Кіріспе

Алтай өлкесінің қаласы, Ресей. Камень-на-Оби́ (Ка́мень на Оби́) қаласы, 1933 жылға дейін Камень (Ка́мень) деп аталған, Алтай өлкесінде, Барнаул қаласының солтүстік-батысына қарай Обь өзенінің сол жағалауында орналасқан. Бұл өлке әкімшілік орталығы – Барнаул қаласы. 2010 жылғы халық санауы бойынша халқы 43 888 адамды құрайды.

Революцияға дейінгі кезең

Елді мекеннің негізі қаланған күні 1751 жыл деп есептеледі. Бұрын негіз қаланған жыл 1670 деп есептелген, бірақ 2000 жылы ғылыми зерттеу жүргізіліп, Камен ауылының негізі 1751 жылы қаланғаны анықталды. Атауының тікелей түсіндірмесі бар: ауылға осылай ат қойылған, себебі оның жанында Салайр тауларының тасты тіктеуі жер бетіне шығып тұрды. 1816 жылғы Колыван-Вознесенск тау округінің толық картасында ауыл Каменка деп аталады. 1848 жылғы Батыс Сібірдің жалпы картасында ауыл Каменка (Буксилова) деп көрсетілген. Томск губерниясының Ильин атласындағы (1871) картасында ауыл Куксилово деп аталған. 1893 жылғы Сібір темір жолы бойындағы Ресей империясының провинциялары мен аймақтарының картасында ауыл Кательнарская (Камен) деп жазылған. 1886 жылдан бастап ауыл мәртебесінде саналады. Ол көршілес аумақта орналасқан бірнеше кіші елді мекендердің бірігуі нәтижесінде құрылған. Ыңғайлы географиялық орналасуы және кеме қапталының болуы ауылдың экономикалық дамуын анықтады. 19 ғасырдың соңына қарай Камен ауылы Томск губерниясының Барнаул уезіндегі ірі сауда орталығы болды және (1925 жылға дейін) Каменск болысының орталығы саналды. Жергілікті саудагерлер Ресей мен Еуропа елдерінің кәсіпорындарымен экономикалық байланыстар орнатты. Сол кездегі басты тауар – астық болды. Бидайдың ірі жеткізушілері жергілікті саудагерлер Винокуров пен Фальков еді. 1912 жылы сауда айналымы бойынша Камен ауылы Томск губерниясында Томск, Новониколаевск (қазіргі Новосибирск) және Барнаулдан кейін 4-орында тұрды. Ауылда және уезде қолөнер өнеркәсібі де дамыды: тері илеу, май шаруашылығы, диірмендер және ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеуге арналған басқа да шағын кәсіпорындар болды. Аудан бойынша 200-ге жуық май өндіруші артельдер, көптеген жеке май фабрикалары мен астық сақтау орталықтары жұмыс істеді. Орталық Ресейден келген жерсіз шаруалар есебінен жұмыс күші өте арзан болды. Новониколаевск (қазіргі Новосибирск) қаласында Транссибір темір жолы салынысымен су көлігінің маңызы төмендеді және ауылдың аймақтағы экономикалық рөлі біртіндеп азайды. Дегенмен, темір жол көлігі осылайша жылдам дамымады және ауыл астық тасымалдаудың маңызды торабы болып қала берді. 1915 жылдың 10 (23) мамырында Камен ауылына қала мәртебесі берілді; 1917 жылы 15 мың тұрғыны болды.

Қазан төңкерісі кезінде Камен

1917 жылы қаланың саяси дамуының ерекшелігі – большевиктердің гегемониясы болды. Олар Сібірдегі алғашқылардың бірі болып меньшевиктерден тәуелсіз партия ұйымын құрып, қалада билікті бейбіт жолмен иеленді. 1917 жылдың желтоқсан айының соңында билік Советтерге өтті. Советтің атқару комитеті «Халық комиссарларының аудандық Советі» деген атауды қабылдады. Игнатий Владимирович Громов (Мамонов) Каменск аудандық Советінің төрағасы болып сайланды. Совет өкіметі орнағаннан кейін қалада Халық үйі, волосттарда клубтар, ал ауылдарда кітапханалар ашылды. Совет бірнеше ірі жер иелерінің үйлерін мемлекеттендіріп, оларды мектептерге берді. Халық білімін қаржыландыру және контрреволюцияға қарсы күрес үшін жергілікті буржуазиядан 3 миллион рубль көлемінде өтемақы алынды (оның шамамен 2 миллионы жиналды). Советке сайланған анархистердің ұсынысымен Каменск округінің федеративтік республикасын құру мәселесі талқыланды. Жергілікті анархистер провинциядан тәуелсіздік алып, орталыққа азық-түлік жеткізбеуді мақсат етті. 1918 жылдың ақпан-наурыз айларында Каменде және оның округінде аудандық полиция бастығы, бұрынғы лейтенант Самойлов басқарған контрреволюциялық көтеріліс болды. Көтерілісшілер большевиктерді, Совет белсенділерін өлтіріп, Совет мекемелерін қиратты. Көтерілісті басу үшін Барнаул мен Новониколаевск қалаларынан Қызыл гвардия отряды келді. 150 штыктан тұратын Барнаул Қызыл гвардиялық теміржолшылар отрядына И.М. Царицын мен М.А. Фомин басшылық етті. Нәтижесінде көтеріліс басылды, сондай-ақ округте бұрын болмаған ауылдарда да Советтер құрылды. 1918 жылдың мамырына қарай Каменнің Қызыл гвардиялық отряды шамамен 300 жауынгерден тұрды, бірақ оның негізгі күштері Атаман Семеновтің бандаларымен күресу үшін Байкалға жіберілді. Ақ чехтар көтерілісі кезінде Каменск большевиктері дерлік қарусыз қалды. 1918 жылдың 9 маусымында қала Новониколаевсктен кемемен келген ақ гвардияшылар тарапынан соғыссыз басып алынды. Қалада жер асты жұмыстарын жүргізу үшін 8 большевик қалды. 1919 жылдың тамызында Камен майдандық қалаға айналды. Усть-Мосиха ауылында жергілікті мұғалім, большевик А.Н. Данилов ұйымдастырған шаруалар көтерілісі басталды. 1919 жылдың 29 тамызында Игнатий Громовтың партизандық отряды бірнеше сағатқа қаланы басып алды. Бұл әрекет әскери емес, саяси мақсаттарды көздеді: большевиктерді қолдайтын партизандардың күшейген күшін көрсету. Түстен кейін ақтар екі пароход, екі зеңбірек және пулеметтермен бірге 1500 поляктан тұратын күшпен қалаға қайта кірді. Қызыл партизандар мен шаруалар 400 мылтықты тартып алып, оқ-дәрі, киім-кешек, мата және былғары тауарлары бар қоймаларды тонап кетті. Қызылдар шамамен 500 венгр тұтқынын босатып, олардан Макс Ламберг басқаратын Қызыл мадьярлар ротасын құрды. Совет өкіметі 1919 жылдың 28 қарашасында Каменді басып алған партизандық отрядтар мен Қызыл Армияның бөлімшелері арқылы қайта орнатылды.

Кеңес дәуірі мен қазіргі заман

1930 жылы Юрий Кондратьюктың жобасы бойынша және басшылығымен "Мастодон" деп аталатын бірегей құрылым салынды – 13 000 тонна сыйымдылығы бар әлемдегі ең үлкен ағаш астық қоймасы. Бұл ғимарат бірде-бір шегесіз салынған. 1990 жылдардың ортасында "Мастодон" үлкен өрт кезінде қатты зақымданып, кейіннен қиратылды. 1933 жылдың 10 сәуірінен бастап қала қазіргі атауымен – Камен-на-Оби деп аталады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бірқатар кәсіпорындар мен мекемелер, атап айтқанда Воронеж ауыл шаруашылығы институты және Алтай мемлекеттік педагогикалық университеті Камен-на-Обиге эвакуацияланды. Соғыстан кейінгі жылдары Камен-на-Оби аймақтағы маңызды ауыл шаруашылығы орталығы ретінде дамыды. 1960 жылдардың басында Батыс Сібір темір жолының Орталық Сібір магистралі пайдалануға берілді, бұл Сібірдің ірі қалаларымен тұрақты көлік байланысын қамтамасыз етті. 1973-1983 жылдары Алтай өңірінің құрғақ даласын суаруға арналған Құланды негізгі каналы салынды. 1977 жылы Камен-на-Обиден басталатын бас сорғы станциясы мен бас бөлігі іске қосылды. 1979 жылы Оралдан тыс жердегі ең ірі астық терминалының құрылысы аяқталды. 2015 жылға дейін қала облыстық маңызы бар болып келді, ал қазір аудандық маңызы бар қала.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Әкімшілік-территориялық бөлініс шеңберінде Камен-на-Оби Каменский ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. Әкімшілік бөлім ретінде ол бір ауылдық елді мекенмен (Плотинная бекеті) бірге Каменский ауданының аудандық маңызы бар Камен-на-Оби қаласы ретінде құрамына кіреді. Муниципалдық бөлім ретінде аудандық маңызы бар Камен-на-Оби қаласы Каменский муниципалды ауданының Камен-на-Оби қалалық елді мекені ретінде кіреді. Муниципалдық бөлім ретінде Камен-на-Обидің облыстық маңызы бар қаласы Камен-на-Оби қалалық округі ретінде құрылды. 2015 жылдың қыркүйегінде екі бірліктің де мәртебесі өзгерді, нәтижесінде облыстық маңызы бар қала аудандық маңызы бар қалаға дейін төмендетіліп, Каменский ауданына бағынышты болды, ал қалалық округ Каменский муниципалды ауданындағы қалалық елді мекенге дейін төмендетілді.

Өнеркәсіп

Камен-на-Обиде сауда және тамақ өнеркәсібі өте дамыған, сондай-ақ басқа салалар да шағын көлемде өкілдік етілген. Қаладағы негізгі кәсіпорындар: металл зауыты, "Восход" ет өңдеу комбинаты, май және ірімшік зауыты, балық зауыты, құс шаруашылығы, астық көтеруші, жиһаз зауыты және тереңдетілген мұздату өнімдерін өндіру кәсіпорны. 2011 жылы Сібір аймағындағы ең ірі ағаш өңдеу зауыттарының бірі – Каменский ағаш және ағаш өңдеу зауыты іске қосылды. Зауыттың өңдеу сыйымдылығы күніне 1000 текше метр ағаш. Каменское ЛДК-да ағаш өңдеу көлемі жылына 220–240 мың м³ құрайды.

Климат

Камен-на-Обиде суық және қоңыржай климат. Жауын-шашын көп, тіпті құрғақ айларда да. Кёппен климаттық жіктелімі бойынша, ол біркелкі ылғалдылықпен және жылы жаздары бар ылғалды континентальды климат аймағында (Dfb индексі) орналасқан. Камен-на-Обидің континентальды климаты оның Оңтүстік-Батыс Сібірдегі ерекше географиялық орналасуымен шартталған. Алтай тауларының, Солтүстік Мұзды мұхитының және Орталық Азияның шөлейт аймақтарының бірдей ықпалына ашық болуы әртүрлі қасиеттері бар ауа массаларының келуіне мүмкіндік береді, бұл ауа райы жағдайларының айқын контрастына әкеледі. Камен-на-Обиде қыстары аязды, қоңыржай суық және аз қарлы, ал жаздары жылы және құрғақ болады. Жылдың ең суық айы – қаңтар (орташа температура −17 °C), ал ең жылы айы – шілде (+20 °C). Жылдың суық мезгіліндегі салыстырмалы ылғалдылық 71% пен 89% аралығында, ал жылы мезгілінде шамамен 58% құрайды. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 381 мм.

Әлеуметтік сала

Қалада білім беру, денсаулық сақтау және мәдени орындар бар, сонымен қатар банк филиалдары да бар, оның ішінде Сбербанк та бар.

Білім

Білім беру мекемелерінің арасында 7 орта мектеп (оның ішінде 2 лицей, 1 гимназия), бір орта кәсіптік білім беру мекемесі, 3 орта арнайы білім беру мекемесі (Каменск педагогикалық колледжі, Каменск медициналық колледжі, Каменск аграрлық колледжі) бар. Барнаул және Новосибирск қалаларында кейбір университеттердің филиалдары да бар. Сонымен қатар, қосымша білім беру мекемелері де жұмыс істейді (3 музыкалық мектеп, спорт мектебі, экологиялық және биологиялық станция, жас техниктер станциясы, балалар шығармашылығы орталығы және тағы да басқалар).

Денсаулық сақтау

Қаладағы денсаулық сақтау мекемелері Каменск орталық аудандық ауруханасы, №2 облыстық психиатриялық ауруханасы, емханалар және туберкулезге қарсы диспансермен ұсынылған. Қалада бірнеше жеке стоматологиялық кабинеттер бар.

Мәдениет

Қаланың қалалық кітапханасы мен оның филиалдары, мәдени орталықтары, демалыс саябағы және 1920 жылы құрылған жергілікті тарих мұражайы бар.

Көрікті жерлер

Негізгі аттракциондар Ленин көшесінде (бұрынғы Бас көше) орналасқан, ол Обь өзеніне параллель, Базарная алаңынан (қазіргі уақытта «Спартак» стадионы орналасқан) порттық құрылыстарға дейін 3 км-ден астам созылады. Көшенің басында төбеде Епифания шіркеуі (1902 жылы қасиеттендірілген) орналасқан. Тас шіркеудің құрылысы және ескі ағаш шіркеудің орнындағы құрылысы саудагерлер Винокуров, Зорин, Пудовкин, Симонин және Чайгинның қайырымдылықтарымен жүзеге асырылды. Ғибадатхананың үлгілі жобасы орыс қайта жандану сәулет стилінде жасалған, оның элементтері ежелгі орыс діни сәулетінен алынған. 1930 жылдары шіркеуден кресттер алынып, ішінде дистилляция зауыты орналасты. 2013 жылдың 17 қыркүйегінде мұрағатталған. Қазіргі уақытта зауыттың құрылыстары басқа ғимаратқа көшірілді – шіркеу ғимараты қалпына келтірілуде. Саудагер А.С. Хомутовтың особнягінде (Ленин көшесі, 18), шіркеудің жанында 2007 жылға дейін медициналық училище орналасқан. Бұл екі қабатты кірпіш үй, жертөлесі бар. Фасады ақ кірпішпен әсемделген. Ғимарат классицизм элементтерін пайдалана отырып, эклектикалық стильде салынған. 2006 жылы Обь өзені арқылы екінші теміржол көпірінің құрылысы басталғанда, училище Пушкин көшесіндегі жаңа ғимаратқа көшірілді. Ленин көшесіндегі 49-үйde Каменск мемлекеттік жергілікті тарих мұражайы орналасқан. Қалалық мұражай Винокуров саудагерлерінің неоклассикалық особнягінде («Винокуров үйі») орналасқан. 1942–1944 жылдары ғимаратта эвакуацияланған Воронеж ауыл шаруашылығы институты орналасты. 2008 жылдың мамыр айынан бастап Винокуров және ұлдары сауда үйі федералдық маңызы бар сәулет ескерткіші ретінде мемлекеттік қорғауға алынған. Ленин көшесінің қиылысында (№ 66) және Комсомольская көшесінде саудагер Пудовкиннің бұрыштық, дөңгелек пішінді екі қабатты кірпіш үйі орналасқан. Оның сәулетінде ғасыр басындағы модерн элементтері бар. Екінші қабатта бұралған темір балкондары мен сәндік элементтері бар. Ленин көшесі, 78 мекенжайында саудагер Зориннің (қазіргі Ресей Федерациясының Камен-на-Оби және Каменский ауданы бойынша Зейнетақы қоры кеңсесі) елордасының негізгі ғимараты орналасқан, ол да XX ғасыр басындағы эклектикалық стильде салынған. Бұл екі қабатты кірпіш ғимарат, текше пішіндес. Орталық фасадының екінші қабатында әдемі темір балкон орналасқан; терезелер ақ кірпішпен әсемделген. Қазіргі заманғы көрікті жерлердің бірі – Красноармейская көшесінен қалалық саябаққа дейін өзен жағалауымен созылатын жағажайды атап өтуге болады.