қайшылы нұсқаулар берді және түнде Римнен қашып кетті. Корольдің 8-9 қыркүйек күндері көрсетпеген басшылығы неміс оккупациясына үлкен көмек тигізді, өйткені итальян офицерлерінің көпшілігі не істеу керектігін білмеді, ал Савой үйінің беделі түсіп кетті. Монархия әсіресе Италияның солтүстігінде танымал болмады, онда адамдар Виктор Эммануэльдің өзінің қабілетсіздігі мен қорқақтығы салдарынан нацистік Германияның оккупациясына ұшырағанын ойлады. Солтүстік Италиядағы неміс оккупациясынан туындаған тұрмыс деңгейінің төмендеуі Италия Коммунистік партиясының беделін арттырды, бұл партия дәстүрлі түрде Солтүстік Италияның өнеркәсіптік қалаларындағы жұмысшы табы арасында танымал болды, себебі көптеген адамдар соғыстан кейін Кеңес Одағының (Италияның кейбір аймақтарында бостандық пен теңдік елі ретінде қарастырылған) үлгісіндегі утопиялық «халық республикасын» құруды қалады. Италияда соғысқа дейінгі тәртіпке оралу фашизмге оралуды білдіретін болғандықтан, фашизмге қарсы итальяндықтар өткенмен үзіліс жасау қажет екенін айтты.
In July 1943, following the Allied invasion of Sicily, Mussolini was arrested by order of King Victor Emmanuel III, provoking a civil war. Italy's military outside of the Italian peninsula collapsed, its occupied and annexed territories falling under German control. Italy capitulated to the Allies on 3 September 1943. The subsequent German occupation of northern Italy in September 1943 led to a guerrilla war being waged by Italian insurgent bands loyal to the National Liberation Committee (CLN) against the Germans and the forces of Fascist "Salo Republic". The majority of the Italian people considered the CLN rather than the rump government in Rome headed by the extremely unpopular King Victor Emmanuel III to be their legitimate government, much to the discomfort of the American and even more so the British government, who preferred to deal with the Rome government. On the night of 8–9 September 1943 when Operation Axis, the German occupation of Italy was launched, the king, instead of trying to rally his people, had issued only vague and contradictory orders in an unsigned document written in pencil and instead fled Rome under the cover of night. The king's lack of leadership on the night of 8–9 September had greatly aided the German occupation as the majority of Italian officers had no idea of what they were supposed to do, and fatally discredited the House of Savoy. The monarchy was especially unpopular in the north of Italy, where people felt that it was Victor Emmanuel who by his incompetence and cowardice was responsible for them having to endure an occupation by Nazi Germany. The collapse of living standards caused by the German occupation in the north had caused the Italian Communist Party, traditionally popular with the working classes in the industrial cities of northern Italy, to surge in appeal as many people in northern Italy wanted to see an utopian "people's republic" to be modelled after the Soviet Union (which was viewed in certain quarters in Italy as a land of freedom and equality) after the war. In Italy, a return to the pre war order would mean a return to Fascism, leading to anti Fascist Italians to argue that what was needed was a break with the past.
Күншығыс операциясы
1944 жылдың күзінен бастап Қызыл Армия Дунай өзенінің аңғарымен ілгеріледі және 1944 жылдың 26 желтоқсанында Будапешт шайқасы басталды, ол 1945 жылдың 13 ақпанында Будапешттің тапсыруымен аяқталды. Будапешт түскеннен кейін Қызыл Армия Дунай өзенінің аңғарынан Венаға қарай ілгерілеуін жалғастырды. Солтүстік Италиядағы неміс әскерлері По өзенінің аңғарында одақтастардың шабуылына қарсы тұрып, қатал қорғаныс шайқасын жүргізді, бірақ одақтастардың бомбалау науқаны Бреннер өтегісінен келетін жабдықтауларын ең төменгі деңгейге дейін төмендетіп, Италиядағы неміс жағдайын өте осал етті. Швейцариядағы келіссөздердің бастапқы мақсаты, Вольф ұсынғандай, C армия тобының одақтастарға тапсырылуы емес, керісінше, Солтүстік Италияны одақтастарға тапсыру, осы арқылы C армия тобының 800 000 әскері Бреннер өтегісі арқылы Венаны Қызыл Армиядан қорғауға көшуіне мүмкіндік беру болды. 1945 жылдың 23 ақпанында Даллес Вольфтың жергілікті тапсыру шарттарын қарастыру туралы ұсынысын қабылдады. 8 наурызда Швейцарияның барлау қызметкері Макс Вайбель ұйымдастырған Люцерндегі кездесуде Вольф келесі жоспарды ұсынды: C армия тобы Германияға өтеді, ал одақтас күштерінің қолбасшысы Харольд Александр Францияның оңтүстігіне қарай ілгерілейді. Вольф бастапқыда Англия мен Американың оның жоспарын қабылдауы Кеңес Одағы, Ұлыбритания және АҚШ-тан құралған "Үштік одақтың" ыдырауына әкелуі мүмкін деп ойлады.
Since the fall of 1944, the Red Army had been advancing up the Danube river valley and on 26 December 1944 the Battle of Budapest began, which ended with Budapest surrendering on 13 February 1945. After the fall of Budapest, the Red Army advance continued up the Danube river valley towards Vienna. The German forces in northern Italy were holding out against an Allied offensive in the Po river valley, waging a fierce defensive campaign, but an Allied bombing campaign had reduced their supplies coming down from the Brenner Pass to the minimum, making the German situation in Italy highly precarious. The initial purpose behind the talks in Switzerland, as proposed by Wolff, was not to have Army Group C surrender to the Allies, but rather to surrender northern Italy to the Allies in order to allow the 800,000 men of Army Group C to withdraw over the Brenner Pass to defend Vienna against the Red Army. On 23 February 1945, Dulles accepted Wolff's offer to explore terms of a local surrender. In an 8 March meeting in Lucerne organized by Swiss intelligence officer Max Waibel, Wolff offered the following plan: Army Group C goes into Germany, while Allied Forces Commander Harold Alexander advances in the direction of the South of France. Wolff believed at first that the Anglo American acceptance of his plan just might break up the "Big Three" alliance of the Soviet Union, Great Britain and the United States.
Бас тарту
Рузвельт Швейцарияда капитуляция бойынша келіссөздер жүргізілгенін жоққа шығарды. Алайда, Даллес, өзінің бастамасымен, Нюрнберг процесінде СС генералы Вольфті қудалаудан қорғау туралы ауызша келісім жасаған көрінеді. Швейцария Екінші дүниежүзілік соғыста бейтарап болғанымен, швейцариялық барлау қызметкері Макс Вайбель және мектеп директоры Макс Хусманн кездесулер ұйымдастырды. Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилль бұл талқылауды жақыннан қадағалап, 12 сәуірде Рузвельт қайтыс болғаннан кейін кеңестік Одақпен болған "түсініспеушіліктер" шешілгенін айтты. Черчилль бұл келіссөздерді цинизммен "Крестосвет операциясы" деп атады, себебі олар оған қызықсыз болды. Басқа шенеуніктердің Касабланка келісімін бұзатыны туралы ескерткеніне қарамастан, Даллес Вольфпен бірлесіп жұмыс істеді, соғысты "коммунистер" Триестке жеткенге дейін аяқтауға бекінді.
Roosevelt denied that there were any negotiations for surrender taking place in Switzerland. Dulles, however appears to have made, apparently at his own discretion, a verbal agreement to protect SS General Wolff from prosecution at the Nuremberg Trials as they worked out details of surrender. Although Switzerland was neutral during World War II, the Swiss intelligence officer Max Waibel and the school director Max Husmann arranged for the meetings. British Prime Minister Winston Churchill was following the discussion closely, and said he believed that "misunderstandings" with the Soviets were resolved with Roosevelt's death on 12 April. Churchill cynically referred to the negotiations as Operation Crossword, apparently because he found them puzzling. In spite of warnings from other officials that he was violating the Casablanca agreement that called for all dealings with Axis members to be on terms of unconditional surrender, Dulles worked supportively with Wolff, determined to end the war before the "communists" reached Trieste.
Салдары
Президент Гарри Трумэн Швейцариядағы немістермен келіссөздерді ресми түрде тоқтатты және Италияның Казерта қаласында өткен, бүкіл әскердің капитуляциясын бекіткен келіссөздерде кеңес генералының қатысқанын қамтамасыз етті. Бірақ, оқиғаның салдарынан сол айдың соңында Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылтай конференциясына кеңес өкілдерінің толыққанды қатысуына кедергі келген сияқты. Вольф және оның күштері осы кезеңде Уинстон Черчилль қолдаған, Кеңес Одағына басып кірудің құпия жоспары – «Есептелмеген операцияны» (Operation Unthinkable) іске асыруға көмектесу үшін қарастырылып жатты. Кейіннен Вольфтің 300 мың еврейді өлтіруге қатысқандығы дәлелденді. 26 сәуірде СС генералы итальяндық партизандар тарапынан ұсталды, бірақ Даллестің стратегиялық барлау басқармасы (OSS) және швейцариялық барлау қызметі оны құтқарып алды. 8 мамыр – Еуропадағы Жеңіс күні болды.
President Harry Truman officially closed down talks with the Germans in Switzerland, and made sure that a Soviet general was represented at the talks in Caserta, Italy that finalized the surrender of the entire force. Nonetheless, fallout from the incident seems to have discouraged full Soviet participation in the founding United Nations conference later that month. Wolff and his forces were being considered to help implement Operation Unthinkable, a secret plan to invade the Soviet Union which Winston Churchill advocated during this period. Wolff was later proven to be complicit in the murder of 300,000 Jews. On 26 April, the SS general was captured by Italian partisans, but was rescued by Dulles' Office of Strategic Services (OSS) and Swiss intelligence. Victory in Europe Day occurred on 8 May.
Танымал мәдениетте
Кейіннен Даллес "Құпия тапсыру" (1966) кітабында Күншығыс оқиғаларын еске алды. Даллес мансабын көтеру үшін осы істегі рөлін жасырмай жарнамалады. Күншығыс операциясы кеңестік тарихи телесериал "Көктемнің он жеті сәтінде" "Күншығыс кроссворды" операциясы деп сипатталды.
Dulles later recounted the events of Sunrise in his book, The Secret Surrender (1966). Dulles avidly promoted his role in the affair in order to advance his career. Operation Sunrise was documented in Seventeen Moments of Spring, a Soviet historical TV series, which called it "Operation Sunrise Crossword".