Кіріспе

Иудаизмдегі Мәсіх – «майланған» деген мағынаны білдіреді; оған Дәуіт пен Ұлы Кир сияқты яһуди дін қызметкерлері, пайғамбарлары және патшалары кіретін. Кейін, әсіресе Хасмонейлер патшалығының құлауынан (б.з.д. 37 ж.) және яһуди-рим соғыстарынан (б.з. 66–135 ж.) кейін, яһудилердің Мәсіх туралы түсінігі яһудилерді қысымнан босатып, «Олам Хаба» («келер әлем») немесе Мәсіхтік дәуірді бастайтын тұлғаға қатысты болды. Кейбіреулер Селевкидтер мен римдік жауларды жеңіп, тәуелсіз яһуди патшалығын құратын әскери жетекшінің келуін күтті. Ал басқалары, мысалы, «Сүлейменнің Забурлары» авторы, Мәсіхті Мұса заңын дұрыс түсіндіретін, Израиль патшалығын қайта орнатып, адамзатты билік ететін харизматикалық ұстаз деп есептеді. Бұл – өзін немесе ізбасарларын Мәсіх бен Дәуіт деп жариялаған белгілі адамдардың тізімі. Тізім санаттарға бөлінген және туған күніне (белгілі болған жағдайда) сәйкес реттелген.

І ғасыр

Назареттік Иса (шамамен б.з.д. 4 – б.з. 30/33 жж.), Галилея және Римнің Иудея провинциясында өмір сүрген. Оны Мәсіх деп сенген яһудилер алғашқы христиандар болды, олар яһуди христиандары деп те аталады. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, әлемде 2,3 миллиард христиан бар, бұл Назареттік Исаны адамзат тарихындағы ең көп тараған және ең танымал яһуди Мәсіх деп санайды. Христиандардан басқа, мұсылмандар да Исаны Құдайдың ұлы емес, яһудилердің Мәсіх екеніне сенеді. Жаңа өсиеттен басқа, Назареттік Исаны Иосиф Флавий «Иудейлердің ежелгі тарихы» еңбегінде және Тацит «Анналдар» еңбегінде де еске алады. Бірінші ғасырда Галилейлік Иуда, Теудас, Переялық Симон және Атронг сияқты бірнеше яһуди көтерілісшілері мен әскери басшылары өмір сүрді, олардың барлығы Иосиф Флавийдің сақталған жазбаларында ғана кездеседі. Олардың ешқайсысы Мәсіх деп есептелгені туралы нақты айтылмаған, бірақ кейбір ғалымдар мұны болжам ретінде қарастырады.

2 ғасыр

Иерусалимдегі ғибадатхананың қирауынан кейін, Мәсіхке үміткерлердің пайда болуы біраз уақытқа тоқтады. Алтымыш жыл өткен соң, ірі саяси-мессиялық қозғалыс болды. Симон бар Кохба (сондай-ақ: Бар Косиба) (? – шамамен 135 жылы қайтыс болды), 132–135 жылдары Рим империясына қарсы көтеріліс жетекшілік етті. Рабби Акива оны Мәсіх патша деп жариялады, оған Сандар кітабының XXIV тарауы, 17-аятты сілтеме жасады: «Жақыптан жұлдыз шығады, Израильден билік шығады, Моавтың бұрыштарын соғады» және Хагай кітабының II тарауы, 21-22 аяттарын: «Мен аспан мен жерді қозғалтамын, және патшалықтардың тақтарын құлатамын» (Талмуд трактаты Санхедрин 97б). Оның Мәсіх екендігіне күмән келтіргендер де болды, бірақ бар Кохба көтеріліс ұйымдастырып, қысқа мерзімдік еврей мемлекетін құрды. Ол Яһудеяны қиратқан үшінші еврей-рим соғысының соңғы шайқасы болған Бетар қамалында қаза тапты.

V ғасыр

Криттік Мұса. Бар-Кохба көтерілісінің сәтсіз аяқталуы мессиялық қозғалыстарға біраз уақытқа тоқтатты, бірақ мессиялық үміттер бәрібір сақталды. Талмудта кездесетін есептерге сәйкес, Мәсіх 440 (Санх. 97б) немесе 471 ('Аб. Зарах 9б) жылдары пайда болады деп күтілді. Рим империясындағы басылмашылықтар мен шапқындардың келуімен байланысты осы күту Мәсіхке деген үмітті жандандырған болуы мүмкін. Осы шамада Криттік Мұса пайда болып, көптеген яһудилерді өзінің қозғалысына тартты. Ол ежелгі Мұса сияқты халықты теңізден құрғақ аяқпен Израильге қайтаруге уәде берді. 440–470 жылдары оның ізбасарлары, оған сеніп, мүлкін тастап, уәде етілген күнді күтті. Оның бұйрығымен көптеген адамдар теңізге секіріп Израильге оралмақшы болды, көбісі мерт болды, ал қалғандары құтқарылды. Өзі жариялаған Мәсіх жоғалып кетті. Константинопольдік Сократ Криттік Мұса қашқан десе, Никиулық Иоаннның жылнамасы оның теңізде қаза тапқанын айтады. Ол өзін Мұса деп атаса да, жылнамада оның нақты аты 'Фискис' деп көрсетілген.

VII ғасыр

Хузестан жылнамасы Хузестанның мұсылмандар тарапынан басып алынуымен бірге пайда болған, әйтпесе белгісіз болған мессиандық талапкер туралы мәліметтерді сақтайды. Осы Мәсіх яһудилерді Ирак пен теңіз жағалауындағы Ирандағы көптеген христиан шіркеулерін қиратуға жетекшілік етті.

VIII ғасыр

Кейіннен пайда болған талапкерлер Шығыста өз рөлдерін ойнады, сонымен қатар олардың еңбектері қараиттік иудаизмге әсер еткен діни реформаторлар болды. VIII ғасырдың алғашқы жартысында Персияда пайда болған: Әбу Иса. Ол II Марван (744-750) билігі тұсында өмір сүрген. Әбу Иса деп аталатын ол өзінің Мәсіхтің бес жолбасшысының соңғысы екенін және Құдай оны Израильді азат ету үшін таңдағанын мәлімдеді. Ол көптеген ізбасарларын жинап, парсы халифасына қарсы көтерілді. Ол Райда жеңіліп, қаза тапты. Оның ізбасарлары оның кітаптар жазғанын, тіпті сауатсыз болғанын дәлел ретінде келтіріп, оның құдайдан уахи алғанын айтты. Ол ғибадатхана қирағаннан кейін яһуди дінінде пайда болған алғашқы сектаны – Исавиятты құрды. Юдган, «Ал Раи» («оның халқының отарының бағушысы») деп аталады, ол 8 ғасырдың бірінші жартысында Парсыда өмір сүрді және үйретті. Ол өзін пайғамбармын деп жариялап, шәкірттері оны Мәсіх деп санайды. Ол Хамаданнан шыққан, пайғамбарлық арқылы алған ілімдерін үйреткен. Шахристанидің айтуынша, ол антропоморфизмге қарсылық білдірді, ерік бостандығы туралы ілімді үйретті және Тораның сөзбе-сөз емес, аллегориялық мағынасы бар деп ұйғарды. Ол өз шәкірттеріне шекпендік өмір сүруге, ет пен шараптан аулақ болуға, жиі ораза ұстап, дұға етуге үгіт берді, бұл жағынан Әбу Исаны үлгі етті. Ол сенбі күні мен мейрамдарды есте сақтауды тек естелік деп қарастырды. Оның өлімінен кейін оның ізбасарлары Юдгандықтар деп аталатын секта құрды, олар оның өлгеніне сенбей, болашақта қайта оралатындығына сенді. Серен (аты әртүрлі дереккөздерде Шерини, Шерия, Серен, Зонрия, Саура, Северус деп аталады) сириялық христиан болып дүниеге келген. Ол 720-723 жылдар аралығында Мардин ауданында уағыз айтты. Теофилдің тарихына сүйенетін христиандық дереккөздер «Северус» өзін Мәсіх деп жариялағанын айтады; Зукнин жылнамасы ол өзін Мұса деп жариялады, «Израильді құтқару үшін қайтадан жіберілді». Серен «сені бұрынғыдай иеленетін Уәде етілген жерге алып бару үшін, сені шөлге алып кетуге» уәде берді; Дәуіттің «мазаланған» ретінде емес, «Мұса сияқты пайғамбар» ретінде. Оның пайда болуына себеп, халифа Омар II (717-720) және оның дінді таратуға бағытталған әрекеттері арқылы яһудилердің бостандықтарын шектеу болған болуы мүмкін. Сереннің тіпті Испанияда да ізбасарлары болды, онда яһудилер жаңа араб билеушілерінің қысымшылық салығынан зардап шегіп, ынтамен қарсы алды, ал көптеген адамдар жаңа Мұса үшін үйлерін тастап кетті. Бұл яһудилер оның орнына Серенге оннан бір бөлігін төледі. Әбу Иса мен Юдган сияқты, Серен де дін реформаторы болды. Натронай б. Нехемияның айтуынша, Пумбедитаның гаоны (719-730), Серен раввиндік иудаизм заңдарына қарсы болды. Оның ізбасарлары тамақтану заңдарын, раввиндік жолмен белгіленген дұғаларды және «құрбандық шарабына» тыйым салуды елемеді; олар мейрамдардың екінші күні жұмыс істеді; олар Талмуд ережелеріне сәйкес неке және ажырасу құжаттарын жазған жоқ және Талмудтың жақын туыстардың некеге тұруына тыйым салғандығын қабылдамады. Серен тұтқындалды. Халифа Язид II алдына әкелінгенде, ол өзінің тек әзіл-қалжыңмен әрекет еткенін мәлімдеді, содан кейін оны жазалау үшін яһудилерге тапсырды. Натронай Сереннің ізбасарлары қайтадан қауымға қосылуы үшін критерийлерді белгіледі; бұл ізбасарлардың көпшілігі содан кейін солай істеді.

13 ғасыр

Ибраһим бен Самуил Абулафия (т. 1240 – 1291 жылдан кейін), каббалист, каббалистік болжамдарының күшті ықпалында болған, Мессиялар тізбегін бастады. Мистикалық зерттеулерінің нәтижесінде Абулафия алдымен өзінің пайғамбар екеніне сенді; және ол 1279 жылы Урбинода жариялаған пайғамбарлық кітабында Құдай өзімен сөйлескенін мәлімдеді. Ол Мессинада, Сицилия аралында жақсы қабылданып, шәкірттер жинады, өзін Мәсіх деп жариялағандығы және 1290 жылды Мессиялық дәуірдің басталуы деп жариялағандығы туралы айтылады, бірақ бұл дәлелденген жоқ. Абулафияның талаптарына шағым түскен Соломон бен Адрет оны айыптады, ал кейбір қауымдар оған қарсы шықты. Сицилияда қуғынға ұшыраған ол Мальтаға жақын Комино аралына (шамамен 1288 ж.) барып, өзінің миссиясын жазбаларында жалғастырды. Оның соңы белгісіз. Кейінірек оның екі шәкірті – Жозеф Гикатилла мен Самуил, екеуі де Мединаселиден шыққан, пайғамбарлар және кереметтер жасаушылар екендерін мәлімдеді. Соңғысы Сеговиядағы Айллон қаласында мистикалық тілмен Мәсіхтің келуін болжады. Абулафия Умберто Эконың «Фуконың серпілімі» романындағы кейіпкердің компьютеріне берілген атқа байланысты қазіргі заманда кең танылды. Ниссим бен Ибраһим (?), 1295 жыл шамасында Авила қаласында әрекет еткен, пайғамбарлық дәуірде болған тағы бір тұлға. Оның ізбасарлары оның білімсіз болғанына қарамастан, бір періште оған «Даналықтың ғажайыптары» атты құпия шығарманы жазуға күш бергенін және оған түсіндірме бергенін айтты. Тағы да Соломон бен Адреттен көмек сұралды, ол Ниссимнің пайғамбарлық талаптарына күмәнданып, мұқият тергеу жүргізуді талап етті. Дегенмен, пайғамбар өз қызметін жалғастырып, тіпті төртінші айдың соңғы күнін, яғни 1295 жылғы Тамузды Мәсіхтің келу күні деп белгіледі. Сенімділер оқиғаға дайындалып, ораза ұстап, садақа берді және белгіленген күні жиналды. Мәсіхті табудың орнына, кейбіреулер киімдеріне кішкентай кресттер байланғандығын көрді, мүмкін сенбеушілер оларды қозғалысты мазақ ету үшін тағып қойған. Көңілі қалып, көңілі толамаған Ниссимнің ізбасарларының бір бөлігі христиан дініне ауысқан деген қауесет тарады.

15 ғасыр

Мұса Ботарел Циснерос (? ), шамамен 1413 жылы қызмет еткен. Бір ғасыр өткен соң, тағы бір адам Мәсіхтік дәрежеге ие екенін мәлімдеді. Г. Гретцтің (т.б. viii. 404) сөзіне сәйкес, ол Мұса Ботарел ретінде танылды. Ол Құдайдың есімдерін біріктіре алатын сиқыршы екенін айтты.

XVI ғасыр

Ашер Ламмлейн, Ашер Кей (Кейи) (? ), 1502 жылы Венеция маңындағы Истрияда өзін Мәсіхтің алдын ала хабаршысы деп жариялаған неміс, яһудилер тәубеге келіп, қайырымдылық жасаса, Мәсіх жарты жыл ішінде келеді деп хабарлады, сондай-ақ еврейлер Иерусалимге оралғанда бұлт пен түтін бағанасы оларды жетекке шығарады деді. Ол Италия мен Германияда, тіпті кейбір христиандардың арасында да жақтастар тапты. Оның уағызына сүйеніп, адамдар ораза ұстады, дұға етті және Мәсіхтің келуіне дайындалу үшін садақа берді, сол себепті бұл жыл "тәубе жылы" деп аталды. Алайда, тәубе жылының соңында Ламмлейн қайтыс болды немесе жоғалып кетті. Давид Реувени (1490–1541?) және Соломон Молчо (1500–1532) – Португалия, Италия және Осман Түркиясына саяхат жасаған авантюрист. Ол өзін Хаибар патшасының елшісі және бауыры ретінде таныстырды, Хаибар – Арабиядағы бұрынғы аймақ, онда Рубен және Гад тайпаларының "жоғалған тайпаларының" ұрпақтары мекендеген деп есептелді. Ол Рим папасы мен Еуропа елдерінен Қызыл теңіздің екі жағында тұратын яһудилердің бірігуіне кедергі келтірген мұсылмандарға қарсы соғыс үшін зеңбіректер мен қару-жарақ алу мақсатымен жіберілгенін мәлімдеді. Ол өзінің Мәсіх немесе пайғамбар екенін нақты түрде жоққа шығарды (Фуэнн, Кенесет Исраэль, 256-бет), өзін жай ғана жауынгер деп атады. 1524 жылы папалық сарайда оған көрсетілген құрмет, 1525 жылы Португалия сарайындағы қабылдау (ол үшінші Жоаоның шақыруымен келді және бастапқыда көмекке уәде алды), және марандарға қарсы қуғын-сүргін уақытша тоқтатылуы – португалдық және испандық марандарға Реувени Мәсіхтің алдын ала хабаршысы деген сенімге келді. Бадахоз инквизиторы Селая Португалия короліне, Шығыстан келген яһуди (Реувени туралы сөз болып отыр) испан марандарын Мәсіхтің келіп, Израильді барлық елдерден Израильге қайтарып әкелетініне үміттендіргенін және оларды ашық әрекеттерге батылдықпен итермелегенін хабарлады (Grätz, l. c. ix. 532). Реувени бұрын испандық христиан болған, кейін яһудиліке қайтқан рабби Соломон Молчомен кездесті. Реувени мен Молчо 1524 жылы Священная Рим империясының императоры және Испания королі Карл V-нің бұйрығымен Регенсбургте тұтқындалды. Ол Италиядағы Мантуяға жеткізілді, онда католик дініне ауысып, ереске кінәлі деп танылды және 1532 жылдың қараша айында өртеліп жазаланды. Реувенидің Португалияда болған кезінде күту үміті оянды. Пьюела-де-Алькосерге (Бадахоз, Экстремадура) жақын Херрера-дель-Дукеде 15 жастағы яһуди қыз Мәсіхпен сөйлескен, оның оны көкке алып кеткенін, онда ол өртеліп өлгендердің алтын тақтарда отырғанын көргенін және оның жақын арада қайтып келетінін айтқан экстаздық көріністерін баяндады. Ол (тек Эррераның қызы деп танылды) құштарлықпен пайғамбар деп жарияланды, және оның көріністері туралы тараған қауесеттердің салдарынан Толедо инквизициясы оны дереу тұтқындады.

17 ғасыр

Саббатай Зеви (שַׁבְּתַי צְבִי; 1626 жылы Смирнада дүниеге келді; 1676 жылы Дульцигнода қайтыс болды), 1666 жылы Газалық Натан оны еврей Мессиясы деп жариялаған, ал кейін Осман сұлтанының тұсында исламдық өлім жазасынан құтылу үшін ислам дінін күшпен қабылдаған сефардтық еврей раввині және каббалист. Оның ізбасарлары әлі күнге дейін Донмех (түрікше: “Апостаттар”) деп белгілі, сонымен қатар Барухия Руссо (1695–1740; Осман Баба), Саббатай Зевидің мұрагері. Мордехай Мокия (1650–1729), (“Қарғыс айтушы”) Айзенштадт, Саббатай Зевидің тағы бір ізбасары, оған адал болған. Мордехай Мокиях (“Қарғыс айтушы”) Айзенштадт өзін де Мәсіх деп көрсетті. Оның қызмет ету кезеңі 1678 жылдан 1682 немесе 1683 жылға дейін созылды. Ол алдымен Саббатай Зевидің нағыз Мәсіх екендігін, оның дінге айналуының құпия себептермен қажет болғанын, ол өлмегенін, ал қайтыс болғаннан кейін үш жыл ішінде өзін көрсететінін уағыздады. Сонымен қатар, Оранда (Испания), Австрияда және Францияда яһудилерді қудалауды, Германиядағы обаны оның келуінің белгілері ретінде атады. Ол венгр, моравиялық және богемиялық яһудилердің арасында ізбасарлар тапты. Одан әрі барып, ол Дәуіттен тараған Мәсіх екенін мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, Саббатай – тек Ефраим Мәсіхі ғана, және бай болғандықтан, Израильді құтқара алмайды. Ал ол (Мордехай) кедей болғандықтан, нағыз Мәсіх және сонымен бірге Ефраим Мәсіхінің жаны. Италиялық яһудилер оның жайлы естіп, Италияға шақырды. 1680 жылы ол Реджио мен Моденаға барып, жылы қарсы алынды. Римде Мәсіхке дайындық туралы айтты және сырттай христиан дінін қабылдауы мүмкін екенін білдірді. Инквизицияға шағымданған немесе Италиядан кетуге кеңес берген ол Богемияға оралды, содан кейін Польшаға барды, онда ақыл-есінен айырылған деп есептеледі. Оның кезінде мендельсон дәуірінің басында пайда болған секта қалыптаса бастады. Якоб Кверидо (1690 жылы қайтыс болған), Иосиф Философтың ұлы және Саббатай Зевидің төртінші әйелінің ағасы, Салоникадағы шаббатайшылардың басшысы болды, олар оны Зевидің жаңа бейнесі деп есептеді. Ол өзін Саббатайдың ұлы деп таныстырып, Якоб Цви деген есімді қабылдады. 1687 жылы 400 ізбасары Зевидің өзінің мәжбүрлі түрде дін ауыстыруына орай, ислам дінін қабылаған деп хабарланды, осылайша Донмех (түрікше: “Апостаттар”) деп аталатын секта құрылды. Менахем Мендель Шнеерсон (1902–1994), Хабад-Любавичтің жетінші ребесі және алтыншы ребе Йосеф Ицхак Шнеерсонның (1880–1950) күйеу баласы; оның кейбір ізбасарлары оның өмір бойы еврей Мессиясы болғанына сенді, ал кейбіреулері 1994 жылы қайтыс болғаннан кейін де солай деп санайды. Оның өлімінен кейін сенушілердің саны арта түсті. Оның кейбір ізбасарлары Шнеерсон ешқашан өлмегенін айтады.