Махбуб ул Хақ: Пәкістан экономисі және даму теориясының қайта жаңартушысы

Кіріспе

Пакистандық экономист (1934–1998)

Махбуб әл-Хақ (‎; ‎) – пакистандық экономист, халықаралық даму теориясының маманы және саясаткер. 1985 жылдың 10 сәуірінен 1986 жылдың 28 қаңтарына дейін Қаржы министрі, ал 1988 жылдың маусымынан желтоқсанына дейін уақытша міндетін атқарды. Өз заманының ең көрнекті экономистерінің бірі саналатын Хақ, елдердің даму деңгейін бағалау үшін кеңінен қолданылатын Адам даму индексін (АДИ) жасады. Лахордағы Үкіметтік колледжді экономика мамандығы бойынша бітіргеннен кейін, ол Англиядағы Кембридж университетіне стипендия жеңіп оқуға түсті, онда осы мамандық бойынша екінші жоғары білім алды. Кейін АҚШ-тың Йель университетінен докторлық диссертациясын қорғап, Гарвард Кеннеди мектебінде докторантурадан кейінгі зерттеулер жүргізді. Хақ 1960 жылдары Жоспарлау комиссиясының бас экономисі ретінде Пәкістанға оралды. 1970 жылы Әйүп Хан билігінен кейін, Хақ Вашингтонға көшіп, 1982 жылға дейін Дүниежүзілік банкте саясатты жоспарлау директоры болып қызмет етті, онда ол төмен кірісті елдерге дамуға көмектесудегі банк саясатын өзгертуде маңызды рөл атқарды. 1982 жылы Пәкістанға оралды, ал 1985 жылы Пәкістан Үкіметінде Қаржы министрі болып тағайындалды және елде экономикалық либерализация кезеңін басқарды. 1989 жылы ол АҚШ-қа қайта оралып, Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасының (БҰҰДП) басшысы Уильям Генри Дрейпер III-тің арнайы кеңесшісі болып қызмет етті. БҰҰДП-де Хақ Адам дамуы туралы есепті және кеңінен құрметке ие Адам даму индексін (АДИ) құруға жетекшілік етті, ол дамуды тек қаржылық табыспен ғана емес, тұрмыстық жағдаймен де өлшейді. 1996 жылы ол Пәкістанға оралып, ел астанасы Исламабадта Адам даму орталығын құрды. Хақтың жаһандық дамуға зор әсер еткені айтылады. Оның 1995 жылы жарық көрген «Адам дамуы туралы толғаулар» атты кітабы 2000 жылы құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының жаһандық келісімі сияқты адам дамуы парадигмалары бойынша саясатты ұсынуға жаңа мүмкіндіктер ашты делінеді. Амартия Сен мен Там Далиелл Хақтың еңбегін «даму процесін түсіну және статистикалық есептеуде маңызды өзгерістерге әкелді» деп бағалады. «Экономист» журналы оны «халықаралық дамудың көреген тұлғаларының бірі» деп атады. Ол «дамушы елдердің ең шешен және ықпалды өкілі» ретінде танылды.

Mahbub ul Haq (; ) was a Pakistani economist, international development theorist, and politician who served as the minister of Finance from 10 April 1985 to 28 January 1986, and again from June to December 1988 as a caretaker. Regarded as one of the greatest economists of his time, Haq devised the Human Development Index, widely used to gauge the development of nations. After graduating with a degree in economics from the Government College University in Lahore, he won a scholarship to the University of Cambridge in England, where he obtained a second higher degree in the same field. He later received his PhD from Yale University in the United States and conducted postdoctoral research at the Harvard Kennedy School. Haq returned to Pakistan to serve as the chief economist of the Planning Commission throughout the 1960s. In 1970, after the fall of Ayub Khan, Haq moved to Washington, D. C. to serve at the World Bank as Director of Policy Planning until 1982, where he played a major role in reorienting its approach to assisting development in low income countries. He returned to Pakistan in 1982, and in 1985 assumed the position of Finance Minister with the Government of Pakistan, and oversaw a period of economic liberalization in the country. In 1989, he moved back to the United States, where he served as the special adviser to the United Nations Development Programme (UNDP) under its head, William Henry Draper III. At the UNDP, Haq led the establishment of the Human Development Report and the widely respected Human Development Index (HDI), which measures development by well being, rather than by financial income alone. He returned to Pakistan in 1996 to establish the Human Development Centre in the capital city of Islamabad. Haq is considered to have had a profound effect on global development. His 1995 book, Reflections on Human Development, is said to have opened new avenues to policy proposals for human development paradigms, such as the United Nations Global Compact that was formed in 2000. Amartya Sen and Tam Dalyell judged Haq's work to have "brought about a major change in the understanding and statistical accounting of the process of development". The Economist called him "one of the visionaries of international development". He was widely regarded as "the most articulate and persuasive spokesman for the developing world".

Ерте өмір және білім

Хақ 1934 жылғы 24 ақпанда Пәкістанның Пүнжаб провинциясының Гурдаспур қаласында (қазіргі Үндістан Республикасында) пүнжабтық мұсылман отбасында дүниеге келді. Оның жасөспірімдік жылдары 1947 жылғы тамызда Үндістан мен Пәкістанның британдық үстемдіктен тәуелсіздік алғаннан кейін кеңінен тараған қауымдық зорлық-зомбылық пен мәжбүрлі көші-қонмен бірге өтті. 1957 жылы 23 жасында Пәкістанға оралғаннан кейін Хақ бірінші бесжылдық жоспарды дайындаған кезде Жоспарлау комиссиясына көмекші бас ретінде қосылды. Америка академиялық ортасының басым экономикалық ойының ықпалымен Хақ капитализмді ұлттық экономиканың экономикалық негізі ретінде жақтады және экономиканы жандандыру үшін еркін нарық принциптерін қолдануға үкіметке көмектесті. Бұл тәсілді генерал Әюб Ханның әскери үкіметі 1958 жылғы қазанда билікке келгеннен кейін толыққанды қабылдады. 1960 жылдары Жоспарлау комиссиясының бас экономисі ретінде Хақ осы экономикалық саясатты қолдау үшін бүкіл ел бойынша сөздер сөйледі. Халықаралық қауымдастық Пәкістанды дамудың үлгісі ретінде мақтап тұрғанда, Хақ өсімнің пайдасы тең бөлінбейтініне алаңдады. Экономиканың қарқынды дамуы Хақ командасын мұндай өсу үлгісінің ұзақ мерзімді тиімділігіне күдік тудырды, ол активтерге иелік ететін топтарға салық салуды күшейтуді жақтады. 1968 жылғы сәуірде Карачи университетінің қолданбалы экономикалық зерттеу орталығында жасаған сөз сөйлегенде Хақ «22 өнеркәсіптік отбасылық топтар Пәкістанның экономикалық және қаржылық өмірлік циклына үстемдік ете бастады және олар өнеркәсіптік активтердің шамамен үштен екісін, банк секторының 80%-ын және өнеркәсіптік сақтандыру активтерінің 79%-ын бақылайды» деді. Бұл тізімге Дауд тобының Дауд отбасы, Сайгол тобының Сайголс, Адамджи тобының Адамджис, Колония, Фанси, Валика, Жалил, Бавани, Крессент, Вазир Али, Гандара, Испахани, Хабиб үйі, Хайбер, Нишат тобы, Беко, Гүл Ахмет тобы, Араг, Хафиз, Карим, Милвала және Дада кірді. Бұл 1980 жылдардағы негізгі қажеттіліктер мен адам дамуына қатысты тәсілдердің алғы күші болды. Дүниежүзілік банкте жұмыс істеген кезде Хақ Премьер-министр Зұлфиқар Әли Бхуттодан Қаржы министрлігіне шақырылды, бірақ Бхуттоның ұлттандыру бағдарламасына қатысты ұстанымдарына келіспегендіктен бас тартты. 1973 жылы Бхутто Махбубтан Пәкістанға оралып, оның әкімшілігіне көптеген пакистандықтарды кедейлік пен стагфляциядан шығаратын стратегияны әзірлеуге қосылуды сұрады, бірақ олардың арасындағы маңызды айырмашылықтар Хақты оралмауға итермеледі. Әлеуметтік шығындардың осы үлкен өсуіне қарамастан, Хақ 1986 жылғы қаңтарда оның реформаларына байланысты наразылықтарға байланысты отставкаға кетуге мәжбүр болды. Ол 1988 жылғы мамырда генерал Зия әл-Хақ Джунджо үкіметін таратып, құрған уақытша үкіметте Қаржы министрі болып қайта тағайындалды. 1988 жылғы қарашадағы жалпы сайлаудан кейін Беназир Бхуттоның PPP үкіметі ант бергеннен кейін Хақтың өкілеттігі аяқталды. 1989 жылы Нью-Йорктегі БҰҰДБ әкімшісі Уильям Дрейпердің арнайы кеңесшісі болып тағайындалды. Осы қызметінде Хақ Адам дамуы тұжырымдамасын және оның жобалық директоры ретінде Адам дамуы туралы есепті бастады. Ол Амартия Сен, Пол Стритен, Инге Каул, Франсис Стюарт және Ричард Джоли сияқты халықаралық ғалымдар тобын жылдық Адам дамуы туралы есептерді дайындауға жетекшілік етті. 1996 жылы Хақ Пәкістанның Исламабад қаласында Адам даму орталығын құрды — бұл институт адам дамуы саласындағы кәсіби зерттеулер, саясатты зерттеулер және семинарларды ұйымдастыруға бағытталған саяси зерттеу институты, әсіресе Оңтүстік Азияға назар аударады. Оның үлесін мойындау үшін, 1998 жылғы 13 желтоқсанда Исламабадтағы Адам даму орталығы ресми түрде Махбуб әл-Хақ Адам даму орталығы деп аталды, оның президенті — ханым Хадижа Хақ.

Haq was born into a Punjabi Muslim family on 24 February 1934 in the city of Gurdaspur, Punjab Province, British India (now located in the Republic of India). His teenage years saw widespread intercommunal violence and forced migration following the independence of India and Pakistan from British rule in August 1947. with whom he formed a close friendship. Upon returning to Pakistan in 1957 at the age of 23, Haq joined the Planning Commission as Assistant Chief while it prepared its first Five Year Plan. Influenced by the dominant economic thought in American academia, Haq advocated capitalism as the economic base of the national economy and helped guide the government to apply free market principles to boost the economy. This approach was wholeheartedly embraced by the military government of General Ayub Khan after it came to power in October 1958. By the 1960s as Chief Economist of the Planning Commission Haq was delivering speeches all over the country in support of these economic policies. While the international community was applauding Pakistan as a model of development, Haq developed concerns that all was not well with the distribution of the benefits of growth. Rapid economic development made Haq's team doubt the long term viability of such a pattern of growth, and he increasingly supported heavier taxation of the asset owning classes. In a widely reported speech to the Applied Economics Research Centre at the University of Karachi in April 1968, Haq alleged that "22 industrial family groups had come to dominate the economic and financial life cycle of Pakistan and that they controlled about two thirds of industrial assets, 80% of banking and 79% of insurance assets in the industrial domain." The list included Dawood family of Dawood Group, Saigols of Saigol Group, Adamjees of Adamjee Group, Colony, Fancy, Valika, Jalil, Bawany, Crescent, Wazir Ali, Gandhara, Ispahani, House of Habib, Khyber, Nishat Group, Beco, Gul Ahmed Group, Arag, Hafiz, Karim, Milwala and Dada. that served as a precursor to the basic needs and human development approaches of the 1980s. While working at the World Bank, Haq was invited by Prime Minister Zulfiqar Ali Bhutto to join the Ministry of Finance, but ultimately refused as he had strong opposing views on Bhutto's program of nationalization. In 1973 Bhutto again asked Mahbub to return to Pakistan and join his administration in devising a strategy that would lift a large number of Pakistanis out of poverty and stagflation, but their major differences persuaded Haq not to return. Despite this major acceleration in social spending, Haq was forced to resign in January 1986 due to protests regarding his reforms. He was reappointed as Finance Minister in the caretaker administration established by General Zia ul Haq after he dismissed the Junejo government in May 1988. Haq's term ended when the PPP government of Benazir Bhutto was sworn in following the general elections of November 1988. In 1989, he was appointed as Special Advisor to the UNDP Administrator William Draper in New York City to produce the first Human Development Report. In this capacity, Haq initiated the concept of Human Development and the Human Development Report as its Project Director. He led a team of international scholars including Amartya Sen, Paul Streeten, Inge Kaul, Frances Stewart, and Richard Jolly to prepare annual Human Development Reports. In 1996, Haq founded the Human Development Center in Islamabad, Pakistan — a policy research institute committed to organizing professional research, policy studies and seminars in the area of human development, with a special focus on South Asia. In acknowledgement of his contributions, the Human Development Centre, Islamabad was officially renamed following his death as the Mahbub ul Haq Human Development Centre on 13 December 1998, with Mrs. Khadija Haq as president.

Өлім

Хақ 1998 жылдың 16 шілдесінде Нью-Йорк қаласында 64 жасында дүние салып, артында әйелі Хадижа Хақ, ұлы Фархан және қызы Тонееманы қалдырды.