Кіріспе
Казембе – қазіргі Замбия мен Конгоның оңтүстік-шығысындағы дәстүрлі патшалық. 250 жылдан астам уақыт бойы Казембе Килуба Чибембаның ықпалды патшалығы болды, олар оңтүстік-орталық Африканың Шығыс Люба Лунда халқының тілінде сөйлейді (олар Люба, Лунда, Шығыс Люба Лунда және Люба Лунда Казембе деп те аталады). Оның орман, балық шаруашылығы және ауыл шаруашылығы ресурстарымен жақсы қамтамасыз етілген, суы мол, салыстырмалы түрде құнарлы және тығыз қоныстанған аймақтағы сауда жолдарындағы орны болды, оны әртүрлі Касембе, Казембе және Касембе деп атады. "Ең басты бас" деген мағынаны білдіретін Мвата Яв атағымен танымал, басшылығы жыл сайынғы Мутомбоко фестивалімен қазіргі Замбиядағы Луапула аңғарында және Мверу көлінде ерекше көзге түседі, бірақ оның отаршылдық дәуірдегі тарихы еуропалықтардың дәстүрлі патшалықтар мен тайпаларды салдарына қарамастан қалай бөлгенінің мысалы болып табылады.
Дэвид Ливингстонның сапары
1867 жылы зерттеуші және миссионер Дэвид Ливингстон Африкаға соңғы экспедициясына аттанды, оның мақсаттарының бірі Нил алабының оңтүстік шегін анықтау болды (яғни Виктория көлінің Нилдің бастауы екенін нақтылау немесе оңтүстікте тағы бір көлдің бастау көзі болатынын білу). Ол «Ньясалендтен» (Малави) шығып, Танганьика көлінің оңтүстік ұшынан өтіп, құл саудасының салдарынан қираған аймақтар арқылы Мверу көлінің солтүстік-шығыс жағалауына жетті. Ол шығыс жағалау бойымен оңтүстікке қарай жол жүрді. VII Муата Казембе оның келгенін естіп, сол кездегі Катанганың солтүстік-шығыс бөлігіндегі тұрақсыздық салдарынан, астанасы Мофве лагунасының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан Канембода оны қабылдады. «Мверу Луапуладағы бельгиялық басқару дәстүрлі негіздемелермен жамылды». Дэн Кроуфорд пен Альфред Шарп 1890–91 жылдары Мсиримен ұқсас жағдайға тап болды (толық мәліметтер сол мақалада). Ол кезде Кроуфордтың жоғары лауазымдағы офицері Чарльз Суон Мсириді Шарптың британдық шартына қарсы тұруға ынталандырды. Бір жылдан кейін Мсири бельгиялықтар тарапынан өлтірілді, ал аймақ хаоске түсті. Андерсондар Суанға басқаша жауап берді. Мистер Андерсон Муата Казембедің әскерін Мамбилимада ұстап тұрғанда, Миссис Андерсон Муата Казембені британдық офицерлерге алып барды, олардың бұрынғы өртенген астанасында, оған «оған мейірімді болыңыз» деді. Олар әлі де сол жерде. Жазалау экспедициясынан кейін Муата Казембе X және оның ізбасарлары BSAC және оның мұрагерлері – британдық округтік комиссарлармен ынтымақтастық жасады, бұл оның билігін сақтауға көмектесті. Мвата Казембелер отарлық дәуірде белгілі бір ықпалға ие болды, себебі британдық отарлық әкімшілік басшылар арқылы тікелей емес басқару жүргізді. Осы жерде мектептер, шіркеу және ауруханалар салынды, кірпіш жасаушылар мен құрылысшылар оқытылды, нәтижесінде Луапула аңғарында күнде кептірілген және күйдірілген кірпіштен салынған үйлердің құрылысы аймақтың басқа бөліктеріне қарағанда жоғары деңгейде болды. Басқа протестанттық және католик миссиялары Луапула аңғарында және көлде мектептер мен ауруханалар ашты. 1940, 1950 және 1960 жылдардағы балық және еңбек нарығының өркендеуі 1970 жылдардың ортасынан бастап балық аулаудың азаюына, Copperbelt аймағындағы жұмыс орындарының қысқаруына және жалпы ұлттық проблемаларға байланысты рецессия мен тоқырауға ұшырады. Алайда, 1960 жылдардың соңында Мансаны Нчеленге Кашикишиге Мвансабомве арқылы жалғастыратын «Замбия жолының» салынуы және келесі екі онжылдықта оның жабылуы, сондай-ақ Кавумбва, Самфия және Сереньемен байланысуы Мвансабомве арқылы сауда ағынын арттырды, оның халқы шамамен 50 000 адамға жетті. Ол шілде айының соңында өткізіледі және 20 000-ға дейін келушілерді, соның ішінде Замбия президентін тартады. Бұрынғы рәсімдер мен дәстүрлерге негізделген, ол 1971 жылы Мвата Казембе XVII Пол Канембо Лутабаның (оның суреті беттің жоғарғы жағында) тағайындалуының он жылдығын атап өту үшін қазіргі түрінде басталды. Онда Луба-Лунда тайпаларының көшіп-қонуын және Луапула аңғарын алғашқы басшылардың басып алуын бейнелейтін билер бар.
Dan Crawford and Alfred Sharpe had been involved in a similar situation in 1890–91 with Msiri (see that article). At that time Crawford's superior, Charles Swan, had encouraged Msiri to resist Sharpe's British treaty. A year later Msiri was killed by the Belgians, and the region was plunged into chaos. Now, the Andersons responded to Swan differently. While Mr Anderson kept Mwata Kazembe's men at Mambilima, Mrs Anderson took Mwata Kazembe alone to the British officers back at his burnt capital, saying "please be kind to him". They are still there. After the punitive expedition, Mwata Kazembe X and his successors worked with the BSAC and its successors, the British District Commissioners, and to some extent it rescued his chieftainship. The Mwata Kazembes had some influence in the colonial era because the British colonial administration ruled indirectly through chiefs. Here schools, a church and a hospital were established, and brick makers and builders were trained, resulting in the Luapula valley enjoying a higher standard of sun dried and burnt brick house construction than elsewhere in the region. Other Protestant and Catholic missions established schools and hospitals in the Luapula Valley and on the lake. The fish and labour economic booms in the forties, fifties and sixties gave way to recessions and stagnation from the mid seventies onwards as fish catches declined, Copperbelt employment contracted and national problems had an effect. However, the construction in the late sixties of the 'Zambia Way', a road connecting Mansa to Nchelenge Kashikishi through Mwansabombwe, and its surfacing and linking to Kawambwa, Samfya and Serenje over the next two decades, has funnelled trade through Mwansabombwe, the population of which has risen to around 50,000. It is held at the end of July and may attract 20,000 visitors, including the president of Zambia. Drawing on previous ceremonies and traditions, it was started in its present form in 1971 to mark the tenth anniversary of the instalment of Mwata Kazembe XVII Paul Kanyembo Lutaba (whose photograph appears at the top of the page). It includes dances symbolising the migration of the Luba Lunda and the conquest of the Luapula valley by the first chiefs.