Кіріспе

Вербальді ойлау – сөздермен қалыптастырылған ұғымдарды түсіну және оларды пайдаланып ойлау. Оның мақсаты – жай ғана сөздерді еркін қолдану немесе сөздік қорын білуді бағалау емес, конструктивті ойлау қабілетін анықтау.

Ауызша ойлау сынақтары

Ақыл-ойдың ауызша логикалық тестілеуі адамның ойлау, қорытынды шығару және түрлі жағдайларда мәселелерді шешу қабілетін бағалауға мүмкіндік береді. Осы себепті, мектептер, колледждер және университеттер ең дарынды үміткерлерді іріктеу үшін ауызша логикалық тестілеуді түсіру емтиханы ретінде жиі пайдаланады. Бұған қоса, көптеген жұмыс берушілер де іріктеу/жұмысқа орналастыру процесінің бір бөлігі ретінде мұндай тестілерді қолданады.

LSAT-тің

Заң факультетіне түсу тесті (LSAT) – заң факультетіне түсуге үміткерлердің тілдік ойлау қабілетін бағалайтын дәстүрлі өлшем. Көп таңдаулы бөлімдер үш бөлімнен тұрады:

Оқуды түсіну – абзацтар немесе мәтіндер сияқты күрделі тілдік материалды түсіну және оларға қатысты сұрақтарға жауап бере білу қабілеті. Талдаулық ойлау – мәлімдемелер мен мәтіндер сияқты тілдік материалдағы байланыстарды түсіну және олардан логикалық қорытындылар жасау қабілеті.

Тұжырымдамалар

Мақаланың бұл бөлімі сөздік ойлауға қатысты негізгі элементтерді күрделілігі жоғарылаған ретпен қысқаша түсіндіреді.

Сөздік қоры мен грамматикасы

Сөздік қоры (тілдегі сөздердің мағынасын білу) және грамматика (тілдегі сөздердің бір-бірімен дұрыс қатынасын білу) сөздік ойлаудың алғышарттары да, назар орталығындағы тақырыптары да бола алады. Алғышарт ретінде, олар пікірлер мен дәлелдерді құруға қолданылады (төменде қараңыз), ал тақырып ретінде талдау мен бағалау нысаны болып табылады, онда сөздік ойлау тілдік ақпаратты жинақтап, сөйлемдердің, сөздердің және ұғымдардың құрамдас бөліктері арасындағы қарым-қатынасты талдайды.

Ұсыныстар

Ойлаудың негізгі элементі (сөздік немесе басқаша) – ұйғарым. Ұйғарым – бұл шындық немесе жалған болуы мүмкін мәлімдемелік сөйлемнің мағынасы (назар аударыңыз: ұйғарымның өзі сөйлем емес, оның білдіретін мағынасы екеніне ерекше назар салынады). Яғни, ұйғарым – біреу білуге, сенуге, ойлауға, болжауға және т.б. болатын нәрсе. Бұл жерде айта кеткен жөн, барлық емес, тек кейбір мәлімдемелер ғана ұйғарым болып саналады. Өйткені ұйғарымның ерекшелігі – ол шындық деңгейін анықтауға болатын нақты бір мәлімдеме жасауы керек. Басқаша айтқанда: мәлімдемелер шындыққа сай болған жағдайда ғана ұйғарым болып табылады. Осы принциптік айырмашылықты көрсету үшін келесі екі мәлімдемені қарастырайық: "Аспан көк." "Атыңызды айтыңыз." Бірінші мәлімдеме – ұйғарым, себебі ол шындық немесе жалған болуы мүмкін фактіні білдіреді. Екінші мәлімдеме болса, ұйғарым емес, өйткені ол ешқандай шындық/жалған мәлімдеме жасамайды (яғни, сөйлемнің мағынасында "нағыз" немесе "жалған" деуге болатын ештеңе жоқ).

Негізгі негіздер мен қорытындылар

Премиза – дәлелдемеде қорытындыны негіздеуге немесе туындатуға мүмкіндік беретін ұйғарым. Яғни, алғышарттар – егер шын болса, «қорытынды» деп аталатын байланысты ұсыныстың логикалық түрде шығарылуына жағдай жасайтын ұйғарымдар. Мысалы: «Жохан үйленбеген ер адам» деген мәлімдеме «Жохан үйленбеген ер адам, демек Жохан үйленбеген» деген бір ғана сөйлемнен тұратын дәлелдеменің алғышарты болып табылады, ал қорытынды – «Жохан үйленбеген» болып келеді. Алғышарттар олар қолданылатын дәлелдеме түріне қарай әртүрлі қарастырылуы мүмкін. Дедуктивті дәлелдемеде алғышарттардың шындығына күмән келтірмейді – олар шын болса да, болмаса да. Бұл индуктивті дәлелдемелермен салыстырылады, онда кейбір алғышарттардың (және/немесе қорытындылардың) шын болуы ықтимал ғана.

Аргументтер мен дәлелдер

Аргумент – бір немесе бірнеше алғышарттар мен бір немесе бірнеше қорытындыдан тұрады. Аргументтер түрлі мақсаттарға қызмет ете алады, қорытындының растығын анықтаудан бастап, адамдарды белгілі бір сенімдерді қабылдауға немесе қабылдамауға көндіруге дейін (мәселен, риторикада). Аргументтерге қатысты қосымша ескерту – олар түрлі формаларда болуы мүмкін, мысалы, силлогизм, эссе немесе диалог (басқаларының арасында). Аргумент тілмен байланысқан және тілге тәуелді болғандықтан, оны ауызша ойлаудың (немесе жалпы есептеудің) маңызды мәселелерінің бірі деп санауға болады. Осы сәтте біз максималды шекке жеттік, сондықтан айналмашылық мәселесін атап өту және қарастыру қажет. Ауызша ойлау тіл арқылы аргументтерді құру және талдау үшін қолданылса, ал аргументтер (тілді құрал ретінде пайдалана отырып) ойлауды жүзеге асыру және талдау үшін қолданылса, екеуі арасында белгілі бір дәрежеде айналмашылық болатындығы анық. Бұл тұжырым осы бөлімге лайықты қорытынды сызып, ауызша ойлаудың маңыздылығын қайта баса көрсетуге мүмкіндік береді.