Кіріспе

1990 жылғы 22 наурызда Ұлыбритания Парламентінің Мид-Стаффордшир сайлау округінде қосымша сайлау өтті. Сайлау қорытындысы бойынша Лейборист партиясынан үміткер Сильвия Хил бұрынғы консервативті депутат Джон Хеддлдің орнына сайланды, ол өзіне-өзі қол жұмсау арқылы сайлаудың өткізілуіне себеп болған еді.

Өмірбаян

Джон Хеддл алғаш рет 1979 жылғы жалпы сайлауда парламентке сайланды, ол Личфилд және Тамворт сайлау округін Лейбористер партиясынан жеңіп алғаннан кейін. Шекаралар өзгергеннен кейін, 1983 жылдан бастап ол Мид-Стаффордширді өкілдік етті. Вестминстерде ол танымал, көңілді адам болды, бірақ 1980-жылдардың соңында жылжымайтын мүліктің бағасының күрт төмендеуіне байланысты ауыр қаржылық қиындықтарға тап болды. 19 желтоқсан 1989 жылы ол Кент қаласының Чартем қаласына жақын шөл далада өз Jaguar көлігінде өлген күйде табылды. 1987 жылғы өткен жалпы сайлаудың нәтижесі:

Сайлау Саяси нәтиже Үміткер Партия Дауыс саны Пайыздық үлес Жалпы сайлау, 1987 жылдың маусымы Сайлаушылар саны 71 252 Қатысушылар саны 79,4% Консерваторлардың жеңісі Көпшілік дауыс 14 654 (25,9%) Джон Хеддл Консерваторлар 28 644 50,6% Криспин Сент-Хилл Лейбористер 13 990 24,7% Тимоти Джонс Либералдар 13 114 23,2% Джеймс Бейзли Тәуелсіз консерватор 836 1,5%

Консервативті

Баспасөзде жергілікті консервативтік қауымдастықтың сайлау науқаны басталғанда "біраз шатаққа" түскені туралы хабарлар тарады; науқанды басқару үшін Лондоннан тәжірибелі агент жіберілді. Партияға кандидат болуға 250 өтініш келіп түсті, олардың арасында Леди Ольга Мейтлендтің де есімі айтылды; консерваторлар Джеффри Арчердің үміткер болатыны туралы қауесеттерді жоққа шығарды. 2 ақпанда консерваторлар 43 жастағы Чарльз Приорды таңдады, ол Ньюбери қаласынан шыққан, Беркшир округі кеңесінің бұрынғы мүшесі және Боу тобының мүшесі болды. Приор, баспа және оқу орталығының директоры, Солтүстік Ирландияның бұрынғы хатшысы Джеймс Приордың туысы еді және соңғы іріктеу кезінде бұрынғы депутат Ричард Оттавейді жеңіп шықты.

Еңбек

Алдыңғы сайлаулардағы Лейбористік партия кандидаттарына қатысты сыннан кейін, партия бекітілген кандидаттардың қысқа тізімін жасау үшін бес тәжірибелі мүшеден тұратын комиссия құрды, ал жергілікті сайлау округінің Лейбористік партиясы соңғы таңдауды жасады. Осы процеске партия төрағасының орынбасары Рой Хаттерсли жетекшілік етті. Қаңтар айында тізім жасалды, онда 1987 жылғы сайлаудағы үміткер Криспин Сент-Хиллдің кіретініне қатысты алаңдаушылықтар болды. Сент-Хилл Бренттен шыққан афро-карибтік қоғамдық қызметкер еді, ал бұрынғы сайлауларда партия сайлауға қара нәсілді кандидаттарды ұсынуға қарсы тұрған.

Басқа тараптар

Кандидатты алғаш танытқан партия – 1990 жылдың 23 қаңтарында Личфилдтен келген 33 жастағы адвокат Ян Вудты өздеріне үміткер ретінде растаған Социал-демократиялық партия. Либерал-демократтар, СДП-нің үміткер болатынын күткенмен, екі партия бір-біріне қарсы шықса, шеттетіліп қалуы мүмкін деп қорқып, олар риза болмады. Жасыл партияның үміткері Роберт Сондерс 29 жаста болды және науқан басталғанда инженерлік фирмадағы сатып алушы қызметінен айырылды. Личфилдтің бұрынғы мэрі және Личфилд аудандық кеңесінің консервативті көшбасшысы Джим Бейзли 1987 жылы тәуелсіз консерватор ретінде сайысқан, ол «Тэтчерге қарсы консерватор» ретінде қайтадан қатысатынын мәлімдеді. Партия жергілікті үміткерді табуға үміттеніп, Стаффордшир отбасылық дәрігерлер комитетінің төрағасының саяси байланыстарын кінәлады, ол сонымен қатар Орталық Стаффордшир консервативтік қауымдастығының төрағасы болды. 8 наурызда номинациялар аяқталғанда тағы жеті үміткер тіркелді. Ресми «Монстрлық Raving Loony» партиясының белгілі бір сайлауға түсетін үміткері Шалғайды Лорд Сатч өзінің атын өзгерткеннен кейін «Лорд Дэвид Сатч» деген атпен ұсынылды. Ол «Monster Raving Loony Green Teeth» деген сипаттаманы таңдады, бірақ оған қарсылас пайда болды: оқшауланған топтың мүшесі Стюарт Хьюз сайлау агенті Дэнни Бэмфордтың көмегімен «Raving Loony Green Giant Supercalifragilistic» үміткері ретінде тіркелді. Джон Хилл Ұлттық фронттың үміткері болды, ал Дэвид Блэк «Христиандық патриоттық альянс – Британияны құтқару науқаны» атынан, ал Николас Паркер Джервис «Көшпелілікке қарсы консервативті жасыл» атынан түсті. Линди Сент-Клэр, «Мисс Уиплэш» деген лақап атымен танымал және Лондонда көптеген депутаттар клиенттері бар деп мәлімдеген бордель иесі, «Ұлттық тәуелсіз дұрыс білім беру NICE» үміткері ретінде қатысты. Ол «еуропалықтардың сексуалдыққа қатысты көзқарасы жақсырақ және жетілген болуы» үшін үгіт жүргізді. Соңында, Бернард «Смайли» Милдвотер, Citroën компаниясының 2CV көлігін шығаруды тоқтату шешіміне наразылық білдіріп, «2CV-ні сақтап қалу» үміткері ретінде тіркелді. Ол сайлауға қатысу үшін әскери қызметтен кеткен.

Науқан

Сайлау күні бюджетпен бірге келуі әлбетте болжанып тұрған, ол 20 наурызға белгіленген еді. Рентон 28 ақпанда Төменгі палатада жарлық ұсынып, сайлауды ресми түрде жариялады. 1 наурыздағы алғашқы Лейбористік науқан баспасөз конференциясында Рой Хаттерсли Тэтчерді "мақтаншыл, өкіметшіл және билікке жету үшін ұстамсыз" деп айыптап, науқанның басты мәселесі жақын арада күшіне ене алатын жаңа жергілікті өзін-өзі қаржыландыру салығы немесе "Жеке салық" болады деп мәлімдеді. Чарльз Приор жаңа салық принципін қолдады және Рюглидегі күтілгеннен жоғары салық деңгейіне Стаффордшир округі кеңесі мен Каннок Чейс аудандық кеңесіндегі Лейбористердің бақылауын кінәлады. Ол науқанын ағасымен бірге бастағанда, Приор Рюглидегі қарттар үйіне барып, көптеген тұрғындар оның пікірімен келісетінін көріп қуанды. Оның ағасы Лейбористердің балама салығына шабуыл жасады, сонымен бірге Үкіметтің жоспары ақырында өзгертілетінін күтті. Лейбористер сондай-ақ Ұлттық денсаулық сақтау қызметіне қатысты консерваторлардың ұсыныстарын назарға алып, Приор оларды және рецепттерге төлемдердің өсуін қолдайтынын айтуын талап етті.

Саясат зерттеулері

The Sunday Times сайлау округінде Мори ұйымы жүргізген сауалнаманы тапсырыс етті, ол 4 наурызда жарияланды. Сауалнама нәтижесінде Лейбористер партиясы 50% дауыспен көш бастаса, Консерваторлар 36% қолдауға ие болды, ал өзге партиялар қалып қойды: Либерал-демократтар 5%, Социал-демократиялық партия 4% және Жасылдар партиясы 4%. Сондай-ақ, сайлаушылардың бес адамның төртеуі сайлау салығы сайлаудағы басты мәселе деп санайтыны анықталды. Лейбористер партиясы сауалнаманың нәтижелерін елеусіз қалдырды. Либерал-демократтар партиясының лидері Пэдди Эшдаун олардың үміткерінің басқа ірі партиялардың үміткерлерінен өзгеше, жергілікті тұрғын екенін және "Лондоннан таңдалып, кейіннен округке жіберілмегенін" атап өтті. Ол Лейбористер партиясының ұсынған жергілікті биліктегі "шатыр салығы" идеясының абсурд екенін айтты және өз партиясының жергілікті табыс салығын енгізу ұсынысы дауыс жинайды деп сенді. 8 наурызда Birmingham Post газеті тағы бір сауалнаманың нәтижесін жариялады. Бұл сауалнама да Лейбористер партиясының жетекші екенін көрсетті, бірақ бұл көрсеткіш бұрынғыдан аздау болды: Лейбористер 49%, Консерваторлар 41%. Жасылдар партиясы мен Социал-демократтар 4% дауыс алды, ал Либерал-демократтар 2% көрсетті. Сауалнама жарияланған күні көлеңкелік канцлер Джон Смит партияны сайлау салығына қарсы наразылық акцияларынан алшақтатты, бірақ Консерваторлардың сайлау салығын бұзуға кінәлаған "Милитант" ұйымының Барнет, Виндзор және Мейденхед сияқты жерлердегі бейбіт наразылықтардың артында болуы күмәнді екенін айтты. "Милитант" ұйымы Ругели мен Личфилд қалаларында сайлау салығына қарсы қоғамдық жиналыстар ұйымдастырып, 31 наурызда Лондонда өтетін "Барлықбританиялық сайлау салығына қарсы федерация" митингісі туралы хабарламалар таратты. Оған жауап ретінде Лейбористер партиясы лидері Нил Кинноктың "ойыншық қала революционерлеріне" қарсы сөйлеген сөзіне негізделген үнқағазды жедел түрде шығарды. Дэвид Ик 11 наурызда Жасылдар партиясының науқанына көмектесу үшін келді, бұл Либерал-демократтардың партияға шабуыл жасауына себеп болды, олар кез келген мәселені шешудің жолы – комитет құру деп мәлімдеді. 12 наурызда Консерваторлар партиясының науқаны кандидаттың көмекшісі Джеральд Хоуарт барлық Консерваторлар партиясының депутаттарына науқанға қатысуға шақыру қағаздарын жібергенін, бірақ бұрынғы Қорғаныс министрі Майкл Хесселтинге әлі жеткізілмегенін түсіндірді. Хесселтиннің басшылыққа таласқысы келетіні белгілі болса да, Шарль Прайор бұл туралы "тығырыққа түскендей" көрінді, бірақ Хесселтин округке келсе, үлкен пайда әкелетінін мәлімдеді. Хесселтин 14 наурызда келді, ол Сесил Паркинсонмен үш күн бұрын науқан жүргізген консерваторларға қарағанда әлдеқайда көп консерватор белсенділерін тартты.

Еңбек күштерінің науқаны

Еңбек кампаниясы партия басшылары, коммуникация директоры Питер Мандельсонның басшылығымен өте қатаң бақыланды. Хилл ешқандай қоғамдық жиын өткізбеді және таңертеңгі баспасөз конференциялары 20 минутқа шектелді (көбінесе партияның жоғары лауазымды тұлғалары Хиллдің орнына жауап берді); оның науқанының көп бөлігі пабтар мен клубтардағы жеке кездесулер және «Қызыл Роза» митингілері арқылы жүргізілді. Бастапқыда Хиллді «ақылсыз» деп еске салғаннан кейін, консерваторлар оның партия тарапынан бақылануы Еңбек партиясының саясатын жасыру мақсатында жасалғанын мәлімдеді. Daily Mail Хиллден жауап алу үшін көптеген сұрақтар тізімімен келген тілшіні жіберді, бірақ оның күзетшісі Питер Снейп оны тоқтатуға ниеттенді. Консерваторлар 1989 жылғы Еңбек партиясының конференциясында Хиллдің қорғаныс шығындарын 5 миллиард фунт стерлингке төмендету туралы ұсынысты қолдағанын атап өтті. 15 наурыздағы «Бирмингем Пост» газеті жүргізген сауалнамада Еңбек партиясы 50%, консерваторлар 38%, Жасыл партия мен СДП 4%, Либерал-демократтар 3% және тәуелсіздер 1% көрсеткіштерді көрсетті. Еңбек партиясының лидері Нил Киннок 16 наурызда Личфилдтегі кампанияға қатысып, жеңіске жететінін болжады, бұл Тэтчерге кетіп қалу туралы ескерту болады деді. 19 наурызда «Таймс» газеті үшін Мори жүргізген сауалнамада сайлаушылардың 88% жер салығын ең маңызды үш мәселенің бірі деп атады. Басқа да маңызды мәселелер – ипотека және пайыздық ставкалар, сондай-ақ Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі, олардың әрқайсысы 31% көрсетті. Дауыс беру ниеттері: Еңбек партиясы 55%, консерваторлар 29%, Либерал-демократтар 9%, Жасыл партия 3%, СДП 2% және басқалар 2%.

Бюджеттік реакция

19 наурызда Стаффордшир полициясының федерациясы сайлау округінде полиция тұрғын үй жәрдемақысына енгізілген өзгерістерге қарсы наразылық митингін ұйымдастырды. Олар үкіметті төрелік шешіміне бағыну туралы келісімге қарамастан, осы өзгерістерді күштең қолдануда айыптады. Митинг ұйымдастырушылары Лейбористік партияның полиция жөніндегі өкілі Барри Шеерманды шақырды. Сайлау күніне екі күн қалғанда жарияланған Бюджет, салық төлемдерін қайтаруға көмектесетінін мәлімдеді және Чарльз Приор оны "жауапкершілігі жоғары, сонымен бірге шығармашыл Бюджет" деп бағалады. Бірақ "Таймс" газетінің тілшісі Приордың сайлау кампаниясының соңғы күндеріндегі салқынқандылығын, сайлаудың ұтылғанын білгендіктен, келесі жалпы сайлауда орынды қайта жеңіп алуға үміттенгендігінің белгісі деп түсіндірді. "The Guardian" газетінің журналисі Патрик Винтур Приордың кемшілігі – тым жақсы мінезді болу және "жауға шабуылға дайын адамдай көрінбеуі" екенін айтты. Кампания аяқталғанда Сильвия Хилл өзін "шамалы оптимист" сезінді және қолдаушыларын қанағаттанбауға қарсы шақыруға күш салды. Сайлаудың нақты нәтижесін хабарлауға дейін таңғы сағат 3:30-ға дейін күтілуге тура келді.

Салдары

Нәтиже Тачер үшін "көрінетін жеңіліс" деп хабарланды және консервативті депутаттардың оны қызметтен алуға тырысатыны туралы әңгімелер қайта жанданды. Шындығында, оның жеңісінен кейін Сильвия Хил "Тэтчершілдіктің қараңғы дәуірі аяқталуға жақын" деді. Бұл нәтиже 1987-1992 жылдардағы парламент сайлауларында консерваторлардың басынан өткен жеті жеңілістің екіншісі болды, бірақ партия 1992 жылы барлығын қайта жеңіп алды.