Кіріспе

Әлеуметтік есептік матрица (САМ) – экономикада (аймақтық немесе ұлттық) жүзеге асылатын барлық экономикалық операциялардың ағынын көрсетеді. Ол, негізінен, белгілі бір елдің ұлттық есептерінің матрицалық түрі болып табылады, бірақ ұлттық есепке кірмейтін ағындарды қосу үшін кеңейтілуі мүмкін және бүкіл аймақтар немесе аудандар үшін жасалуы мүмкін. САМ экономиканың бір жылға қатысты статикалық суретін ұсынады.

Тарих

SAM бастапқыда Ұлыбританияның Кембридж қаласындағы "Кембридж өсу жобасы" аясында әзірленген, ол 1962 жылы алғашқы SAM-ді жасаған (Stone and Brown 1962). Олар Ұлттық есептің матрицалық түрі ретінде құрылды және 1960 жылдары Грэм Пайатпен бірге Дүниежүзілік банкке келді (Пайат Ричард Стоунның Кембридж өсу жобасындағы қызметкері болған). Пайат Кембриджді тастап, "негізінен Дүниежүзілік банкте SAM-дерді жетілдірді", Эрик Торбеккемен бірге SAM-дерді қолдаушылар мен әзірлеушілердің алдың қатарында болды. "1980-жылдардың басына қарай CGE модельдері Дүниежүзілік банктегі даму талдауының басты әдісіне айналды. Әлеуметтік есептік матрицалар (SAM) да Банктің талдауында маңызды рөл атқарды, оларды CGE модельдері ақпаратты ұсыну құралы ретінде пайдаланды" (Mitra Kahn 2008: 23).

Қолданбалар

Экономикадағы басқа да ағындарды қамту үшін Ұлттық есептер жүйесінің (ҰЕЖ) стандартты ағымдары құрылғаннан кейін, ҰБЖ-ны жай ғана қосымша бағандар мен қатарлар қосу арқылы кеңейтуге болады. Көбінесе "капитал" және "еңбек" қатарлары қосылады, сондай-ақ экономиканы кез келген саны салаларға бөлуге болады. Әрбір қосымша бөлінген қаржы көзіне тең және қарама-қарсы алушы болуы керек. Осылайша, ҰБЖ модельделетін экономиканың дизайнын жеңілдетеді. Қазіргі уақытта ҰБЖ кеңінен қолданылады, көптеген статистикалық бюролар, әсіресе ЭЫДҰ елдерінде, ұлттық есептермен қатар осы матрицалық құрылымды да жасайды. ҰБЖ есептеулі жалпы тепе-теңдік (CGE) модельдерінің және түрлі эмпирикалық көбейткіш модельдерінің негізін құрайды. Дұрыс форматталған ҰБЖ экономиканың жұмсалу үлгісін көрсетеді, IMPLAN және RIMS II деректері сияқты, және экономикалық әсерді талдау үшін қолданылуы мүмкін.

Салыстырмалы бағалау

SAM-ді қолдану кез келген модельге ұлттық есептерде қабылданған институционалдық құрылымды енгізеді. Бұл айнымалылар мен агенттер ақша ағындарының бастапқы және соңғы нүктелері ретінде қарастырылмай, Біріккен Ұлттар Ұйымының Ұлттық есептік стандарттау (SNA) нұсқауларына сәйкес түрлі санаттарға топтастырылатынын білдіреді. Мысалы, ұлттық есептерде әдетте үй шаруашылықтарының инвестицияларының немесе үй иелерінің «жалдау» табысының құны есептеледі және кейбір мемлекеттік сектордың институционалдық инвестициялары тікелей табыс ағыны ретінде қарастырылады, ал SAM ақша ағындарының нақты қозғалысын көрсетуге тырысады. Сондықтан, деректер ақша ағыны айнымалыларына айналу үшін олардың ішкі SNA анықтамаларынан бөлінуі керек, содан кейін әрбір қатар мен баған бойынша тең болуы керек, бұл «Бенчмаркинг» деп аталатын процесс. Теориялық SAM әрқашан теңгерілген, бірақ эмпирикалық SAM-дар алғашқы жинақтауда ешқашан теңгерілмейді. Бұл ұлттық есеп деректерін ақша ағындарына түрлендіру және SNA емес деректерді енгізу мәселесіне байланысты, көптеген дамушы елдерде кең таралған ұлттық есеп деректерінің сәйкессіздігімен күрделенеді (ал дамыған елдер ұлттық есептің SAM нұсқасын енгізуге бейім, әдетте дәл). Дәлсіздік деректер жиынтығындағы қателіктерден туындайды, бірақ мен «дәлдік» сөзін «нақтылықтан» гөрі қолданамын, өйткені шикі микродеректерден ұлттық есеп деректеріне дейінгі процесс әдетте жақсартылған жүйе емес, тіпті егер есептің өзінде 1% сәйкессіздік болса да, бұл көбінесе экономикалық қызметтің нақты сипаттамалары немесе теориялық негіздемелерден гөрі, мұқият қос кітап жүргізу мен жіктеудің нәтижесі болады. Егер деректер үнемі бірдей әдіспен тіркелсе, жылдар арасында салыстыруда мәселелер туындамауы керек, бірақ 1% дәлдік көбінесе деректер сапасынан гөрі бухгалтердің біліктілігін көрсетеді. Бұл туралы 1984 жылы Мансур мен Уэлли ескерткен, және көптеген елдерде SAM-ды «түзету» үшін әртүрлі техникалар жасалған, өйткені «қателікпен бағаланған сәйкессіз деректер көптеген елдерде кең таралған». SAM-ды бенчмаркингтеудің дәстүрлі әдісі «Қатарлар және бағандар» (RoW) әдісі деп белгіленді, онда сұрақ туындаған қатар мен баған арасындағы жалпы айырмашылықтардың арифметикалық орташасы табылып, қатар мен баған теңелгенге дейін әрбір жеке ұяшық түзетіледі. Робинсон және авторлар (2001) теңгерімсіз SAM-ды барлық қатарлар мен бағандар тең болу үшін «түзету» үшін жақсартылған әдіс ұсынады және 1995 жылы Мозамбик экономикасы үшін жасалған SAM-ды мысалға келтіреді, онда деректерді жинау, SAM-ды құру және оны «түзету» процесі Арндт және авторлар (1997) еңбегінде толық қамтылған. Робинсон және авторлар (2001) нақты айтқанда, Арндт және авторлар (1997b) жасаған 1994 жылғы Мозамбикке арналған SAM-ға сілтеме жасайды, бірақ бұл шатастыруға әкелуі мүмкін, өйткені IFPRI бұрын жариялаған Arndt et al. (1997b) жұмыс қағазы (осы жерде Arndt et al. [1997]) - бұл қол жетімді жалғыз дана және Робинсонды қосымша автор ретінде қамтиды. Екі мақала да 1994 және 1995 жылдарға арналған SAM жасаса, Робинсон және авторлар (2001) қолданған нұсқа 1995 жылғы SAM, мақалада көрсетілгендей 1994 жылғы емес. Мозамбиктің 1995 жылғы SAM-ға енгізілген өзгерістерді қарастырғанда, SAM-ның теңгерімсіз, ресми теңгерілген және ұсынылған жақсартылған нұсқасы Митра Канның (2008) I қосымшасында келтірілген. Теңгерімділікке жету үшін 295 миллион АҚШ долларына түзету қажет болды. Қолданылған айырбас бағамы – Халықаралық есеп айырысулар банкінің (2005) 1995 жылғы орташа айырбас бағамы, 1 АҚШ долларына 8819,75 мозамбик метикалы. Бұл қатарлар мен бағандарды теңгерілген ету үшін SAM-ға таза 227 миллион АҚШ доллары қосылғанын білдіреді. 1995 жылға бұл түзету ЖІӨ-нің 11,65%-на тең. Көбірек алаңдатарлығы, ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері (1994 жылы жұмыс күшінің 85%-ын жұмыспен қамтыған, FAO (1995) мәліметтері бойынша) SAM-да 58 миллион АҚШ долларына жалақыны көтерді, яғни SAM-да ауыл шаруашылығы табысының 10%-ы (ЖІӨ-нің 5%-ына тең) құрылды. Басқаша айтқанда, 1994-2004 жылдар аралығында халықтың 38%-ы 1 доллардан кем сомамен өмір сүрген елде (ЮНИСЕФ 2008), бұл SAM «түзетуі» ауыл шаруашылығы секторындағы әрбір адамның табысына 4,40 доллар қосты – бұл SAM-ды пайдаланған сауда және салық модельдерінің кез келгенінен артық нәтижеге қол жеткізе алады.