Мултан қамалы: Екінші Англо-Сик соғысының бір бөлігі
Siege of Multan (1848–1849)
Multan қоршауы (1848-1849): Ұлыбритания мен Сикх империясы арасындағы соғыс. Сикхтердің бүлігі, қаланың британ күштеріне берілуі. Тарих, соғыс, Пәкістан.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Екінші англо-сикх соғысының бір бөлігі
Part of the Second Anglo Sikh War
Мултан қоршауы 1848 жылдың 19 сәуірінде басталып, 1849 жылдың 22 қаңтарына дейін жалғасты. Осы кезеңде қазіргі Пәкістан аумағындағы Мултан маңында Британдық Шығыс Үндістан компаниясы мен Сикх империясы арасында шайқастар болды. Ол Шығыс Үндістан компаниясы тағайындаған билеушіге қарсы көтеріліспен басталды, бұл Екінші англо-сикх соғысын тудырды және қаланың соңғы қорғаушылары британдық әскерлеріне бас берген кезде аяқталды.
The siege of Multan began on 19 April 1848 and lasted until 22 January 1849, and saw fighting around Multan (in present day Pakistan) between the British East India Company and the Sikh Empire. It began with a rebellion against a ruler imposed by the East India Company, which precipitated the Second Anglo Sikh War, and ended when the last defenders of the city surrendered to British forces.
Өмірбаян
Мултан 1818 жылы Ранжит Сингхтің сикх империясына қосылып, оның құрамына енді. 1845 жылы халықтың шамамен жартысы мұсылман болғанымен, қала индус тегінен шыққан Деван Мулрадж биледі. Сол жылы Бірінші ағылшын-сик соғысы басталды, және Британдық Шығыс Үндістан компаниясы осы соғысты жеңіп алды. Содан кейін үш жылға тоқырау орнады, осы кезеңде Мулрадж Шығыс Үндістан компаниясына формалды түрде бағынып тұрып, іс жүзінде тәуелсіздігін сақтауға тырысты. 1848 жылы Мултанның халқы 80 000 адамды құрады. Қала кең аймақтың сауда орталығы болды және байлығымен танымал еді. Онда көп мөлшерде дәмдік заттар, жібек және құнды заттар сақталған. 1848 жылдың басында Пәнджабта жаңа тағайындалған комиссар, сэр Фредерик Кьюри, Мулраджден бұрын сикх империясының орталық Дурбарына төленген, бірақ қазір төленбеген борыштарды талап етті. Мулрадж Мултанның толық аннексиясын болдырмақ болып, ұлының пайдасына тақтан бас тарды. Бірақ Кьюри британдық саяси агент Патрик Ванс Агнюмен бірге келетін, мойынсұнатын сикх билеушісі Сардар Хан Сингхті тағайындауға шешім қабылдады.
Multan had been captured and incorporated into the Sikh Empire of Ranjit Singh in 1818. In 1845, although the population was almost half Muslim, it was ruled by a Hindu vassal, Dewan Mulraj. In that year, the First Anglo Sikh War broke out, and was won by the British East India Company. There was an uneasy peace for three years, during which Mulraj attempted to maintain practical independence while being nominally subject to the East India Company. In 1848, Multan had a population of 80,000. It was the centre of trade for a wide region, and was renowned for its wealth. There were large stores of spices, silks and valuables. Early in 1848, the newly appointed Commissioner in the Punjab, Sir Frederick Currie, demanded that Mulraj pay duties and taxes previously paid to the central Durbar of the Sikh Empire and now in arrears. Mulraj attempted to forestall a complete annexation of Multan by abdicating in favour of his son. Currie nevertheless decided to impose a compliant Sikh ruler, Sardar Khan Singh, who was to be accompanied by a British Political Agent, Patrick Vans Agnew.
Мултандағы көтеріліс
18 сәуірде Ванс Агню және тағы бір офицер, Шығыс Үндістан компаниясының Бомбей армиясының лейтенанты Андерсон, Гуркалардың шағын қосынымен Мултанға келді. Келесі күні Мулрадж Хан Сингх пен екі британдық офицерді қамалға алып барып, кілттерді тапсырды, ешқандай қарсылық белгісі байқалмады. Екі офицер қамалдан аттанғанда Мулрадж әскерінің бір сарбазы Ванс Агнюге шабуыл жасады. Бұл, бірлескен шабуылға берілген сигнал болған шығар, себебі бір топ адам оларды қоршап алып, шабуылдады. Мулрадж әскерлері қарамастан тұрды, немесе топқа қосылды. Екі офицер де жараланды, олар мен Хан Сингх қала сыртындағы мешітке шегінді, онда Андерсон көмек сұрап хат жазды. Бір хабаршы оны Лахордағы Кюриге жеткізді, ал екіншісі басқа бағытпен, Инд өзені арқылы көшірмесін жіберді. Түнде Ванс Агнюдің көп бөлігі кетіп қалды. Келесі күні таңертең топ Хан Сингхті ығыстырып, екі британдық офицерді қаза қылды. Мулрадж, әскерилері арасындағы қастандыққа қатыспаған болуы мүмкін. Дегенмен, ол олардың іс-әрекеттері арқылы өзін көтеріліске бекінген деп есептеді. Ол Ванс Агнюдің басын Хан Сингхке көрсетіп, оны Кюриге жеткізуді бұйырды.
On 18 April, Vans Agnew and another officer, Lieutenant Anderson from the East India Company's Bombay Army, arrived outside Multan with a small escort of Gurkhas. The next day, Mulraj conducted Khan Singh and the two British officers to the citadel and handed over the keys, with no sign of hostility. As the two officers began to ride out of the citadel, a soldier from Mulraj's army attacked Vans Agnew. This may have been the sign for a concerted attack, as a mob surrounded and attacked them. Mulraj's troops either stood by, or joined the mob. Both officers were wounded, and they and Khan Singh retired to a Mosque outside the city, where Anderson wrote a plea for help. A despatch rider carried it to Currie in Lahore, while a second took a copy via a different route, across the Indus River. During the night, most of Vans Agnew's escort left. Next morning, the mob pushed Khan Singh aside and hacked the two British officers to death. Mulraj had probably not been a party to the conspiracy among his own troops. He nevertheless regarded himself as committed to rebellion by their actions. He presented Vans Agnew's head to Khan Singh and told him to take it back to Currie.
Кинейри шайқасы
Баннудағы британдық саяси агенті, лейтенант Герберт Эдвардс, Мулрадждың көтерілісін басу үшін алғашқы қадамдар жасады. Ол Ванс Агнюдің Кьюриге жазған хатының екінші данасын ұстап алып, дереу әскерлерді шоғырландыруға кірісті. Бірақ ол және басқа да жас британдық офицерлер Лахордағы Кьюридің ыстық ауа райы мен муссон маусымдарында ештеңе жасамау ниетіне наразы болды. Бұл ішінара экономиялық себептермен және дайындықтарының жетіспеуімен байланысты болса, Бенгалияның генерал-губернаторы Лорд Далхаузи мен Бенгалия армиясының бас қолбасшысы сэр Хью Гоф та оны қолдады, олар қатал ауа райында еуропалық әскерлерді қауіпке тікелей ұшыратуды қаламады. Темдеуде, Мулрадж сик империясының армиясы – Халсаның бірнеше полкі көтеріліске шығып, немесе дезертирлік жасады, осы арқылы оның күші күшейді. Ол сондай-ақ қорғанысын нығайту үшін қосымша шаралар қолданды, бұрын жерленген қаруларын қазып шығарды және көбірек әскер жинады. Маусымның басында Эдвардс Мултанға қарсы әскерді жетектеп шықты. 18 маусымда оның алдыңғы қатардағы әскерлері (паштун жалдамалылары) пароммен Ченаб өзенін кешіп өтті. Олар Мулрадждың артиллериясымен шабуылға ұшырап, бірнеше сағат бойы жасырынуға мәжбүр болды. Мулрадждың жаяу және атты әскері шабуылға көшті, бірақ Эдвардс полковник Ван Кортландт басқаратын Халсаның екі полкімен күшейтілді, ол британиялық-үнділік әскери оқиғасы болды. Ван Кортландттың артиллериясы мультани әскерлеріне ауыр шығын келтірді, ал Эдвардстың паштун әскерлері қарсы шабуыл жасады. Мулрадждың күштері 500 адамдық шығынмен және алты қаруын жоғалтып, Мултанға шегінді.
The British Political Agent in Bannu, Lieutenant Herbert Edwardes, took the first steps to suppress Mulraj's revolt. He intercepted the second copy of Vans Agnew's letter to Currie, and immediately began to concentrate troops. He, and other junior British officers were to be frustrated by Currie in Lahore, who proposed to do nothing during the Hot Weather and Monsoon seasons. This was partly for reasons of economy and lack of preparation, but he was supported by the Governor General of Bengal, Lord Dalhousie and the Commander in Chief of the Bengal Army, Sir Hugh Gough, who did not wish to expose European troops to a campaign during the harsh weather. Meanwhile, Mulraj was reinforced by several other regiments of the Khalsa, the army of the Sikh empire, which rebelled or deserted. He also took other measures to strengthen his defences, digging up guns which had previously been buried and enlisting more troops. In early June, Edwardes began to lead an army against Multan. On 18 June, his leading troops (Pashtun irregulars) crossed the Chenab River on a ferry boat. They were engaged by Mulraj's artillery and forced to take cover for several hours. Mulraj's infantry and cavalry began to advance but Edwardes was reinforced by two regiments of the Khalsa under Colonel Van Cortlandt, an Anglo Indian soldier of fortune. Van Cortlandt's artillery caused heavy losses among the Multani troops and Edwardes's Pashtuns counter attacked. Mulraj's forces retreated to Multan, having suffered 500 casualties and lost six guns.
Шер Сингхтің бас салуы
Керри осы жеңісті білгеннен кейін, генерал Уиштің басшылығымен Шығыс Үндістан компаниясының Бенгал армиясынан салыстырмалы түрде шағын күшті Мултанды қоршауға алуға бұйрық берді. Қаланы толық қоршауға жеткіліксіз болғандықтан, Керри оларды және Эдуардсты Шер Сингх Аттаривалла басқаратын Халсаның маңызды жасағымен күшейтуге шешім қабылдады. Шер Сингхтің тағайындалуы көптеген кіші саяси агенттерді алаңдатты, өйткені оның әкесі Чаттар Сингх Аттаривалла Пенджабтың солтүстігіндегі Хазарада ашық түрде көтеріліс дайындап жатқандай көрінді. Ескертулерге қарамастан, Керри Чаттар Сингхтің армиясынан, оның оң қол бастығы Жундиал Сингх басқаратын жасақты Шер Сингхке жөнелтті. Бұл Жундиал Сингх пен басқа офицерлерге Шер Сингхке әсер етуге және оның әскерлері арасында наразылық сезімін таратуға мүмкіндік берді. Осы кезде қоршауға алушылар Виш дивизиясынан (8 089 адам, 32 қоршау зеңбірегі, 12 атты әскер зеңбірегі), Эдуардстың жалдамалы әскерінен (4 033 атты және 7 718 жаяу әскер), Бахавалпур мұсылман мемлекетінен (1 900 атты және 5 700 жаяу әскер) және Шер Сингхтің күштерінен (3 382 атты және 909 жаяу әскер) құралды. 14 қыркүйекте Шер Сингх Шығыс Үндістан компаниясына қарсы ашық көтеріліске шықты. Бұл Шығыс Үндістан компаниясының күштерін қоршауды сақтап тұру үшін жеткіліксіз қалдырды және олар кері шегінуге мәжбүр болды. Эдуардстың әскерлерінің көп бөлігі мен Бахавалпур әскерлері өз үйлеріне тарады. Дегенмен, Шер Сингх пен Мулрадж ынтымақтастыққа дайын болған жоқ. Қала сыртындағы бейтарап мешітте өткен кездесуде Шер Сингхтің Пәнжабтың негізінен сикхтер тұратын солтүстік аймақтарына өтуі туралы келісімге келді.
Once Currie learned of this victory, he at last ordered a comparatively small force from the East India Company's Bengal Army under General Whish to begin the siege of Multan. As it was too small to encircle the city, Currie decided to reinforce them and Edwardes with a substantial detachment of the Khalsa under Sher Singh Attariwalla. The appointment of Sher Singh alarmed many junior Political Agents, as his father, Chattar Singh Attariwalla, was apparently openly preparing to revolt in Hazara to the north of the Punjab. Despite warnings, Currie nevertheless ordered a detachment from Chattar Singh's army under his second in command, Jundial Singh, to reinforce Sher Singh. This allowed Jundial Singh and other officers to influence Sher Singh and spread disaffection among his regiments. At this stage the besiegers consisted of Whish's division (8,089 men, 32 siege guns, 12 horse artillery guns), Edwardes's irregulars (4,033 cavalry and 7,718 infantry), a contingent from the Moslem state of Bahawalpur (1,900 cavalry and 5,700 infantry) and Sher Singh's force (3,382 cavalry and 909 infantry). On 14 September, Sher Singh openly rebelled against the East India Company. This left the East India Company's forces too weak to maintain the siege, and they were forced to retreat. Most of Edwardes's troops and the Bahawalpur troops dispersed to their homes. Sher Singh and Mulraj nevertheless were not prepared to cooperate. At a meeting at a neutral mosque outside the city, it was agreed that Sher Singh would move north into the mainly Sikh populated areas of the Punjab.
Қоршау
Қарашаның соңында Уишке Шығыс Үндістан компаниясының Бомбей армиясының күшті қосымша әскері келді. Кейбір бақылаушылар Бомбей контингентінің сарбаздары, әдетте Бенгал армиясының сарбаздарына қарағанда төменгі қабаттан шыққандықтан, траншея қазу сияқты салыстырмалы түрде жеңіл жұмыстарды орындауға көбірек дайын және шебер болды деп мәлімдеді. Уиштің біріктірілген күші 32 000 адамды құрады, оның ішінде 15 000-ы британдық армиядан немесе Бенгал және Бомбей армияларының еуропалық (көбінесе ирландтық) әскерлерінен болды. Оның сонымен қатар 150 артиллериялық құралы болды, олардың көп бөлігі ауыр зеңбіректер мен минометтер еді. Бұл үлкен күшті жабдықтау салыстырмалы түрде оңай болды, себебі Мултан Инд өзеніне жақын орналасқан, ал бу кемелері жабдықты өзеннің бойымен жоғары қарай және қалаға жақын жерге жеткізе алатын. Қала ішінде Мулрадж 54 зеңбірек және 12 минометпен 12 000 сарбазға басшылық етті. (Кейбір деректерде қамалға 80 зеңбірек орнатылғандығы айтылады, бірақ олардың кейбіреулері ескірген немесе сәндік болуы мүмкін). 27 желтоқсанда Уиш төрт колоннаға қала маңындағы аудандарға шабуыл жасауға бұйрық берді. Мулрадждың әскерлері қалаға кері шегінді, ал Уиштің күштері қала қабырғаларынан 500 метр қашықтықта батареялар орнатты. Олардың атысының қамтылуымен, қабырғалардан 80 метр қашықтықта бұзу батареялары орнатылды, олар қалаға зор зиян келтіре отырып, қабырғаларда екі тесік жасады. 30 желтоқсанда қамалдың негізгі қоймасы жарылып, 800 қорғаушы қаза тапты. Бұл 180 тонна оқ-дәрі сақталған мешіт болатын. Британдық миномет снаряды соған тиді. Бұл тарихтағы ең ірі ядролық емес жарылыстардың бірі деп есептеледі. Мулрадж, десе де, отынды тоқтатудан бас тартты және Уишке бір жылға жететін оқ-дәрісі бар екенін білдіретін қарсы хабарлама жіберді. Ол 31 желтоқсанда қоршаудан шығуға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Уиш 1849 жылдың 2 қаңтарында жалпы шабуылға бұйрық берді. Шабуылдаушылар тесіктерді сәтті басып алды, және шайқас қаладағы қанды үй-үй шайқасқа айналды, онда көптеген қорғаушылар мен бейбіт тұрғындар кемсіздіксіз қаза тапты. Уиш бейбіт тұрғындарды басты алаңға жинауға бұйрық берді; ол оларды одан әрі шайқастан сақтауға ниеттенген болуы мүмкін, бірақ оларды жинау әрекеті қосымша құрбандықтарға әкелді. Қала түскеннен кейін, тек бұрын зардап шеккен қамал ғана қалды, бірақ ол қатты бомбалаудың салдарынан тағы екі апта бойы тұрды. 18 қаңтарда Уиштің саперлері қамалдың қабырғаларының астында үш минаны жарытып, ауыр зиян келтіріп, қабырғалардың үлкен бөліктерін қиратты. Мулрадж өмірін сақтап қалса, берілуге келісім берді, бірақ Уиш шартсыз берілуді талап етті, және 22 қаңтарда Мулрадж 550 адамымен бірге берілді.
Late in November, Whish was reinforced by a substantial force from the East India Company's Bombay Army. Some observers claimed that the sepoys of the Bombay contingent, being of generally lower caste than those of the Bengal Army, were more willing and skilled at comparatively menial tasks such as digging trenches. Whish's combined force amounted to 32,000, of which 15,000 were from the British Army or European (mainly Irish) troops of the Bengal and Bombay armies. He also had 150 pieces of artillery, many of which were heavy guns or mortars. It was comparatively easy to supply this large force, as Multan lay near the Indus River, and steamships could bring supplies some way up the river and to within a short distance of the city. Inside the city, Mulraj commanded 12,000 troops, with 54 guns and 12 mortars. (Some sources state that 80 guns were mounted in the citadel, though some of these may have been obsolete or decorative pieces). On 27 December, Whish ordered four columns of troops to attack the suburbs. Mulraj's forces were driven back into the city, and Whish's force set up batteries 500 yards from the city walls. Under cover of their fire, breaching batteries were set up only 80 yards from the walls, and created two breaches in them while causing great damage in the city. On 30 December, the main magazine in the citadel exploded, killing 800 of the defenders. It was a mosque in which 180 tonnes of gunpowder were stored. A British mortar shell hit it. It is considered one of the largest non nuclear explosions in history. Mulraj nevertheless maintained his fire and sent a defiant message to Whish, stating that he still had enough powder to last a year. He attempted to mount a sortie against the besiegers on 31 December but this was driven back. Whish ordered a general assault on 2 January 1849. The attackers successfully scaled the breaches, and the battle became a bloody house to house fight in the city, in which many defenders and civilians were killed indiscriminately. Whish ordered the civilians to be herded into the main square; he may have intended to spare them from further fighting but the action of corralling them was also accompanied by further casualties. With the fall of the city, only the already scarred citadel remained, but it held out for another fortnight against heavy bombardment. On 18 January, Whish's sappers exploded three mines under its walls, causing heavy losses and destroying large sections of its walls. Mulraj offered to surrender if his life was spared, but Whish insisted on unconditional surrender, and on 22 January, Mulraj gave himself up, with 550 men.