Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рабиғ аз Зубайр ибн Фадаллаһ немесе Рабиғ Фадаллаһ (رابح فضل الله ,رابح الزبير ابن فضل الله), француз тілінде көбінесе Рабиғ деп аталады (шамамен 1842 – 22 сәуір 1900), судандық әскери сардар және құл саудагері. Ол бүгінгі Чад мемлекетінің шығысында, Чад көлінің жанында қуатты империя құрды. 1842 жылы Хартум қаласының маңындағы Халфая Аль Мулюк елді мекенінде араб тайпасында дүниеге келген ол, алғашқыда эфиопиялық жорықта египеттік жаяу әскерінде қызмет етіп, сол шайқаста жарақат алды. 1860 жылдары Рабиғ әскерден кеткен соң, судандық құл иесі Себер Рахманың бас лейтенанты болды.
Rabih az Zubayr ibn Fadl Allah or Rabih Fadlallah (رابح فضل الله ,رابح الزبير ابن فضل الله), usually known as Rabah in French (c. 1842 – April 22, 1900), was a Sudanese warlord and slave trader who established a powerful empire east of Lake Chad, in today's Chad. Born around 1842 to an Arabic tribe in Halfaya Al Muluk, a suburb of Khartoum, he first served with the irregular Egyptian cavalry in the Ethiopian campaign, during which he was wounded. When Rabih left the army in the 1860s, he became the principal lieutenant of the Sudanese slaveholder Sebehr Rahma.
Әл-Зубайрдың лейтенанты (1870-1879)
19 ғасырда Хартум маңызды араб құл сату орталығына айналған. Ол Бахр-эль-Газал аймағында құрылған Хартуми компаниялары арқылы құлдармен қамтамасыз етілді, олар зарибаларда (زريْـبـة) тұрды – бāзинқірлер (оқ жарағы бар құл сарбаздары) күзеткен, қызыл жеміс бұталарымен бекітілген базалар. Әскербасы және құл иесі әл-Зубайр Рахма Мансур аймақтың зарибаларын бақылауға алды және 1872 жылы Мысырдың хадиві Исмаил Паша оны Бахр-эль-Газалдың пашасы және губернаторы етіп тағайындады. Рабих, әл-Зубайрдың туысы болуы мүмкін, пашаның бас лейтенанты болды.
In the 19th century, Khartoum had become a very important Arab slave market, supplied through companies of Khartumi established in the region of Bahr el Ghazal, where they resided in zaribas (زريْـبـة), thornbush fortified bases kept by bāzinqirs (firearm equipped slave soldiers, borrowed from ). The warlord and slaveholder al Zubayr Rahma Mansur assumed control of the region's zaribas and was nominated in 1872 pasha and governor of Bahr el Ghazal for the khedive Isma'il Pasha, ruler of Egypt. Rabih, who was possibly a relative of al Zubayr, was the chief lieutenant of the pasha.
Соғыс әміршісі (18791890)
Мысырдан қашу үшін Рабих Бахр-эль-Газалды тастап, 700-800 базингири және 400 мылтықпен оңтүстікке бет алды. Хартумилердің тактикасын қолданып, 1880 жылдары Нил және Убанги бассейндері арасында, Уаддайдың оңтүстігіндегі Крейх және Дар Бенда аймағында, ол толығымен қиратып жіберген мемлекет құрды. 1885 жылы ол Египеттен Хартумды бағындырған Махди Мұхаммед Ахмедтің шақыруымен Суданға қайта оралуға тырысты. Махди Зин әл-Абедин мен Джабарды елші ретінде жіберді, ал Рабих оларды Дарфурға ертіп, Махдимен Омдурманда кездесуді ұсынды; бірақ оны өлтіру жоспары туралы білген соң, ол шешімін өзгертті және Чадқа қайтып келді. 1887 жылы Рабихтің әскерлері Дарфурға шапқындап кірді, базингирлерді жалдады және Дар Кутиде орналасты; алайда, Уаддай сұлтанының әскер командирі агуид Саламат Шериф эд Динге қарсы жорысы сәтсіз аяқталды. 1890 жылы ол Оубанги Шаридің солтүстігіндегі мұсылман басшысы Кобурға шабуыл жасап, оны тақтан түсіріп, орнына жүйесіне бағынышты немере інісі Махди әл-Сенуссиді қойды. Бұл одақ Әл-Махди әл-Сенуссидің қызы Хадижаның Рабихтің ұлы Фадлаллахқа үйленуімен бекітілді. Мұхаммед пен Рабих бірлесіп Дар Рунга, Крейх, Гула және содан кейін Банда Нгаоға шабуыл жасады.
To escape from Egypt, Rabih left the Bahr el Ghazal, heading south with 700–800 bazingiris and 400 rifles. Using the tactics of the Khartumi, in the 1880s he carved out a kingdom between the basins of the Nile and the Ubangi, in the country of Kreich and Dar Benda, south of Ouaddai, a region he utterly devastated. In 1885, he attempted to return in Sudan following the invitation of the Mahdi Muhammad Ahmad, who had taken Khartoum from Egypt. The Mahdi had sent as ambassadors Zin el Abeddin and Jabar, and Rabih followed them back to Darfur, proposing to meet the Mahdi at Omdurman; but when he learned of a plot to kill him, he changed his mind and returned to Chad. In 1887, Rabih's forces invaded Darfur, recruited bazingirs, and settled down in Dar Kouti; however, his campaign against the aguid Salamat Cherif ed Din, commander of the sultan of Ouaddai's troops, failed. In 1890, he attacked the Muslim chief Kobur in the north of Oubangui Chari, deposed him and established in his place his nephew Mahdi al Senoussi, on whom he imposed his suzerainty. This alliance was sealed by the marriage of Khadija, daughter of Al Mahdi al Senoussi, with Rabih's son Fadlallah. Together Mohammed and Rabih attacked Dar Runga, Kreich, Goula and then Banda Ngao.
Франциямен алғашқы қарсыласу (18911893)
Мохаммед әл-Сенусидің Рабихпен одақтасуы отаршыл державаларды, әсіресе Орталық Африканы бақылауға алуды жоспарлап отырған Францияны алаңдатты. Мохаммед әл-Сенуси Рабихке адал болды және 1891 жылы Дар-Бандада француз Пауль Крампелді өлтірді. Рабих экспедицияның қару-жарағын қайтарып алды. Чад көлінің оңтүстік-шығысында ол 1892 жылы Багуирми мемлекетіне шабуыл жасап, француздармен қорғау шартына қол қойған Мбанг (патша) Абд ар Рахман Гваранганы айыптады. Гваранга Манджаффада үш-бес айға дейін қоршауға алынды, содан кейін ол астанасын тастап кетуге мәжбүр болды, ол 1893 жылғы наурыз айында толығымен қиратылды.
Mohammed al Senoussi's alliance with Rabih worried the colonial powers, especially France that was considering taking control of central Africa. Mohammed al Senoussi remained faithful to Rabih and in 1891 killed the French Paul Crampel in Dar Banda. Rabih recovered the expedition's weapons. In the south east of Lake Chad, he attacked the Baguirmi Kingdom in 1892, blaming the Mbang (king) Abd ar Rahman Gwaranga for having signed a protectorate with the French. Gwaranga was besieged for three to five months in Manjaffa, and was later forced to leave his capital, which was completely destroyed in March 1893.
Борноны жаулап алу (1893)
1893 жылы Рабих өзінің назарын Борноның Шеху (патша) Ашимидің Борно империясына бұрды. Борно – бірнеше ғасырлар бойы болған Сахель мемлекеті. Сол жылы империяның 80 мың сарбазы болды, олардың көп бөлігі құлдар еді және құлдар басқарды, империя толық құлдырауға ұшыраған болатын. Борноға жол тартқанда Рабих Карнак Логон сұлтанын тұтқынға алды, ал оның астанасы оған құшақ жайды. Борноның Шеху Ашими Рабихке қарсы 15 мың сарбаз жіберді; ол оларды 1893 жылдың мамыр немесе қыркүйек айында алдымен Ам-Хоббиода (Декоаның оңтүстігінде), содан кейін Легаруада, бар болғаны 2 мың атты әскермен жеңді. Ашими Комадугу Йобеден солтүстікке қашып кетті, мүмкін Рабихпен келіссөздер жүргізуге тырысқан шығар; бірақ оның туысы Киаридің қоздырысымен өлтірілді, ол кейін Шеху болды және Рабихпен күресуге бел буды. Рабих Киаримен Борноның астанасы Кукавадан екі күндік сапар қашықтықтағы Гашегарда кездесті; Киари Рабихты жеңіп, оның лагерін басып алды. Келесі күні Рабих әскерін жинап, барлық ту көтергендеріне, тіпті өзінің сүйікті ұлы Фадаллаға 100 қамшы соғуды бұйырды. Тек батырлықпен шайқасқан Бубакар ғана аман қалды. Содан кейін ол қарсы шабуылға көшті; қашпаған Киари тұтқындалып, басы кесілді. Ал Кукава қаласы тоналып, толығымен қиратылды. 1894 жылы Шеху Киаринің қазасынан кейін Ел Канеми әулетінің мүшелері аймаққа шашырап кетті. Бір топ Дамагарамға, екіншілері Каноға, кейбіреулері Канемге, тағы біреулері Мандараға қашты, ал қалғандары Борноның ішінде жасырынды. Кейін Рабих әулет мүшелерін Диквада өзімен бірге тұруға шақырды, жиырма үш мүше, оның ішінде екі Шеху – Әбубакар Гарбай және Умар Санда Киарими келісті. Рабих Дикваны астанасы етіп, онда француз губернаторы Эмиль Джентильдің ризашылығына ие болған сарай салдырды. Жергілікті аңыз бойынша, құрылыс кезінде су жетіспегендіктен, қабырғаларға құм қосып, қан қолданылды.
In 1893, Rabih also turned his attentions to the Borno Empire of Shehu (king) Ashimi of Borno. Borno was a Sahelian Kingdom that had existed for several centuries. That year, the empire consisted of 80,000 soldiers, mostly slaves commanded by slaves, and was in full decline. On the road to Borno, Rabih made prisoner the sultan of Karnak Logone, whose capital promptly opened its doors to his host. Shehu Ashimi of Borno sent 15,000 men to confront Rabih; the latter routed them in May or September 1893 first at Am Hobbio (south of Dekoa) and then at Legaroua with only 2,000 horses. Ashimi fled north of the Komadougou Yobe from where he may have tried to negotiate with Rabih; but he was assassinated at the instigation of his nephew Kyari, who then became shehu and decided to fight Rabih. Rabih met Kyari at Gashegar, a two days' walk from Kukawa, the capital of Borno; Kiyari defeated Rabih and captured his camp. The following day Rabih gathered his forces, and ordered 100 lashes be given to all his bannermen, including his own favored son Fadlallah. Only Boubakar, who had fought bravely, was spared. Then he ordered a victorious counter offensive; Kyari, who had refused to flee, was captured and beheaded. As for the capital city, Kukawa, it was plundered and razed to the ground. After the killing of Shehu Kyari in 1894, members of the El Kanemi Dynasty dispersed all over the region. One group fled to Damagaram, others to Kano, some to Kanem, another to Mandara, the remaining went into hiding inside Borno. Rabih later sent an invitation to the members of the Dynasty to come live with him in Dikwa, twenty three members including two Shehus, Abubakar Garbai and Umar Sanda Kiarimi, accepted it. Rabih made Dikwa his capital, and there built a palace which was to win later the admiration of the French governor Émile Gentil. Local legend says that during construction there was a shortage of water, and blood was substituted to mix with sand for its walls.
Борноның әміршісі (18931900)
Әскерін жаңғыртуды қалап, Рабих 1895 жылы Йоло мен Ибидегі Корольдік Нигер компаниясымен келісімге қол жеткізуге тырысты, бірақ сәттіліксіз аяқталды. Ол 1896 жылы Компаниямен қақтығысуды бастады, ал келесі жылы Каноға жорыққа шықты. Оның вассалы Мұхаммед әл-Сенуси Дар-әл-Кутиде Бахр-Аук пен Убанги өзені арасында Нделе бекінілген қаласын құрды, оны сенуситтер 1911 жылға дейін бақылады. Жеті жыл бойы Рабих Борно империясының шехуы болды және бұрын 16 ғасырдағы феодалдық құрылымдарын сақтап келген тоқыраған империяны қайта жандандыруға көп күш сарп етті. Рабих вассал сұлтандарды өз орнында қалдырды, бірақ оларды өзінің лейтенанттарына бағындырды, олардың көпшілігі онымен бірдей араб судандықтары еді. Ол шариғатқа негізделген заң кодексін қабылдады, бюджет құру арқылы салық салуды реттеді, Борноға әскери диктатураны орнатып, отаршылдық державалардың назарын аударды. Эмиль Джентиль Рабихтың Борнодағы реформалары туралы қызығушылықпен айтты; олар кейіннен оған Чад аумағын ұйымдастыруда шабыт берді. Оның қатыгездігі туралы көп әңгіме болды (мысалы, ол бір кезде өзінің бір кәнизасын Рабихтің махаббатын алуға арналған талисманды сақтағаны үшін және оны түсіндірген марабпен бірге өлімге кесті); немесе ол кешкі уақытта Әлиді, оның ерліктерін жырлаған ақынды тыңдап отыратын. Ең маңыздысы, Рабих құлдарды тонау және тұтқындау үшін үнемі рейдтер ұйымдастырды; бұл 1526 жылы Лео Африкан сипаттаған Борно сұлтандарының дәстүрлі ісіне оралу болды. Оның вассалы Махди әс-Сенуси жыл сайын 1500-2000 құлды экспорттаған, бұл өлім-жұлымдар мен басқа да шығындарды есепке алмағанда. Рабаның көрсеткіштері одан да жоғары болуы керек.
Wanting to modernize his army, Rabih attempted in 1895 to make an accord with Royal Niger Company in Yola and Ibi so to obtain gunpowder and ammunition, but without success. He started confronting the Company in 1896 and the following year even started marching on Kano, while his vassal Muhammad al Senussi in Dar al Kuti founded a fortified capital, Ndele, between Bahr Aouk and the Ubangi River, which the Senussites held until 1911. For seven years Rabih was shehu of the Borno Empire, and spent much effort to reinvigorate a decadent empire that had until then maintained the same feudal structures it had in the 16th century. Rabih kept the vassal sultans in place, but subjected them to his lieutenants, who were mostly Arab Sudanese like he was. He promulgated a legal code based on sharia, rationalized taxation through the creation of a budget, imposed on Borno a military dictatorship, which aroused the attention of the colonial powers. Émile Gentil was to speak of Rabih's reforms in Borno with a certain degree of interest; they would later inspire him in organizing the territory of Chad. Much is told about his brutality (for example, he once had one of his concubines executed because she kept a talisman designed to obtain Rabih's love, and with her the marabout who had deciphered the talisman); or about the evenings he passed listening to Ali, the poet who sang his exploits. More importantly, Rabih launched a regular series of razzias to plunder and capture slaves; this was a return to the traditional activity of the sultans of Borno, which had been described in 1526 by Leo Africanus. It is estimated that 1,500–2,000 slaves were exported every year by his vassal Mahdi as Senoussi, excluding the deaths, casualties, and other losses he inflicted. The totals for Rabah must have been much higher.
Француздармен тікелей қақтығыс (1899-1900)
1899 жылы Рабихтың қол астында 10 000 жаяу және атты әскер болды, олардың барлығы мылтықпен жабдықталды (көбінесе ескірген, бірақ 400-і жаңа үлгідегі мылтықтар еді), сондай-ақ, найза немесе садақпен қаруланған көптеген қосымша әскерлер де болды. Ол Баггара және Карнак Логонеде гарнизон орналастырды. 1899 жылы Рабих Декоада француз саяхатшысы Фердинанд де Бегальді қабылдады. Олардың арасындағы әңгімелер дұрыс бағытта болмады, нәтижесінде Бегаль тұтқындалды. 17 шілдеде Франция Рабихке қарсы жіберген лейтенант Бретонне, Шари өзенінің жағасында, қазіргі Сарх қаласының маңындағы Тогбао шайқасында көптеген әскерлерімен бірге қаза тапты. Бұл жеңістен Рабих үш зеңбірек алды (кейін француздар оны Куссериде қайта басып алды) және Дикоада қалдырған ұлы Фадлаллаға Бегальді дарға асуға бұйрық берді. Жауап ретінде, Габондан келген француз армиясының колоннасы, Эмиль Джентиль басқаруымен және Leon Blot пароходының қолдауымен, жыл соңында Кунода Рабихпен кездесті. Француздар жеңіліске ұшырағанымен, бұл оларға Куссериді басып алуға кедергі болмады. Бұл жерде олар Алжирден келген Лами колоннасымен және Нигерден келген Жоалланд Мейниер колоннасымен бірікті. Лами біріккен күштерге басшылық етті. Джентиль 1900 жылдың сәуір айында Канемге келгеннен кейін ғана Дикваның «неміс» Борносына қарасты екенін түсінді. Демек, француз әскерлері халықаралық келісімге сәйкес Дикваға кіре алмайды. Джентиль Багирми сұлтаны Гварангқа Шейху Умар Кураға хат жазып, Рабихтың оның аумағына жасаған шабуылына шағымдануын және Шейхудан көмек сұрауын ұсынды. Шейху француздық нұсқаулар бойынша Рабихке шабуыл жасауға жеткілікті күші жоқ екенін мәлімдеді. Ол содан кейін Гваранг пен оның одақтастары, француздарға Борноға кіріп, Рабихты жеңуге рұқсат берді. Осылайша, Джентиль Борно билеушісінен Дикваны басып алуға заңды шақыру алды. Рабих пен француздар арасындағы соңғы шайқас 1900 жылдың 22 сәуірінде өтті. Француз күштері 700 сарбаздан, сондай-ақ одақтас Багирми сұлтандығынан берілген 600 мылтықшы және 200 атты әскерден тұрды. Француздар үш колоннамен Куссериден шығып, Рабихтың лагеріне шабуыл жасады. Шайқаста қолбасшы Лами қаза тапса да, Рабихтың әскері жеңіліп, Шари өзенінен қашып бара жатқанда Рабих та қаза тапты. Рабихтың ұлы Фадлалла сол кезде Логонда болды. Әкесінің қазасын естіген соң, ол Дикваға оралып, әкесінің мүліктерін және қалған отбасын жинады. 5000 әскермен ол оңтүстікке шегінді, ақырында Копчиде, кейін Адамава әмірлігіндегі Мубиде қоныстанды. Ол біраз уақыт тынығып, содан кейін Килбаға көшті. Сол жерден ол Ибидегі британдық «резидент» Хьюбиге хабар жіберіп, британдықтардан өзін Борноның билеушісі ретінде тануын сұрады. Британдықтар майор Макклинтокты Фадлалланы тану мәселесі бойынша сұраққа тартты, майор оған әсер етіп, оны дереу тануды ұсынды. Бірақ Жоғарғы комиссар Фредерик Лугард Ұлыбританияға демалысқа кеткендіктен, тану кешіктірілді. Фадлалла Дикваны Шейху Әбубакар Гарбайдан қайтарып алу үшін күш жіберді. 1901 жылдың 23 тамызында Шейху әскерлері, бірнеше француз әскерлерімен бірге Гуджбаға аттанды, онда олар шайқасып, Фадлалланы өлтірді.
In 1899 Rabah had at his disposal 10,000 men among infantry and cavalry, all provided with rifles (mostly obsolete, except for 400 rifles of newer make), plus a great number of auxiliaries equipped with spears or bows. He kept garrisons at Baggara and Karnak Logone. In 1899, Rabih received in Dekoa the French explorer Ferdinand de Béhagle. The discussions between them degenerated, and Béhagle was arrested. On July 17, Lieutenant Bretonnet, who had been sent by France against Rabih, was killed with most of his men at the battle of Togbao, at the edge of the Chari River, in present day Sarh. Rabih gained three cannons from this victory (which the French recaptured at Kousséri) and ordered his son Fadlallah, whom he had left in Dikoa, to hang Béhagle. In response, a French Army column, proceeding from Gabon and led by Émile Gentil, supported by the steamboat Leon Blot, confronted Rabih at Kouno at the end of the year. Even if the French were repulsed with losses, this did not prevent them from continuing and taking Kousséri. Here, they combined with the Lamy column, which had arrived from Algeria, and the Joalland Meynier column, which had marched from Niger. Lamy assumed command of the combined forces. It was only after Gentil arrived in Kanem, in April 1900, did he realise that Dikwa was in "German" Borno. Meaning the French troops will not be able to enter Dikwa because of international convention. Gentil decided to get the Sultan of Baghirmi, Gwarang, to write to Shehu Umar Kura a letter complaining about Rabih's aggression in his territory and to ask the Shehu for aid. The Shehu then replied him, under the instruction of the French, that he himself did not have enough capabilities to attack Rabih. He then authorised Gwarang and his allies, the French, to enter Borno to defeat Rabih. Therefore, Gentil gets his legal basis for an invasion of Dikwa by getting a legitimate invitiation from the ruler of Borno. The final showdown between Rabih and the French took place on April 22, 1900. The French forces consisted of 700 men, plus the 600 riflemen and 200 cavalry provided by the allied Sultanate of Baghirmi. Leaving Kousséri in three columns, the French attacked Rabih's camp. Although the commander Lamy was killed in the ensuing battle, Rabih's forces were overwhelmed and, while fleeing across the Chari River, Rabih was killed. Rabih's son, Fadl Allah, was in Logone at the time of his death. On learning of his father's death, he returned to Dikwa and collected his father's belongings and remaining family. With an army of 5,000, he retreated south, eventually settling in Kopchi then later Mubi in the Adamawa Emirate. He rested there for a bit then he moved to Kilba. From there, he sent a message to a British "Resident", Hewby, at Ibi asking the British to recognise him as the Ruler of Borno. The British sent Major McClintock to interview Fadl Allah regarding the recognition and the Major was impressed with him, recommending he be recognised without delay. But the High Commissioner, Frederick Lugard, had gone on leave to Britain, meaning the recognition would be delayed. Fadl Allah sent a force to retake Dikwa from Shehu Abubakar Garbai. On August 23, 1901, the Shehu's troops, with a few French troops, marched to Gujba where they fought and killed Fadl Allah.