Кіріспе
Соттық шараның түрі label=none (/m/æ/n/'d/eɪ/m/ə/; ) – ағылшын және американдық ортақ құқық жүйесіндегі соттық шара. Бұл сот бұйрығы мемлекеттік лауазымды тұлғаға немесе ұйымға заң бойынша орындауы тиіс болған міндетті орындауға немесе заңмен тыйым салынған әрекеттен бас тартуға талап қояды. Мандамус бұйрықтары әдетте мемлекеттік лауазымды тұлға заңмен талап етілгендей әрекет етпеген немесе заңмен тыйым салынған әрекет жасаған жағдайларда қолданылады. Міндет мемлекеттік сипатта болуы керек, міндетті және дискрециялық емес болуы тиіс. Сонымен қатар, егер шағымдану сияқты басқа жолдармен жеткілікті өтемақы алу мүмкіндігі болса, мандамус әдетте берілмейді.
A writ of label=none (/m//æ//n//'//d//eɪ//m//ə//s/; ) is a judicial remedy in the English and American common law system consisting of a court order that commands a government official or entity to perform an act it is legally required to perform as part of its official duties, or to refrain from performing an act the law forbids it from doing. Writs of mandamus are usually used in situations where a government official has failed to act as legally required or has taken a legally prohibited action. It must be a duty of public nature and the duty must be imperative and should not be discretionary. Furthermore, mandamus will typically not be granted if adequate relief can be obtained by some other means, such as appeal.
Мақсаты
Мандамустың мақсаты – әділетсіздікті жою болып табылады. Ол, егер нақты құқық болғанмен, оны қорғау үшін нақты құқықтық жол болмаған жағдайларда қолданылады. Әдетте, ешқандай зиян болжамымен мандамус қолжетімді емес, бірақ егер өтініш берушіге заңмен белгіленген міндетті бұзатын ресми актінің әсер етуі мүмкін болса немесе заңсыз немесе конституцияға қайшы бұйрық шығарылса, қолданылуы мүмкін. Сондықтан мандамус беру – теңдік шарасы болып табылады және соттың дискрециялық құқығына жатады, оның іске асырылуы белгілі қағидалармен реттеледі. Мандамус дискрециялық шара болғандықтан, оны алу туралы өтініш адал ниетпен, жасырын мақсаттар үшін емес, жасалуы тиіс. Бірақ, келісім мандамус мәселесін шешуге кедерілмес. Өтініш беруші сотқа, биліктің қалауына ғана емес, заңды міндетті орындауға заңмен берілген құқығы бар екенін көрсетуі керек. Мандамус, әдетте, лауазымды тұлға немесе орган заң бойынша міндетті орындауға міндетті болғанда, және жазбаша талапқа қарамастан, ол міндет орындалмаған жағдайда беріледі. Басқа жағдайларда мандамус тек заңсыз бұйрықты жою үшін ғана шығарылады.
Австралия
Австралия заң жүйесінде мандамус Австралия Конституциясының 75(v) тармағы арқылы қолжетімді.
Англия мен Уэльс
Англия мен Уэльсте мандамус бастапқыда мандамус жарлығы деп аталды. Тарихи тұрғыдан алғанда, монархтың поддандыларына белгілі бір әрекеттерді орындауды бұйрықтайтын тікелей бұйрықтары кең таралған, және мандамус бастапқыда осы бұйрықтардың санатына жатқан. Заңдық міндет белгіленген, бірақ оны күштеңдету үшін жеткілікті құралдар болмаған жағдайларда Корольдің соты осы жарлық арқылы орындауды бұйрық ету қалыпты жағдайға айналды. Соңғы кезде мандамус мандамус бұйрығы ретінде танылды. 2004 жылғы Азаматтық іс жүргізу (1981 жылғы Жоғарғы Сот туралы заңға өзгеріс енгізу) жарлығымен бұл процедура міндетті бұйрыққа өзгертілді.
Үндістан
Үндістанда мандамус берудің қажетті шарты – мандамус талап етілген адамға немесе органға заңмен жүктелген мемлекеттік міндеттің болуы. Сонымен қатар, өтініш берушіде осындай мемлекеттік міндетті орындауды талап етуге құқық болуы керек. Осы екі алғышарт мандамус берудің негізін құрайды. Мандамустың басты мақсаты мен функциясы – "сұрау" және "шешім шығару" емес, "бұйрық беру" және "атқару". Ол өтініш берушінің қалауынша органның шешімін өзгерту үшін шығарылмайды. Заңмен бекітілмеген міндеттер мандамус арқылы күштеңдірілмейді. Азаматтық процессуалдық кодексте көзделген шаралар бар болған жағдайда, сотқа шағым беруға болмайды. Мысалы, Жоғарғы сот төменгі соттың шешімімен белгіленген, арттырылған өтемақыны мерзімінде төлемеген үкіметке қатысты мандамус талаптарын қарауға құқылы емес. Осы жағдайда өтініш берушілерге тиісті шаралар алу үшін орындау сотқа жүгінуге кеңес беріледі. Конституцияның 32 және 226-баптарына сәйкес, сотқа жүгіну құқығы тек Жоғарғы Сот пен Жоғарғы соттарға ғана берілген. Басқа ешқандай соттың мұндай бұйрық беруге құқығы жоқ.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тағы әкімшілік құқық саласында мандамусты тек міндетті әрекеттерді орындауға мәжбүрлеу үшін ғана қолдану талабы көбінесе тоқтатылды. Заң арқылы немесе АҚШ штатарының көпшілігінде мандамустың сот тарапынан кеңейтілуі арқылы әкімшілік органдардың актілері енді шешімді дұрыс қабылдамау жағдайы үшін сот қарауына жатады. АҚШ федералдық үкіметінің органдарын шешімді дұрыс қабылдамау жағдайы үшін сот арқылы тексеруге АҚШ Әкімшілік рәсімдер туралы заңы рұқсат береді.
Федералды соттар
АҚШ округтік соттарының (trial courts) мандамус шығару өкілеттігі Федералды азаматтық іс жүргізу ережелерінің 81(b) тармағымен жойылды, бірақ мандамус сипатындағы көмекке ережелерде көзделген басқа да шаралар арқылы, егер заңмен көзделген болса, немесе округтік соттардың теңдік өкілеттіктерін пайдалану арқылы қол жеткізуге болады. АҚШ апелляциялық сотынан округтік сотқа мандамус беру контекстінде Жоғарғы Сот апелляциялық соттардың төменгі соттың ерекше жағдайларда дискрециялық билігін теріс пайдалануын бақылау үшін мандамус беруге дискрециялық құқығы бар екенін қабылдады, егер түпкілікті үкімге шағымдануды күтпеу үшін маңызды себеп болса. Бұл дискрециялық құқық өте сирек қолданылады. Артықшылықты материалдарды ашу туралы дауларда, әлдеқайда жиі болса да, әлі де сирек қолданылады, себебі артықшылықты материалдарды ашуға қате мәжбүрлеген округтік соттың шешімі кейіннен шағым арқылы түзетілмей қалуы мүмкін. In Re Electronic Privacy Information Center (2013) ісінде жеке құпияны қорғаушылар Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің телефон жазбаларын көптеп жинау бағдарламасын тоқтату үшін Жоғарғы Соттан тікелей мандамус алуға өтініш жасады. Жоғарғы Сот бұл өтінішті қабылдамады.
Мемлекеттік соттар
Кейбір мемлекеттік сот жүйелерінде мандамус соңғы емес сот шешімдерінен дискрециялық шағымдарды қараудың немесе әкімшілік органдардың шешімдерін қайта қараудың жалпы рәсіміне айналды. Field кодексін қабылдаған көптеген штаттарда бұл жарлық енді мандамус орнына мандат деп аталады. Бұл штаттар – Айдахо, Монтана, Невада, Юта, Вашингтон және Калифорния, сондай-ақ АҚШ-тың құрамына кірмейтін Гуам аумағы.
Калифорния
Калифорния штатында сот бұйрығы мемлекеттік сот жүйесінің кез келген деңгейімен кез келген төменгі сотқа немесе кез келген мемлекеттік лауазымды тұлғаға берілуі мүмкін. Калифорнияда мандат бұйрығы аралық саудалар бойынша шағымдану үшін қолданылады. Осы ретте, бұйрық алуға тырысатын тарап шағымдану кезінде талапкер ретінде қарастырылады, ал сот – жауапкер болады, ал қарсы тарап – «нақты мүдделі тарап» деп белгіленеді.
Солтүстік Каролина
Солтүстік Каролина штатының соттарында мандамус Солтүстік Каролина апелляциялық іс жүргізу ережелерінің 22-бабына сәйкес, ерекше шаралардың бірі ретінде рұқсат етіледі. Мандамус бұйрығы, мысалы, төменгі соттың үкім шығарғаннан кейін жазбаша бұйрықты уақтылы шығара алмаған жағдайларда (соның салдарынан шағымдану немесе үкімді орындау мүмкін болмайды және тараптар белгісіздік күйінде қалады) берілуі мүмкін. Солтүстік Каролина апелляциялық соты мұндай жағдайларда қолданылатын шаралар туралы пікір білдірді және мандамусқа арыз беру – жалғыз мүмкіндік екенін растады. МакКайер ісінде, бір жыл бойы сот судьясын бұйрық беруге көндіре алмаған адвокат, мәселені шешу үшін судьядан қосымша отырыс өткізуді сұрады. Апелляциялық сот жаңа отырыс арқылы мәселені шешу әрекетін мақұлдамай, Жоғарғы Соттың "In re T. H. T." ісіне сілтеме жасап, сот үкімі уақтылы шығарылмаған жағдайда, тарап мандамусқа арыз беруі керек екенін түсіндірді. Сол сияқты, егер төменгі сот тараптардың ісін уақтылы қарастырмаса немесе одан бас тартса (мысалы, судья істі тыңдаудан бас тартса), мандамус бұйрығы шығарылуы мүмкін. Солтүстік Каролинада, басқа штаттардағыдай, мандамус – лауазымды тұлғаға қарсы шара, сондықтан арыз "In re Public Figure X" немесе "In re Judge Y" деп аталуы тиіс. Осылайша, мандамусқа арыз беру, лауазымды тұлғаны немесе судьяны айыпталушы ретінде көрсетумен қатар, теориялық тұрғыдан олардан "он күн ішінде" "дәлелді құжаттармен расталған жауапты" талап етуді де білдіреді. 22-баптың (c) тармақшасында "кез келген тарап" мандамусқа қатысты арызға жауап бере алатыны айтылған. Солтүстік Каролина апелляциялық соты мұны былай түсіндірді: мысалы, бір тарап судьядан бұрынғы үкімді орындауды талап етсе, сол істегі екінші тарап судьяның орнына (немесе оған қосымша) жауап беруге құқылы.
Басқа мемлекеттер
Вирджиния штатында Жоғарғы Сот штат Конституциясына сәйкес Вирджиния соттарына қатысты мандамус істері бойынша бастапқы юрисдикцияға ие. Басқа штаттарда, оның ішінде Нью-Йорк соттары мандамусты (сондай-ақ өзге де прерогативтік бұйрықтарды) заңнамалық процедуралармен алмастырды. Нью-Йоркте бұл тиісті процедураны құрған азаматтық процессуалдық кодекстің 78-бабына сәйкес жүзеге асырылады. Ал басқа штаттарда, мысалы, Иллинойс штатында, соңғы инстанциядағы мемлекеттік сот мандамус талаптары бойынша бастапқы юрисдикцияға ие.