Кіріспе

1927 жылы Рейнхольд Глиердің совет балеті.

"Қызыл мак" (Красный мак) немесе кейде "Қызыл гүл" (Красный цветок) – үш акті және сегіз сахналық көріністен, соңында апофеозбен аяқталатын балет. Музыкасын Рейнхольд Глиер, либреттосын Михаил Курилко жазған. Бұл балет 1927 жылы қазіргі заманғы революциялық тақырыптағы алғашқы совет балеті ретінде жарыққа шықты. Бұл балеттен ең көп танылғаны – "Теңізшілер биі", кейде "Ресей теңізшілерінің биі" деп те аталады (дегенмен, партитура мен либреттода "Совет кемесінің теңізшілерінің биі" деп сипатталған). Глиер осы музыкалық шығармасымен ең көп танылады. "Қызыл мак" балетінің төрт негізгі нұсқасы бар.

Бастапқы нұсқасы (1927)

"Қызыл мак" балетіне хореографияны Лев Лащилин (1-ші және 3-ші актілер) және Василий Тихомиров (2-ші акті) жасады. Алғашқы қойылым 1927 жылғы 14 маусымда Большой театрында (сол кезде Кеңес үкіметі тұсында "Опера және балеттің бірінші халықтық мемлекеттік театры" деп аталған) өтті. Оркестрді Юрий Фейер басқарды. Балеттің Мәскеудегі 100-ші қойылымы 1928 жылғы 23 желтоқсанда болды. Бұл қойылым 1928 және 1930 жылдары Свердловск қаласында, ал 1928, 1949 және 1958 жылдары Саратов қаласында қойылды. Ленинград опера және балет театры 1929 жылы Ленинградта балетті қойып, қойылымға бірнеше билер қосты. Бастапқы нұсқасы 1941 және 1950 жылдары Горькийде, 1946 жылы Бакуде Әзірбайжан мемлекеттік академиялық опера және балет театрында, ал 1949 және 1958 жылдары Киров балетінде қойылды. 1943 жылы Монте-Карлодағы "Балет Русс" бір актілік нұсқасын Огайо штатының Кливленд қаласындағы қоғамдық музыка залында қойды. 1943 жылғы 9 қазанда премьерасы өткен қойылымды Игорь Швезоф сахналады, декорациясын Борис Аронсон жасады. Сол кезде Екінші дүниежүзілік соғыс жүріп жатқандықтан, Кеңес Одағы мен Америка Құрама Штаттары одақтас болғандықтан, жауыз Ли Чан Фу рөлі жапондық бар иесіне өзгертілді. Кеңес теңізшілерінің қатарында британдықтар мен американдықтар да болды.

Қызыл гүл (1957)

1957 жылы Василий Тихомиров пен Михаил Курилко балеттің кеңейтілген нұсқасын қойды. Опиуммен байланысты болдырмау үшін «Қызыл гүл» деп аталған балеттегі көріністер саны 8-ден 13-ке дейін арттырылды. Ол алғаш рет 1957 жылғы 24 қарашада Большой театрында көрсетілді.

Лавровский нұсқасы (1949)

1949 жылы Леонид Лавровский "Қызыл мак" балетін жаңа редакцияда хореографиялады. Сценарийді Алексей Ермолаев жаңартты, ал балет алғаш рет 1949 жылғы 30 желтоқсанда Большой театрында көрсетілді. 1949 жылғы редакцияда Ма Личен атты жаңа кейіпкер енгізілді.

Андросов нұсқасы (2010)

2010 жылдың 12 ақпанында Николай Андросовтың хореографиясымен "Қызыл мак" балеті "Театро делло Опера ди Рома" театрында қойылды. Декорациялар мен костюмдерді Елена Пулити жасады, дирижер – Андре Аничанов, музыкалық ынтымақтастық – Франческо Содини, ал қойылым режиссері – Беппе Менэгатти. Бұл нұсқада жаңа кейіпкер – Нува, құнарлылық қасиетінің құдайы енгізілді. Осы нұсқаның жаңа қойылымы 2015 жылдың 13 маусымында Дондағы Ростов қаласындағы Ростов мемлекеттік опера және балет (музыкалық) театрында күтілуде.

Васильев нұсқасы (2010)

2010 жылы 23 қарашада Красноярск балет және опера театрында Владимир Васильев хореографиялаған (оның сценарийін өңдеуімен және декорацияларын жасауымен бірге), Мария Вольская костюмдерімен, ал музыкалық жетекшісі және дирижері Анатолий Чепурной болған жаңа қойылым көрсетілді.

Қысқаша мазмұны

Балет оқиғасы 1920-шы жылдардағы Қытай Республикасының теңіз портында өтеді. Көптеген елдерден, соның ішінде Кеңес Одағынан келген теңізшілерді тасымалдаған кемелер қытай портына тоқтаған. Кеңес кемесінің капитаны, аштықтан шаршаған, тынымсыз жұмыс істеген кулилердің бір тобын көреді. Оларды қатыгез портмейстер одан да ауыр жұмысқа мәжбүрлеп отырады. Бір түні кемедегі теңізшілер үшін билеген әдемі Тай Чоа (пиньин: Таохуа) совет капитанының кедей кулилерді портмейстерден құтқаруға тырысқанын байқайды. Оның мейірімділігіне тәнті болған ол, оған махаббатының белгісі ретінде қызыл сары гүл сыйлайды. Тай Чоаның күйеуі, саяхатшы Ли Чан Фу бұл жайлы білгенде, қызғанып, оған капитанды өлтіруді бұйырады. Ол бас тартады, кейін докте дүрбелең болғанда қаза табады, осылайша капитан үшін өмірін құрбан етеді. Өлімі алдында ол, махаббат пен бостандықтың нышаны ретінде, тағы бір қызыл сары гүлді жас қытай қызына тапсырады.

Апофеоза

Жоқ, 66. Құдайландыру