Кавирондо: Атының шығуы, этностар мен тарихы

Кіріспе

Кавирондо – Кавирондо шығанағын (қазіргі Винам шығанағы) қоршаған аймақтың және Британдық Шығыс Африка билігінде өмір сүрген екі туысқан халықтың ( "Нилоттық Кавирондо" және "Банту Кавирондо") бұрынғы атауы. Аумақтық тұрғыдан, бұл Нзоя өзенінің аңғарында, Эльгон тауының батыс беткейлерінде және Виктория Ньянзаның солтүстік-шығыс жағалауында қоныстанған адамдарды қамтыды. "Кавирондо" атауының этимологиясы туралы бірнеше болжам бар:

Жергілікті жас жауынгерлер, найза, садақ, жебе және таяқтармен қаруланған, отыру позыцияларында – тізелерін бүгіп, тобықтарына отыратындары байқалды. Суахили тілінде бұл "kaa virondo" деп сипатталған. Осыдан аймақ "Кавирондо" деп аталып, тұрғындары оны тұрмыстық тұрғыдан кемсітетін "ва Кавирондо" – "тізелерін бүгіп отыратын адамдар" деп атады.

Тағы бір болжам – "каба лондо": Бугандада патшалыққа қатысты екі ерекше сөз біріктірілді – "кабака" (патша) және "наму лондо" (патша тәж кигізілетін орындық). (Бұл екі түсіндіру де күмәнді болуы мүмкін). "Кавирондо" атауының сенімді этимологиялық түбірі – Календжин тілінен алынған "Кап Кирондо", яғни "Қамыстың орны", Виктория көлінің жағасындағы қамысты мекендеу орындарына сілтеме жасайды. Тарихшы Альфред Т. Матсон осы атаудың тегін және Шығыс Африкадағы британдық биліктің алғашқы кезеңіндегі қолданылуын егжей-тегжейлі түсіндіреді.

Шығуы және бөліністері

Кавирондо – банту және нилот тілдерінде сөйлейтін екі бөлек этникалық топтың жалпы атауы. Бантулар бұл жерге бірінші болып келген болуы мүмкін. Нилот этникалық топтары, болжам бойынша, ачоли тайпасының бір тармағы, Виктория көлінен өтіп, Кавирондо шығанағы маңындағы, қазіргі тұратын жерлеріне жеткен. Екеуінің ішінде бантулар көршілеріне қарағанда солтүстікке қарай орналасқан және бұл нәсілдің ең солтүстік өкілдері болып саналады (Хобли). Нилот Кавирондо тайпаларының саяхаты шығыстан келген елгуми халқының (өздері де нилот тектес болуы мүмкін) шабуылымен тоқтатылды. Банту Кавирондо үш негізгі топқа бөлінеді: Ава Рими, Ава Варе және Ава Кисии. Нилот көршілері банту Кавирондоны Джо Мва (жеке тұлға: Жа Мва) деп атайды. Нилот тайпаларының жалпы атауы – Джо Луо (жеке тұлға: Жа Луо), бірақ Банту Кавирондо оларды Ава Ньоро деп атайды. Екі топтың көптеген ортақ белгілері бар. Кавирондода көптеген тайпалар бар, олар, сэр Х. Х. Джонстон болжайтындей, тотемдік принцип бойынша бөлінген.

Мәдениет және қоғам

Халықтың ерекшелігі – олардың дәстүрлі жалаңаш болуы. Нилоттық кавирондолардың арасында үйленген, балалы ерлер ешкі терісінен жасалған кішкентай бөлікті (сембе) киетін. Бұл жамылғы ретінде пайдасыз болғамен, этникалық әдепке сәйкес киілетін. Тіпті еуропалық киім киетін еркектер де ешкі терісін киіп жүреді. Ақтармен қарым-қатынас ерлердің (көбірек саяхаттағандардың) еуропалық киімдерді қабылдауына әкелді, бірақ әйелдер (аз саяхаттаған, консервативті) еуропалықтар келгенге дейін киген жалаңаштықта немесе аз жамылғыда қалды. Банту кавирондо халқының үйленген әйелдері алдынан қара жіптен жасалған қысқа шетік киеді, ал артынан белбеуден ілінген банан талшығынан жасалған шашақ тағады, ол алыстан қарағанда құйрыққа ұқсайды. Сондықтан ертедегі саяхатшылар Африкада құйрықты адамдар бар деген хабар таратқан. Нилоттық кавирондо әйелдері құйрық тағады, бірақ алдыңғы шетігін тақпайды. Олар иықтарына ешкі терісін лақтырады. Кейбір банту тайпалары сүндеттеуді жасаса, нилоттық тайпалары жасамайды. Көкірек пен қарнына әшекей үшін суреттер таңбаланады. Ер адамдарға, тіпті күйеулерге де әйелдердің құйрығына тиюге тыйым салынған, оны денеге басқа киім орап алғанда да кию керек. Кавирондолар тәуелсіз және жанкешті мінезімен, адалдығымен және жыныстық моральдық қағидаларымен танымал, бұл әсіресе банту тайпаларында байқалады. Әйелдер ерлерге қарағанда көп, сондықтан кавирондолар көп әйел алуға бейім. Банту тайпаларында ер адам әйелінің барлық кіші қарындастарын бойжеткенде алуға құқылы. Әйелдер өмір бойы үйленбей қалады деп айтуға болады, егер ешкім оған ұсыныс жасамаса, ол өзі бір ер адамды таңдап, төмен бағамен ұсынады, мұндай ұсыныс әдетте қабылданады, себебі әйелдер еңбекке жарамды шаруалар. Нилоттық кавирондолар экзогамияға бейім, өз кландарынан тыс жерде үйленуге тырысады. Қыздар алты-жеті жасында күйеуге шығады, ал күйеу жігіт болашақ қалыңдығына оның бойжеткенше кішкентай сыйлықтар береді. Егер қыз үйлену тойы күні таза болмаса, бұл ұят деп саналады. Оны ата-анасына қайтарады, олар неке құнын қайтарып, айып төлейді. Бұрын әйелдің неке адалдығын бұзуы өлім жазасына кесілетін, ал жас жігіттер мен қыздардың ұятсыздық жасауына да өлім жазасы берілетін. Банту кавирондо халқында әйелге арналған ең төменгі баға – 40 тырма, 20 ешкі және бір сиыр, олар бөліп-бөліп төленеді. Нилоттық кавирондо жиырма қой және екіден алтыға дейін сиыр төлейді. Күйеу жігіт жартылай төлегеннен кейін қалыңдығын талап ете алады. Егер әйел баласыз қайтыс болса, оның сатып алынған сомасын оның әкесі қайтарады, егер жесір басқа әпкеге ауыстыруға келіспесе. Әйелдер көп балалы, егіздердің тууы жиі кездеседі және бақытты оқиға деп саналады, оны тойлау мен билеумен атап өтеді. Банту кавирондода егіздердің анасы жеті күн күркеде тұруы керек, ал нилоттық кавирондода ата-анасы мен сәбилері бір ай бойы күркеде тұруы керек. Егер банту анасы бірінен кейін бірі екі баласынан айырылса, келесі туған баланы таңертең жолға шығарып, оны көршісіне, әдетте, сол жолға әдейі кеткен әйел досына тапсырады, ол оны анасына апарып, оның орнына ешкі береді. Нилоттық тайпаларында да ұқсас әдет бар. Атаулар еркек те, әйел де емес, қыз балаға әкесінің аты беріледі. Кавирондолар өлгендерін жерлейді. Банту тайпаларының бірі Ава Кисесада бас әміршіні өз үйінің еденіне отыратын күйде, бірақ басы шығып тұрған тереңдікте жерлейді. Басының үстіне қыш құмыра қойылады, ал оның негізгі әйелдері ет құмырсқалар жегенше немесе шіріп кеткенше үйде қалуға мәжбүр болады, содан кейін бас сүйегі алынып, үйге жақын жерге көміледі. Кейіннен сүйекті жермен-жексен етіп, тайпаның қасиетті жерлеу орнына қайтадан жерлейді. Банту тайпаларының үйленген әйелдері үйлеріне оң жақта жатқанда, аяқтары екіге бүгілген күйде, үйді бос қалдырып, жерленеді. Нилоттық тайпалар қабірді үйдің верандасының астына қазып алады. Банту тайпаларының ер адамдары үйлерінің ортасында ашық жерде жерленеді. Нилоттық тайпаларында, егер марқұмның бірінші әйелі тірі болса, ол оның үйінде, егер жоқ болса, ол қайтыс болған үйдің верандасының астында жерленеді. Бала анасының үйінің қақпасына жақын жерге көміледі. Қайғылы күннің белгісі – банан талшығынан жасалған бау, оны мойын мен белге байлап жүруге болады. Кейде бас әмірші өлерінен бірнеше жыл бұрын өз ұлының біреуін мұрагер етіп тағайындайды, көбінесе латуы браслет сыйлайды. Адамның мүлігі балалары арасында тең бөлінеді. Кейбір тайпалар оқшауланған үйлерде тұрса, солтүстіктегілер мықты қабырғалы ауылдарда тұрады. Қабырғалар саздан жасалған, бұрын нилоттық тайпаларында кейде тастан да жасалған. Британдықтардың отарлауынан кейін елдің қауіпсіздігі кавирондоларды қабырғаларды бұзылуға жіберді. Үйлері дөңгелек пішіндес, конус тәрізді шатыры бар және барлық жағынан кең верандасы бар. Үйдің бір бөлігі ешкілерге ұйықтау орыны ретінде бөлінеді, ал құстар үлкен себетте үй ішінде ұйықтайды. Тек терілер төсек ретінде қолданылады. Әр үйдің ішінде екі ошақ бар, олардың әрқайсысының қатаң әдептері бар. Шеттен келгендер немесе алыс туыстар есік жанындағы бірінші ошақтың артына өтуге рұқсат етілмейді, ол тамақ дайындау үшін қолданылады. Екінші ошақ, үйдің ортасына жақын орналасқан, үй иесі, оның әйелдері, балалары, бауырлары және қарындастары отырады. Осы ошақтың айналасында отбасы ұйықтайды. Қазан-қазан, су құмыралары және қыштан жасалған астық құмыралары – басқа ешқандай жиһаз жоқ. Тамақ кішкентай себеттерге беріледі. Әрбір ересек ер адамның өзіне және әр әйеліне жеке үйі бар. Батыс Элгонның Масаба кавирондоларының үйлерінің шатырының жоғарғы жағында, сэр Х.Х.Джонстон айтқандай, әлдебір фаллик белгісі бар ойылған бағана орналасқан. Банту кавирондоларында әке ұлдарымен бірге тамақтанбайды, ал бауырлар да бірге тамақтанбайды. Нилоттық тайпаларында әке мен ұлдар бірге тамақтанады, әдетте ашық қабырғалы жеке үйлерде. Әйелдер бөлек тамақтанады және тек ер адамдар тамақтанғаннан кейін ғана. Бейбіт халық болғамен, кавирондолар жақсы соғыса алады. Олардың қарулары ұзын, жалпақ жүзді найзалар, қан ағызу ойықтары жоқ, кең жүзді қылыштар. Кейбіреулері сырға салуды қолданады, ал көпшілігі қалқандарды тасымалдайды. Жақтар мен садақтар да қолданылады, бірақ қару-жарақ басқа қарулардың орнын басады. Кавирондо соғысы негізінен қорғаныс және тайпалық болды, соңғысы – кек алудың бір түрі. Ер адам шайқаста жауына өлтіргеннен кейін оралғанда шашын қырып, жануардың (әдетте ешкінің тынысы) дәрісімен ыдыратылған, өліктің рухынан қорғану үшін. Ава Ванга отарлық дәуірде қару-жарақ алғаннан кейін бұл әдеттен бас тартты. Жас жауынгерлер өлтірілген жауының денесін пышақтауға мәжбүр болды. Отарлық дәуірде кавирондо халқы өнімділігі мен моральдық қағидаларының арқасында көбейді. Төмен жатқан жерлерде тұратындар жеңіл маляриядан зардап шегеді, ал шетелде дизентерия мен пневмонияға шалдығады. Шешек эпидемиялары болды. Жергілікті медицина ең қарапайым. Олар жараларды май мен жапырақтармен емдейді, ал өкпе қабынуы немесе плевритке кезіккенде кеудеге тесік жасайды. Дәрігерлер жоқ: әйелдер дәрігерлер. Кейбір кескіш тістері тартылып алынады. Егер адам оларды сақтап қалса, соғыста өлтіріледі деп есептеледі. Кейбір тайпаларда әйелдер де кескіш тістерін тартып алады, әйтпесе олардың күйеулеріне бақытсыздық орын алады. Осы себепті әйел күйеуінің маңдайын немесе қарнын сызады. Кавирондо күйеуі қауіпті сапарға шығар алдында әйелінің денесіне сызықтар салып, өзіне жақсы ықпал етуі үшін. Билердің арасында туғаннан кейін би, өлімнен кейін би, басталу биі және құрғақшылық маусымында құдайға жалбарыну биі бар. Олардың музыкасы ағымды және...

A characteristic feature of the people was their traditional nakedness. Among the Nilotic Kavirondo married men who are fathers wore a small piece of goat skin (Sembe), which though practically useless as a covering was worn according to ethnic etiquette. Even among men who have adopted European clothing this goat skin must still be worn underneath. Contact with whites has led to the adoption of European clothing by numbers of the men (who were better travelled), but the women (who were less travelled), more conservative, remained in nudity or the scanty covering which they wore before the advent of Europeans. Among the Bantu Kavirondo married women wear a short fringe of black string in front and a tassel of banana fibre suspended from a girdle behind, this tassel having at a distance the appearance of a tail. Hence the report of early travellers as to a tailed race in Africa. The Nilotic Kavirondo women wear the tail, but dispense with the fringe in front. For dandy they wear a goat skin slung over the shoulders. Some of the Bantu tribes practise circumcision, the Nilotic tribes do not. Patterns are tattooed on chest and stomach for ornament. Men, even husbands, are forbidden to touch the women's tails, which must be worn even should any other clothing be wrapped round the body. The Kavirondo are noted for their independent and pugnacious nature, honesty and sexual morality, traits particularly marked among the Bantu tribes. There are more women than men, and thus the Kavirondo are naturally inclined towards polygamy. Among the Bantu tribes a man has the refusal of all the younger sisters of his wife as they attain puberty. Practically no woman lives unmarried all her life, for if no suitor seeks her, she singles out a man and offers herself to him at a reduced price, an offer usually accepted, as the women are excellent agricultural laborers. The Nilotic Kavirondo incline to exogamy, endeavouring always to marry outside their clan. Girls are betrothed at six or seven, and the husband elect continually makes small presents to his father in law elect till the bride reaches womanhood. It is regarded as shameful if the girl be not found a virgin on her wedding day. She is sent back to her parents, who have to return the marriage price, and pay a fine. The wife's adultery was formerly punished with death, and the capital penalty was also inflicted on young men and girls guilty of unchastity. Among the Bantu Kavirondo the usual minimum price for a wife is forty hoes, twenty goats and one cow, paid in instalments. The Nilotic Kavirondo pay twenty sheep and two to six cows; the husband elect can claim his bride after half payment; if a woman dies without bearing children, the amount of her purchase is returnable by her father, unless the widower consents to replace her by another sister. The women are prolific and the birth of twins is common and considered a lucky event, which is celebrated by feasting and dances. Among the Bantu Kavirondo the mother of twins must remain in her hut for seven days; among the Nilotic Kavirondo the parents and the infants must stay in the hut for a whole month. If a Bantu mother has lost two children in succession, the next child born is taken out at dawn and placed on the road, where it is left till a neighbor, usually a woman friend who has gone that way on purpose, picks it up and takes it to its mother who gives a goat in return; a somewhat similar custom prevails among the Nilotic tribes. Names are neither masculine nor feminine, and a girl often bears her father's name. The Kavirondo bury their dead. Among one of the Bantu tribes, the Awa Kisesa, a chief is buried in the floor of his own hut in a sitting position, but at such a depth that the head protrudes. Over the head an earthenware pot is placed, and his principal wives have to remain in the hut till the flesh is eaten by ants or decomposes, when the skull is removed and buried close to the hut. Later the skeleton is unearthed, and reburied with much ceremony in the sacred burial place of the tribe. Married women of the Bantu tribes are buried in their hut lying on their right side with legs doubled up, the hut being then deserted. Among the Nilotic tribes the grave is dug beneath the verandah of the hut. Men of the Bantu tribes are buried in an open space in the midst of their huts; in the Nilotic tribes, if the first wife of the deceased be alive he is buried in her hut, if not, beneath the verandah of the hut in which he died. A child is buried near the door of its mothers hut. A sign of mourning is a cord of banana fibre worn round the neck and waist. A chief chooses, sometimes years before his death, one of his sons to succeed him, often giving a brass bracelet as insignia. A man's property is divided equally among his children. While some tribes live in isolated huts, those in the north have strongly walled villages. The walls are of mud and formerly, among the Nilotic tribes, occasionally of stone. Since colonization by the British the security of the country induced the Kavirondo to let the walls fall into disrepair. Their huts are circular with conical thatched roofs, and fairly broad verandas all round. A portion of the hut is partitioned off as a sleeping place for goats, and the fowls sleep indoors in a large basket. Skins form the only bedsteads. In each hut are two fireplaces, about which a rigid etiquette prevails. Strangers or distant relatives are not allowed to pass beyond the first, which is near the door, and is used for cooking. At the second, which is nearly in the middle of the hut, sits the hut owner, his wives, children, brothers and sisters. Around this fireplace the family sleep. Cooking pots, water pots and earthenware grain jars are the only other furniture. The food is served in small baskets. Every full grown man has a hut to himself, and one for each wife. The huts of the Masaba Kavirondo of west Elgon have the apex of the roof surmounted by a carved pole which Sir H. H. Johnston says is obviously a phallus. Among the Bantu Kavirondo a father does not eat with his sons, nor do brothers eat together. Among the Nilotic tribes father and sons eat together, usually in a separate hut with open sides. Women eat apart and only after the men have finished. Though a peaceful people, the Kavirondo fight well. Their weapons are spears with rather long flat blades without blood courses and broad bladed swords. Some use slings, and most carry shields. Bows and arrows are also used; firearms are however displacing other weapons. Kavirondo warfare was mainly defensive and intertribal, this last a form of vendetta. When a man had killed his enemy in battle he shaved his head on his return and was rubbed with medicine (generally goats dung), to defend him from the spirit of the dead man. The Awa Wanga abandoned this custom when they obtained firearms. The young warriors were made to stab the bodies of their slain enemies. In the colonial era the Kavirondo are on the increase due to their fecundity and morality. Those who live in the low lying lands suffer from a mild malaria, while abroad they are subject to dysentery and pneumonia. Epidemics of small pox have occurred. Native medicine is of the simplest. They dress wounds with butter and leaves, and for inflammation of the lungs or pleurisy, pierce a hole in the chest. There are no medicine men: the women are the doctors. Certain of the incisor teeth are pulled out. If a man retains these he will, it is thought, be killed in warfare. Among certain tribes the women also have incisor teeth extracted, otherwise misfortune would befall their husbands. For the same reason the wife scars the skin of her forehead or stomach. A Kavirondo husband, before starting on a perilous journey, cuts scars on his wife's body to ensure him good luck. Of dances, the Kavirondo have the birth dance, the death dance, that at initiation and one of a propitiatory kind in seasons of drought. Their music is plaintive and sometimes pretty, produced by a large lyre shaped instrument. They also use various drums. The Luo women use small beads attached to pieces of brass for ear ornaments. Like the aggrey beads of West Africa these beads are not of local manufacture nor of recent introduction. They are ancient, generally blue in color, occasionally yellow or green, and are picked up in certain districts after heavy rain. The natives believe they come down with the rain. They are identical in shape and color to Ancient Egyptian beads and other beads obtained from trade with peoples from ancient cities in Balochistan, in modern Pakistan.

Дін және наным-сенімдер

Олар шамалы ата-бабаларға табынуды ұстанатын сияқты, бірақ солтүстік тайпаларында Ававава және Ишишеми деген екі құдайы бар, олар жақсылық пен жамандықтың рухтары. Алғашқысына мал мен ешкілер құрбандық етеді. Кавирондо тайпасы қойдың ішегінен болжауға үлкен сенім артады. Кавирондо үшін дерлік барлық нәрсе және адам жақсылықтың немесе жамандықтың белгісі болып табылады. Оларда аңыз бен дәстүрлер аз; олардың жануарлар туралы аңыздарында қарақұйрық ең басты тұлға болып табылады. Олар колдовствоға сенеді және сынақ арқылы әділдік жасайды.

Экономика

Кавирондолар негізінен егіншілікпен айналысады: ерлер де, әйелдер де үлкен темір соқалармен егістікте жұмыс істейді. Сорго, элеузин және жүгеріден басқа, темекі мен өсімдік талшығы (қаннап) да өсіріліп, темекіленеді. Екеуі де темекі шегеді, бірақ қаннапты ерлер мен үйленбеген әйелдер ғана пайдаланады, себебі оның бала көтеруге дайын әйелдерге зиян келтіретіні айтылады. Қаннап қалау құбырында (шишада) шегіледі. Кавирондолар кунжут өсіріп, оның тұқымынан май жасайды, оны ежелгі табақ пішіндес кішкентай саз шамдарда жағады, бұл үлгі, Хоблидің пікірінше, жағалаудағы халықтар арқылы елге әкелінген. Кавирондолар ірі қара, қой, ешкі, құс және бірнеше ит өсіреді. Әйелдер қой, құс және жұмыртқа жемейді, ал сүтті басқа бір нәрсемен араластырмаса, ішуге рұқсат етілмейді. Көптеген тайпалар жабайы мысық пен барыс етін бағалайды. Банту Кавирондолары ешкі мен қойды тұншықтырып өлтіреді, жануардың тұмсығы өлгенше ұсталып тұрады. Элеузиннен сыра дайындалады. Кавирондолар батыл аңшылар, бегемотты арқан мен тұзақтармен ұстап, ал ең ірі пілдерге найзамен шабуыл жасайды. Олар балық аулауды ұнатады, оны бау-құбыспен немесе тұзақтармен ұстайды. Ара шаруашылығы кең таралған, ал ағаштар аз болған жерлерде ара ұялары үйдің шатырына қойылады. Кавирондоның дәстүрлі өнеркәсіптері – тұз жасау (қамыс пен су өсімдіктерін күйдіріп, күлінен су өткізу арқылы); темір кенін балқыту (тек банту тайпаларында); қыш және тоқу ісі.

Ақпарат көздері мен сілтемелері

C. W. Hobley, Шығыс Уганда, этнологиялық сараптама (Антропология институты, Сілтемелік еңбектер, № I, Лондон, 1902)
Сэр Х. Х. Джонстон, Уганда протектораты (1902)
J. F. Cunningham, Уганда және оның халқы (1905)
Пол Коллманн, Виктория Ньянза (1899).