Те Аро: Тарихы мен өзгерулері

Кіріспе

Уэллингтон қаласының маңы, Жаңа Зеландия

1879 жылғы Те Аро топырақты қайтару заңы жағалау бойындағы 40 акр жерді қайтаруға мүмкіндік берді, соның ішінде қазіргі Кабель көшесіне дейін. Те Аро ауданындағы еуропалықтардың алғашқы қоныстануы Торндонның ресми істер орталығына қарағанда, сауда мен жұмысшы табына бағытталған. 1880 жылдары Те Аро жұмысшы табының үйлерімен және жұмысшыларға қызмет көрсететін кәсіпорындармен толып кетті, сонымен қатар аймақ нашар суарылған, лас және ауру-жұқпалы ошақ ретінде танылды. 1945 жылы Веллингтон қалалық кеңесі Те Ароның шалап аудандарын талқылау үшін конференция өткізді, нәтижесінде Таранаки көшесі кеңейтілді. Жаңа Зеландия компаниясының өкілдері 1839 жылы Веллингтонға келді және аймақтағы бірнеше па-ларды ескермейтін қала жоспарын жасады. Сатылған жердің ресурстарын жоғалту, 1855 жылғы жер сілкінісінен кейін көтерілген азық-түлік пен зығыр өндіретін батпақ жерлердің жоғалуы және 1860 жылы көптеген адамдардың Таранакиге оралуы салдарынан Те Аро Па халқы азайды және 1880 жылдары олардың көп бөлігі кетіп қалды. Падағы кейбір маорилерге жерді сатуға тыйым салынған тәж гранттары берілді, сондықтан олар жер учаскелерін еуропалық қоныс терушілерге жалға берді. 1870 жылдары па-ның қалған жерлерінің көп бөлігі Веллингтон кеңесіне сатылды, олар Таранаки көшесін па жерлері арқылы жағалауға дейін кеңейтуді жоспарлады. 2005 жылы археологтар 39-43 Таранаки көшесіндегі нысанды қайта жаңарту кезінде па-дан үш құрылыстың қалдықтарын тапты.

Қытай ауданы

Хайнинг көшесі мен Фредерик көшесі – Таранаки көшесі мен Тори көшесі арасында жатқан қысқа көшелер. Бұл аймақ 19-шы ғасырдың соңында Оңтүстік аралдағы алтын кендерінен қалаға көшіп келген кеншілерден кейін Уэллингтонның қытай қауымының орталығына айналды. Хайнинг көшесі құмар ойындары, жыныс сату орындары және опиум үйлерімен жаман танылды, ал 1905 жылы ақ нәсілшіл Лионель Терри Джо Кум Юнг есімді қарт қытай адамын атып өлтіргеннен кейін көшенің жаман аты одан да артты. Уэллингтонның қытай ауданы болған кезеңнің қалдықтарының бірі – Фредерик де Джерси Клер жобалаған және 1905 жылы салынған Фредерик көшесі, 40–46 мекенжайындағы қытай миссиясының ғимараты, 1925 жылы салынған Фредерик көшесі, 23 мекенжайындағы Уэллингтон қытай масондық қоғамының ғимараты және 1926 жылы салынған Тунг Джунг қауымдастығының ғимараты (Фредерик көшесі, 2).

Қызыл шам ауданы

Марион көшесі, Вивиан көшесі және Куба көшесі маңы 20-шы ғасырдың көп бөлігінде Веллингтонның қызыл шамдар ауданының ортасы болды. 1970-ші жылдары Веллингтонда танымал болған трансгендер әйел Кармен Руп 86 Вивиан көшесінде «Карменнің халықаралық кофеханасын» басқарды, онда жыныстық қызметтер көрсетілді. Кармен Куба көшесіндегі арнайы трафик шамдары арқылы еске алынады. Марион көшесінде қабырғаға сүйенген әйелдің суреті салынған trompe l'oeil қабырғалық өрнегі бар. Бұл суретті 1990 жылы Майкл Бенсман мен Майкл Тинг салған, ол аймақтың бұрынғы жыныстық қызмет тарихын көрсетеді. 1989 жылы түсірілген теледокументалды фильмде қызыл шамдар ауданы, онда жезөкшелер, стриптизерлер және кәсіп иелерімен сұхбаттастырылды. 2018 жылы Веллингтон қалалық кеңесі Диксон көшесінде, Куба сауда орталығын кесіп өтетін жерде, жаяу өткелге көкжиек түстерін қосты, ал 2022 жылдың қазан айында Куба көшесі мен Вивиан көшесінің қиылысында екі ескерткіш орындық ашылды. Орындықтар Кармен Руп және осы аймақтағы тағы бір трансгендер кәсіпкері Крисси Витоконың есімін сақтап, PrideNZ, Крисси Витоко еске алу қоры және Веллингтон қалалық кеңесінің мәдени мұра тобы арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде орнатылды.

Көңіл көтеру және өнер

Те Аро – Жаңа Зеландияның ең ірі ойын-сауық ауданы және солтүстіктегі бизнес ауданы жабылып, түнгі уақытта өркендейді. Түнгі өмірдің көп бөлігі қала маңындағы Куртенэй Плейс, Диксон көшесі және төменгі Куба көшесінің маңында шоғырланған. Сенбі күндері ең көп қызығушылық тудырады, көптеген барлар мен клубтар таңғы 3-ке дейін ашық болады. Те Аро тарихында кино көру кең таралған, бірақ соңғы жылдары бірнеше кинотеатр жабылды. Куртенэй Плейстегі Paramount кинотеатры 1917 жылы ашылып, 2017 жылы жабылды. Сол Куртенэй Плейстегі 10 экранды Reading кинокешені 2016 жылдың қарашасында Кайкоура жер сілкінісінен зардап шегіп жабылды. 2017 жылдың наурыз айында қайта ашылғанмен, қосымша саралаудан кейін 2019 жылдың қаңтар айында қайта жабылды. «Жүзіктердің иесі» фильмінің символды үйі саналатын Embassy театры әлі де жұмыс істеп тұр. Те Аро Circa, BATS, The Hannah Playhouse және Griffin сияқты бірнеше шағын театрларға мекемелік етеді. Ірі мәдени орындарға Мэннерс көшесіндегі Опера театры және Куртенэй Плейстегі Сент-Джеймс театры жатады. Аймақта бірнеше галереялар мен мұражайлар бар. Жаңа Зеландияның Ұлттық татуировка мұражайы 2011 жылы қазіргі орнында ашылды.

Те Аро саябағы

Те Аро паркі (бұрынғы атауы – Pigeon Park) – Маннерс көшесі мен Диксон көшесі арасындағы үшбұрышты жер учаскесінде орналасқан шағын қоғамдық саябақ. Те Аро Па бұл жерге жақын болған, бірақ 1880 жылдары осы жерде қалған маорилердің саны азайып кеткен. Кеңес 1870 жылдары бұл жерді сатып алып, ол Market Reserve, кейін Manners Street Reserve деп аталған. Бірақ қазіргі кезде ол Courtenay Place жаяу жүргіншілер аймағында орналасқан. 1939 жылы Веллингтонға келген және Те Аро Пада маорилерге уағыз айтқан веслиан миссионерлерінің жүз жылдығын құрметтеу үшін Таранаки көшесіндегі веслиан шіркеуі ескерткіш пен су ішетін шүкірме орнатқан. Ескерткіш жаңартылған саябақта сақталды. 1988 жылы Веллингтон қалалық кеңесі Шона Рапира Дэвис жасаған паркті символды вака (каноэ) ретінде қайта құру жобасын мақұлдады. Жобаның құны Дэвиспен келісілген сомадан үш есе асып, 800 000 долларға жетті және келісілген мерзімнен бір жыл кешіктірілді. Дэвистің саябақтағы жұмысы және жобаға байланысты туындаған дау-дамай туралы деректі фильм түсірілді. 1992 жылдың мамыр айында қайта жаңартылған парк ашылды. Каноэдің мұрты тік орнатылған плиткадан тұрады, ал екі жағына отырғызылған ағаштар каноэ айдаушыларын бейнелейді. Парктегі төсеме Дэвис қолмен жасаған 30 000 саз плиткадан құралған, оларға өсімдіктер мен есімдер бейнеленген. Плиткалар су болғанда сылғақтанатыны анықталғандықтан, ескерту белгілері орнатылды. Парктегі үшбұрышты пішіндер маори тоқу өнерін еске салады, ал саябақтағы су тобырлары тазару мен жаңаруды символдайды. Ашылу салтанатында каноэ мұртының астына поунаму (жасыл тас) бөлігі жерленді. 2018 жылдан бастап саябақтағы қоғамдық тәртіп бұзылу оқиғалары көбейді, ал 2020 жылдың тамызында Веллингтон қалалық кеңесіне бұл аймақ бойынша полиция есебі қарауға жіберілді. Есепте саябақ маңындағы төтенше жағдайдағы тұрғындар, бандиттік топтардың мүшелері, саябаққа жақын орналасқан көптеген сауда орындарынан алкогольтің оңай қолжетімділігі және саябақтағы қоғамдық дәретханалармен байланысты мәселелер тіркелді. Полиция есебі 2020 жылдың қыркүйек айында Кеңестің «Те Аро паркі – зиянды факторларды бағалау» атты баяндамасын жариялауға әкелді. Парктегі ұсынылатын өзгерістерге камералық бақылауды күшейту, көрінуді жақсарту, жарықтандыруды жетілдіру, полиция және маори күзетшілерінің патрульдеуін арттыру және дәретхана блогын жою кірді. Баяндамада сонымен қатар парктің дизайны мен плиткалары арқылы құрылған өнер туындыларына деген хабардарлықты және құрметті арттыру қажеттігі де атап өтілді. Бұл бастаманың аясында 2022 жылы қалалық кеңес Те Аро паркінің бір жағындағы тұрақ орындарын алып тастап, оларды 600 000 долларлық ағаш жағалау және гүлзарлармен алмастырды. Бұл шараның мақсаты – саябақтың айналасындағы көрінуді арттыру, оны әдемілендіру, қозғалыс жылдамдығын төмендету және жаяу жүргіншілерге арналған кеңістікті ұлғайту еді. Парктегі өзгерістер саябақта адамдардың тоғысуымен байланысты мәселелерді шешкен жоқ. Кеңес 2022 жылдың қараша айында саябақтағы қоғамдық дәретханаларды бұзып, бұл аймақтағы өмір сүру деңгейін арттыратынын мәлімдеді. Кеңес бір жылдан астам уақыттан кейін, шамамен 2024 жылы тұрақты ауыстыру құрылыстарын салу жоспарламағанын, бірақ жақын маңдағы көшеде бірнеше ай ішінде уақытша дәретханалар орнатуды көздеп отырғанын хабарлады.

Te Aro Park (formerly commonly known as Pigeon Park) is a small public park situated on a triangular piece of land between Manners Street and Dixon Street. Te Aro Pā was close to this location but by the 1880s very few Māori remained at the site. The Council bought the land in the 1870s, and it became known as Market Reserve and then Manners Street Reserve. but has since been moved further along to a pedestrian area in Courtenay Place. In 1939 a memorial and drinking fountain were installed by Taranaki Street Wesleyan Church to commemorate the centenary of Wesleyan missionaries landing in Wellington and preaching to Māori at Te Aro Pa. The memorial was retained in the redeveloped park. In 1988 Wellington City Council approved a design by Shona Rapira Davies for redevelopment of the park as a symbolic waka (canoe). The project ended up costing over $800,000, more than three times the amount agreed with Davies, and was finished a year later than agreed. A documentary was made about Davies' work on the park and the controversy that surrounded the project. The redeveloped park was opened in May 1992. A tiled upright structure forms the prow of the canoe, and trees planted at intervals along the sides represent paddlers. Paving at the park is formed from 30,000 clay tiles handmade by Davies and imprinted with plants and names. Warning signs had to be installed when it was discovered that the tiles become extremely slippery when wet. Triangular shapes throughout the park evoke Māori weaving, and flowing water in the park's pools represents cleansing and renewal. A piece of pounamu (greenstone) was buried under the prow at the opening ceremony. From around 2018 anti social behaviour at the park increased, and in August 2020 a police report on the area was submitted to Wellington City Council for review. The report identified problems including gang members and vulnerable people in nearby emergency housing, easy availability of alcohol from numerous outlets near the park and problems in and around the public toilets at the park. The police report led to publication by the Council of Te Aro Park – Assessing Harm in September 2020. Proposed changes to the park included increased camera surveillance and better sightlines, better lighting, increased patrols by Police and Māori Wardens and possible removal of the toilet block. The report also identified a need to increase awareness of and mana of the artwork formed by the park's design and tiles. As part of this initiative, in 2022 the City Council removed car parks along one side of Te Aro Park and replaced them with a $600,000 timber boardwalk and planter boxes. The stated aim was to increase visibility around the park, make it look nicer, slow traffic and create more pedestrian space. The changes to the park did not address the issue of problems with people loitering in the park. The Council demolished the public toilets in the park in November 2022, saying this would lead to increased vibrancy in the area. The Council announced that permanent replacement facilities would not be built for over a year, probably in 2024, but that it intended to place some temporary toilets in a nearby street within a few months.

Қайың кешені

Куба, Диксон және Мэннерс көшелерінің және Те Аро паркіне жақын орналасқан үшбұрыштың кең жағында бұрын Роял Оук қонақ үйі орналасқан, бірақ ол 1979 жылы бұзылып, 1981 жылы аяқталған Оукс кешенімен ауыстырылды. Ғимарат боялған болаттан, шыныдан және плиткадан тұрады, ал бастапқыда орталық атриумы кең және өсімдіктерге толы болған. 1982 жылы Steel Awards сыйлығында архитекторлар Уоррен мен Махони "жеңіл ішкі/сыртқы құрылымды пайдаланып, заманауи кездесу орнын қайта жаңғыртуға" жасаған тырысы үшін бас жүлдені жеңіп алды. 1996 жылы орталық атриумның кеңістігі толтырылды. Бұрын жаяу өткел кешенді Джеймс Смит универмагымен байланыстырған, бірақ ол 1990 жылдардың соңында алынып тасталды. 2011 жылы Веллингтон қалалық кеңесі Веллингтон 2040 қалалық стратегиясын жариялады, онда басқалармен қатар, Оукс кешенін Те Аро паркін Куба көшесімен байланыстыратын жасыл аймақ үшін бұзу мүмкіндігі қарастырылды. Кеңестің зерттеу, стратегия және қала құрылысы жөніндегі басқарушысы кейіннен кешенді бұзудың қазіргі уақытта жоспарланбағанын нақтылады, "жер кеңестен мәңгілік жалға берілген" деді. 2015 жылы Кеңестің Көлік және қала құрылысы комитетінің төрағасы Энди Фостер Оукс кешенін жабық базарға айналдыруды ұсынды. 2019 жылы Кеңес қаладағы тығыздықты арттыруға бағытталған стратегиялық жоспар – Өсуді жоспарлауды жариялады. Кеңес мүшесі Никола Янг Оукс кешенінің жақсырақ ғимарат салу үшін бұзылуы мүмкін көзге ұнатпайтын құрылыс екенін айтты. Оукс ғимараты Zadimas Properties компаниясына тиесілі. Zadimas кешеннің астындағы жерді 21 жылдық мәңгілік жалғаға береді. Жалға төлемі тек 21 жыл сайын жаңару кезінде өзгереді.

Куба көшесі мен Куба сауда орталығы

Куба көшесі Те Аро ауданынан солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып, портының жанындағы Майкл Фаулер орталығынан басталып, Бассейн қорығы, Маунт Кук және Бруклин аймақтары арасындағы Вебб көшесіне дейін жетеді. Куба көшесі богемдік атмосферасымен және ескі архитектурасымен әйгілі. Куба көшесінің бір бөлігі жаяу жүргіншілерге арналған Куба сауда орталығы болып табылады, онда Беккет су добы орналасқан.

Тарихи шіркеулер

St Mary of the Angels (1922 жылы ашылған) – Боулкотт көшесіндегі католик шіркеуі, готика стилінде бетон мен кірпіштен салынған. Виллис көшесіндегі 176 нөмірдегі Сент-Джонс – пресвитериан шіркеуі. Ол готика стилінде ағаштан салынған және 1885 жылы ашылған. Виллис көшесіндегі 211 нөмірде Санкт-Петер шіркеуі орналасқан, ол да готика стилінде салынған ағаш шіркеу. Санкт-Петер шіркеуі 1879 жылы англикан қауымы үшін ашылды. 1880 жылы Таранаки көшесіндегі 75 нөмірде Весли методистік шіркеу ашылды. Ол ағаштан салынған және готика элементтерін классикалық және романдық стильдермен үйлестіреді. Қазіргі уақытта Уэсли шіркеуін Тынық мұхиты аралдарының қауымдары пайдаланады. Сент-Джон, Сент-Петер және Уэсли шіркеулерінің жобасын архитектор Томас Тернбулл жасаған. Кембридж террасы мен Лорн көшесінің қиылысында орналасқан Конгрегациялық шіркеу (бұрын "Ритсон бұрышы" деп аталған) Уильям Филдинг жобалап, 1917 жылы ашылды. Шіркеу ғимараты кірпіштен салынған, ол "Австралияда Федерация готикасы деп белгілі Эдвард готикасының қысқартылған түрі". Шіркеудің арт жағында жексенбілік мектепке арналған қосымша ғимарат бар.

"Тадж-Махал"

"Тадж-Махал" – Кент және Кембридж террасалары мен Куртенэй-плейс және Уэйкфилд көшесі арасындағы ортаңғы жолақта орналасқан ғимараттың лақап аты. Ғимарат 1928 жылы салынды және 1929 жылдың шілдесінде трамвай жолаушылары үшін қоғамдық әжетхана ретінде ашылды. Екі шетінде күмбездері бар болғандықтан, ғимарат тез арада "Тадж-Махал" деп атала бастады. 1966 жылы қолжетімділігі қиын болғандықтан және жеткіліксіз пайдаланылғандықтан әжетханалар жабылды. Ғимаратты бұзудан халықтың қарсылығы сақтап қалды, содан бері ол Downstage Theatre қоймасы, өнер галереясы және түрлі барлар мен мейрамханаларға үй иесі ретінде пайдаланылып келеді. Бұрын Тадж гейлердің анонимді қарым-қатынас іздеу орны болған, ал студенттер онда әртүрлі шаралар өткізген. Стивен Оливер осы ғимараттың әртүрлі мақсаттағы қолданылуы туралы "Тадж-Махал балладасы" атты өлең жазды.

Жағалау

Те Аро – жағалау маңындағы аудан. Онда Жаңа Зеландия мұражайы және Клайд-Кей-Уорф орналасқан. Клайд-Кей-Уорф 1910 жылы Веллингтон порты басқармасымен салынды, бірақ ол порттағы басқа кемежайлар сияқты кеңінен қолданылмады. 1961 жылы кемежай жабылды. Веллингтон порты басқармасы 1964 жылы күтілетін жолаушылар тасымалының өсуіне байланысты кемежайда жағалау жолаушылар терминалын салды, бірақ бұл өсім болған жоқ. Ғимарат сонымен қатар іс-шаралар өткізу орталығы ретінде де пайдаланылды. 2014 жылы ашылған «Клайд-Кей-Уорф» атты жаңа тұрғын үй кешені салғандықтан, бұл ғимарат алынып тасталды. Жаңа ғимаратта ескі ғимараттың мұнарасы мен төрт қабырғалық мозаикасы қолданылды. Те Аро – елорданың ортасы, сондықтан бұл ауданда саяси белсенділік жоғары. Те Аро ауданындағы бірнеше мәселе ұлттық назарға іліккен. Ұзақ уақыттан бері ұсынылып, көптеп наразылық тудырған Веллингтон қаласының ішкі айналма жолы Те Аро арқылы өтуі ондаған жылдар бойы жаңалықтарда болды, бірақ қазір бұл жоба қабылданды. Веллингтонның бұрынғы мэрі Керри Прендергаст күйеуінің оңтүстік Те Ароның көбінесе төменгі қабатты құрылыстармен салынған аймағында биік үйлер салуға рұқсат бергені үшін жезөкшелікке (непотизмге) қатысты айыптауларға ұшырады. Те Ароның батыс жағында Кент және Кембридж террасалары арасындағы жол аралдағы Виктория патшайымының мүсіні орналасқан. Мүсін кейде наразылық акцияларында пайда болды: мысалы, 2007 жылы Королева Виктория тінорангитатанга туын ұстады, ал 2020 жылы мүсіннің көзі колониализм мен расизмге қарсы наразылықтың белгісі ретінде байланды.

Көлік

Те Аро автобустармен қамтамасыз етілген, олар трамвайлардың орнын басты. Веллингтон трамвай жүйесі 1878 жылдан 1964 жылға дейін Те Ароға қызмет көрсетті, және басқа Веллингтон қалашықтарына бірнеше бағыттар болды. Екі он жылдан астам уақыт бойы Те Ароға сондай-ақ Те Аро тармағы қызмет көрсетті, бұл Жаңа Зеландия темір жолының бұрынғы Ламбтон станциясынан (Банни көшесіндегі қазіргі Веллингтон станциясымен шатастырмаңыз) Те Аро станциясына дейінгі темір жол желісі еді. Ол 1893 жылы ашылды; өркендеген кезеңінде күніне шамамен 30 пойыз осы желіні пайдаланды, бірақ жергілікті кәсіпкерлер бу локомотивтерінен шыққан кір мен шуға шағымданды, сондай-ақ пойыздар қаланың маңызды көшелерінде трафик кешіктірулеріне себеп болды. Бұл 1917 жылы желінің жабылуына және одан кейін алынып тасталуына әкелді. Кейбір Веллингтон қалалық кеңес мүшелері темір жол қызметін Куртенэй-Плейске және одан әрі, жеңіл рельстік немесе метро желісі ретінде қайта кеңейтуді ұсынды.

Білім

Те Аро ауданымен шекаралас үш мемлекеттік бастауыш мектеп бар. 160 Тори көшесіндегі Маунт Кук мектебі 0-8 сынып аралығындағы балаларды қабылдайды және Те Аро ауданын қамтитын мектеп аймағына ие. 2021 жылы мектепте шамамен 260 оқушы оқыды. Батысында Келбернде, 360 Терраса көшесінде орналасқан Те Аро мектебі, ал шығысында Виктория тауындағы Элизабет көшесіндегі Клайд Квей мектебі (0-8 сынып). Бұл екі мектептің де аймақтары Те Аро ауданын қамтымайды. Ең жақын мемлекеттік орта мектептер: Торндондағы Веллингтон қыздар колледжі (тек қыздарға арналған), Веллингтон колледжі (тек ұлдарға арналған) және Бассейн қорығындағы Веллингтон Шығыс қыздар колледжі (тек қыздарға арналған), сондай-ақ Маунт Кук қаласындағы Веллингтон орта мектебі (аралас). Веллингтон қыздар колледжінің жазылу аймағы Те Аро ауданын қамтымайды, бірақ қалған үш мектептің аймақтары Те Аро ауданын қамтиды.

Көршілес қала маңы

Веллингтон орталық ауданы, қаланың көкжайлы кеңселер шоғырланған аймағы, солтүстікке қарай орналасқан. Орталық бизнес ауданының екі бөлігінің арасындағы шекара Азаматтық алаңда жатыр, онда батыстағы тік қырқа теңізге ең жақын келеді. Келберн батысқа қарайғы төбелерде орналасқан, оған Террас және Саламанка жолы, Болтон көшесі сияқты бірнеше көшелер арқылы жетуге болады, ал Те Ародан Виктория университетінің бас (Келберн) кампусымен бөлінген. Аро аңғары Келберннің оңтүстік-батысында орналасқан, ал Аро көшесіне бұрылу Те Ародан өтудің бастамасы болып табылады. Кук тауы – Те Ароның оңтүстігіндегі аласа төбе; онда Ұлттық соғыс ескерткіші мен Кариллон орналасқан, олар оңтүстік Те Ароның көп бөлігінен көрінеді. Те Ароның оңтүстік шекарасы Вебб және Бакл көшелері арқылы өтеді. Сол аттас төбенің батыс беткейінде орналасқан Виктория тауы, Те Ародан Кент Террас және Кембридж Террас екі жолымен бөлінеді. Бұл жолдарға арналған жер бастапқыда Бассейн резерватындағы ішкі порты бар канал құру үшін жоспарланған. Бірақ 1855 жылғы жер сілкінісі жерді бірнеше метрге көтеріп, бұл жоспарлар тоқтатылды. Oriental Bay – астананың ішкі қалалық жағажай маңы, Те Ародан солтүстік-шығысқа қарай Oriental Parade арқылы қол жетімді.