Кіріспе

Рабиғ аз Зубайр ибн Фадаллаһ немесе Рабиғ Фадаллаһ (رابح فضل الله ,رابح الزبير ابن فضل الله), француз тілінде көбінесе Рабиғ деп аталады (шамамен 1842 – 22 сәуір 1900), судандық әскери сардар және құл саудагері. Ол бүгінгі Чад мемлекетінің шығысында, Чад көлінің жанында қуатты империя құрды. 1842 жылы Хартум қаласының маңындағы Халфая Аль Мулюк елді мекенінде араб тайпасында дүниеге келген ол, алғашқыда эфиопиялық жорықта египеттік жаяу әскерінде қызмет етіп, сол шайқаста жарақат алды. 1860 жылдары Рабиғ әскерден кеткен соң, судандық құл иесі Себер Рахманың бас лейтенанты болды.

Әл-Зубайрдың лейтенанты (1870-1879)

19 ғасырда Хартум маңызды араб құл сату орталығына айналған. Ол Бахр-эль-Газал аймағында құрылған Хартуми компаниялары арқылы құлдармен қамтамасыз етілді, олар зарибаларда (زريْـبـة) тұрды – бāзинқірлер (оқ жарағы бар құл сарбаздары) күзеткен, қызыл жеміс бұталарымен бекітілген базалар. Әскербасы және құл иесі әл-Зубайр Рахма Мансур аймақтың зарибаларын бақылауға алды және 1872 жылы Мысырдың хадиві Исмаил Паша оны Бахр-эль-Газалдың пашасы және губернаторы етіп тағайындады. Рабих, әл-Зубайрдың туысы болуы мүмкін, пашаның бас лейтенанты болды.

Соғыс әміршісі (18791890)

Мысырдан қашу үшін Рабих Бахр-эль-Газалды тастап, 700-800 базингири және 400 мылтықпен оңтүстікке бет алды. Хартумилердің тактикасын қолданып, 1880 жылдары Нил және Убанги бассейндері арасында, Уаддайдың оңтүстігіндегі Крейх және Дар Бенда аймағында, ол толығымен қиратып жіберген мемлекет құрды. 1885 жылы ол Египеттен Хартумды бағындырған Махди Мұхаммед Ахмедтің шақыруымен Суданға қайта оралуға тырысты. Махди Зин әл-Абедин мен Джабарды елші ретінде жіберді, ал Рабих оларды Дарфурға ертіп, Махдимен Омдурманда кездесуді ұсынды; бірақ оны өлтіру жоспары туралы білген соң, ол шешімін өзгертті және Чадқа қайтып келді. 1887 жылы Рабихтің әскерлері Дарфурға шапқындап кірді, базингирлерді жалдады және Дар Кутиде орналасты; алайда, Уаддай сұлтанының әскер командирі агуид Саламат Шериф эд Динге қарсы жорысы сәтсіз аяқталды. 1890 жылы ол Оубанги Шаридің солтүстігіндегі мұсылман басшысы Кобурға шабуыл жасап, оны тақтан түсіріп, орнына жүйесіне бағынышты немере інісі Махди әл-Сенуссиді қойды. Бұл одақ Әл-Махди әл-Сенуссидің қызы Хадижаның Рабихтің ұлы Фадлаллахқа үйленуімен бекітілді. Мұхаммед пен Рабих бірлесіп Дар Рунга, Крейх, Гула және содан кейін Банда Нгаоға шабуыл жасады.

Франциямен алғашқы қарсыласу (18911893)

Мохаммед әл-Сенусидің Рабихпен одақтасуы отаршыл державаларды, әсіресе Орталық Африканы бақылауға алуды жоспарлап отырған Францияны алаңдатты. Мохаммед әл-Сенуси Рабихке адал болды және 1891 жылы Дар-Бандада француз Пауль Крампелді өлтірді. Рабих экспедицияның қару-жарағын қайтарып алды. Чад көлінің оңтүстік-шығысында ол 1892 жылы Багуирми мемлекетіне шабуыл жасап, француздармен қорғау шартына қол қойған Мбанг (патша) Абд ар Рахман Гваранганы айыптады. Гваранга Манджаффада үш-бес айға дейін қоршауға алынды, содан кейін ол астанасын тастап кетуге мәжбүр болды, ол 1893 жылғы наурыз айында толығымен қиратылды.

Борноны жаулап алу (1893)

1893 жылы Рабих өзінің назарын Борноның Шеху (патша) Ашимидің Борно империясына бұрды. Борно – бірнеше ғасырлар бойы болған Сахель мемлекеті. Сол жылы империяның 80 мың сарбазы болды, олардың көп бөлігі құлдар еді және құлдар басқарды, империя толық құлдырауға ұшыраған болатын. Борноға жол тартқанда Рабих Карнак Логон сұлтанын тұтқынға алды, ал оның астанасы оған құшақ жайды. Борноның Шеху Ашими Рабихке қарсы 15 мың сарбаз жіберді; ол оларды 1893 жылдың мамыр немесе қыркүйек айында алдымен Ам-Хоббиода (Декоаның оңтүстігінде), содан кейін Легаруада, бар болғаны 2 мың атты әскермен жеңді. Ашими Комадугу Йобеден солтүстікке қашып кетті, мүмкін Рабихпен келіссөздер жүргізуге тырысқан шығар; бірақ оның туысы Киаридің қоздырысымен өлтірілді, ол кейін Шеху болды және Рабихпен күресуге бел буды. Рабих Киаримен Борноның астанасы Кукавадан екі күндік сапар қашықтықтағы Гашегарда кездесті; Киари Рабихты жеңіп, оның лагерін басып алды. Келесі күні Рабих әскерін жинап, барлық ту көтергендеріне, тіпті өзінің сүйікті ұлы Фадаллаға 100 қамшы соғуды бұйырды. Тек батырлықпен шайқасқан Бубакар ғана аман қалды. Содан кейін ол қарсы шабуылға көшті; қашпаған Киари тұтқындалып, басы кесілді. Ал Кукава қаласы тоналып, толығымен қиратылды. 1894 жылы Шеху Киаринің қазасынан кейін Ел Канеми әулетінің мүшелері аймаққа шашырап кетті. Бір топ Дамагарамға, екіншілері Каноға, кейбіреулері Канемге, тағы біреулері Мандараға қашты, ал қалғандары Борноның ішінде жасырынды. Кейін Рабих әулет мүшелерін Диквада өзімен бірге тұруға шақырды, жиырма үш мүше, оның ішінде екі Шеху – Әбубакар Гарбай және Умар Санда Киарими келісті. Рабих Дикваны астанасы етіп, онда француз губернаторы Эмиль Джентильдің ризашылығына ие болған сарай салдырды. Жергілікті аңыз бойынша, құрылыс кезінде су жетіспегендіктен, қабырғаларға құм қосып, қан қолданылды.

Борноның әміршісі (18931900)

Әскерін жаңғыртуды қалап, Рабих 1895 жылы Йоло мен Ибидегі Корольдік Нигер компаниясымен келісімге қол жеткізуге тырысты, бірақ сәттіліксіз аяқталды. Ол 1896 жылы Компаниямен қақтығысуды бастады, ал келесі жылы Каноға жорыққа шықты. Оның вассалы Мұхаммед әл-Сенуси Дар-әл-Кутиде Бахр-Аук пен Убанги өзені арасында Нделе бекінілген қаласын құрды, оны сенуситтер 1911 жылға дейін бақылады. Жеті жыл бойы Рабих Борно империясының шехуы болды және бұрын 16 ғасырдағы феодалдық құрылымдарын сақтап келген тоқыраған империяны қайта жандандыруға көп күш сарп етті. Рабих вассал сұлтандарды өз орнында қалдырды, бірақ оларды өзінің лейтенанттарына бағындырды, олардың көпшілігі онымен бірдей араб судандықтары еді. Ол шариғатқа негізделген заң кодексін қабылдады, бюджет құру арқылы салық салуды реттеді, Борноға әскери диктатураны орнатып, отаршылдық державалардың назарын аударды. Эмиль Джентиль Рабихтың Борнодағы реформалары туралы қызығушылықпен айтты; олар кейіннен оған Чад аумағын ұйымдастыруда шабыт берді. Оның қатыгездігі туралы көп әңгіме болды (мысалы, ол бір кезде өзінің бір кәнизасын Рабихтің махаббатын алуға арналған талисманды сақтағаны үшін және оны түсіндірген марабпен бірге өлімге кесті); немесе ол кешкі уақытта Әлиді, оның ерліктерін жырлаған ақынды тыңдап отыратын. Ең маңыздысы, Рабих құлдарды тонау және тұтқындау үшін үнемі рейдтер ұйымдастырды; бұл 1526 жылы Лео Африкан сипаттаған Борно сұлтандарының дәстүрлі ісіне оралу болды. Оның вассалы Махди әс-Сенуси жыл сайын 1500-2000 құлды экспорттаған, бұл өлім-жұлымдар мен басқа да шығындарды есепке алмағанда. Рабаның көрсеткіштері одан да жоғары болуы керек.

Француздармен тікелей қақтығыс (1899-1900)

1899 жылы Рабихтың қол астында 10 000 жаяу және атты әскер болды, олардың барлығы мылтықпен жабдықталды (көбінесе ескірген, бірақ 400-і жаңа үлгідегі мылтықтар еді), сондай-ақ, найза немесе садақпен қаруланған көптеген қосымша әскерлер де болды. Ол Баггара және Карнак Логонеде гарнизон орналастырды. 1899 жылы Рабих Декоада француз саяхатшысы Фердинанд де Бегальді қабылдады. Олардың арасындағы әңгімелер дұрыс бағытта болмады, нәтижесінде Бегаль тұтқындалды. 17 шілдеде Франция Рабихке қарсы жіберген лейтенант Бретонне, Шари өзенінің жағасында, қазіргі Сарх қаласының маңындағы Тогбао шайқасында көптеген әскерлерімен бірге қаза тапты. Бұл жеңістен Рабих үш зеңбірек алды (кейін француздар оны Куссериде қайта басып алды) және Дикоада қалдырған ұлы Фадлаллаға Бегальді дарға асуға бұйрық берді. Жауап ретінде, Габондан келген француз армиясының колоннасы, Эмиль Джентиль басқаруымен және Leon Blot пароходының қолдауымен, жыл соңында Кунода Рабихпен кездесті. Француздар жеңіліске ұшырағанымен, бұл оларға Куссериді басып алуға кедергі болмады. Бұл жерде олар Алжирден келген Лами колоннасымен және Нигерден келген Жоалланд Мейниер колоннасымен бірікті. Лами біріккен күштерге басшылық етті. Джентиль 1900 жылдың сәуір айында Канемге келгеннен кейін ғана Дикваның «неміс» Борносына қарасты екенін түсінді. Демек, француз әскерлері халықаралық келісімге сәйкес Дикваға кіре алмайды. Джентиль Багирми сұлтаны Гварангқа Шейху Умар Кураға хат жазып, Рабихтың оның аумағына жасаған шабуылына шағымдануын және Шейхудан көмек сұрауын ұсынды. Шейху француздық нұсқаулар бойынша Рабихке шабуыл жасауға жеткілікті күші жоқ екенін мәлімдеді. Ол содан кейін Гваранг пен оның одақтастары, француздарға Борноға кіріп, Рабихты жеңуге рұқсат берді. Осылайша, Джентиль Борно билеушісінен Дикваны басып алуға заңды шақыру алды. Рабих пен француздар арасындағы соңғы шайқас 1900 жылдың 22 сәуірінде өтті. Француз күштері 700 сарбаздан, сондай-ақ одақтас Багирми сұлтандығынан берілген 600 мылтықшы және 200 атты әскерден тұрды. Француздар үш колоннамен Куссериден шығып, Рабихтың лагеріне шабуыл жасады. Шайқаста қолбасшы Лами қаза тапса да, Рабихтың әскері жеңіліп, Шари өзенінен қашып бара жатқанда Рабих та қаза тапты. Рабихтың ұлы Фадлалла сол кезде Логонда болды. Әкесінің қазасын естіген соң, ол Дикваға оралып, әкесінің мүліктерін және қалған отбасын жинады. 5000 әскермен ол оңтүстікке шегінді, ақырында Копчиде, кейін Адамава әмірлігіндегі Мубиде қоныстанды. Ол біраз уақыт тынығып, содан кейін Килбаға көшті. Сол жерден ол Ибидегі британдық «резидент» Хьюбиге хабар жіберіп, британдықтардан өзін Борноның билеушісі ретінде тануын сұрады. Британдықтар майор Макклинтокты Фадлалланы тану мәселесі бойынша сұраққа тартты, майор оған әсер етіп, оны дереу тануды ұсынды. Бірақ Жоғарғы комиссар Фредерик Лугард Ұлыбританияға демалысқа кеткендіктен, тану кешіктірілді. Фадлалла Дикваны Шейху Әбубакар Гарбайдан қайтарып алу үшін күш жіберді. 1901 жылдың 23 тамызында Шейху әскерлері, бірнеше француз әскерлерімен бірге Гуджбаға аттанды, онда олар шайқасып, Фадлалланы өлтірді.