Теңіз жағасындағы ойыс су алабы

Кіріспе

Мұхитпен немесе көлмен байланысты судың жағалаудағы су айдыны – географиялық ерекшелік.

Шығанақ – мұхит, көл немесе басқа шығанақ сияқты үлкен су айдынына тікелей қосылатын, жағалаудағы ойыс су алабы. Ірі шығанақтар көбінесе шығанақ, теңіз, бұғаз немесе шаға деп аталады. Бұлақ – кішкентай, дөңгелек пішіндес шығанақ, кіреберісі тар. Фьорд – мұздықтардың әсерінен пайда болған сопақ түріндес шығанақ. Суға батып кеткен аймақтарды, мысалы, жойылған шығанақтарды немесе тұщы су орталарын сипаттау үшін «көлденең ойыс» термині де қолданылады. Шығанақ өзеннің сағасы болуы мүмкін, мысалы, Чесапик шығанағы – Сусквеханна өзенінің сағасы. Шығанақтар бір-біріне кіріктірілген болуы мүмкін; мысалы, Джеймс шығанағы – Канаданың солтүстік-шығысындағы Гудзон шығанағының бір тармағы. Бенгал және Гудзон шығанақтары сияқты үлкен шығанақтардың теңіз геологиясы әртүрлі болуы мүмкін. Шығанақты қоршаған жер көбінесе желдің күшін азайтып, толқындарды тосқауылдайды. Шығанақтардың жағалау сипаттамалары басқа жағалаулармен салыстырғанда сан алуан болуы мүмкін. Кейбір шығанақтарда жағажайлар бар, олардың «жоғарғы бөлігі көлбеу, ал алдыңғы жағы кең, тегіс террасамен сипатталады». Шығанақтар адамның қоныстану тарихында маңызды рөл атқарды, өйткені олар балық аулау сияқты теңіз ресурстарына оңай қол жеткізуге мүмкіндік берді. Кейіннен олар теңіз саудасының дамуында маңызды болды, себебі олар ұсынып тұрған қауіпсіз тіреуіштер порттарды таңдауға ықпал етті. efn|"Осы Конвенция мақсатында шығанақ – бұл аузының еніне пропорционалды тереңдікке енген, құрлықтағы суларды қамтитын және жағалаудың жай қисықтығынан гөрі көбірек болатын анық белгіленген ойыс. Дегенмен, егер ойыстың ауданы оның аузы арқылы жүргізілген диаметрі жартылай шеңбердің ауданына тең немесе одан үлкен болса ғана, ол шығанақ деп есептеледі. Өлшеу үшін ойыстың ауданы – ойыстың жағалауындағы төмен су белгісі мен оның табиғи кіреберіс нүктелерінің төмен су белгісін қосатын сызық арасындағы ауданды қамтиды. Егер аралдардың болуына байланысты ойыстың бірнеше аузы болса, жартылай шеңбер әр түрлі ауыздардың ұзындықтарының қосындысына тең сызық бойынша жүргізіледі. Ойыстағы аралдар ойыстың су кеңістігінің бөлігі ретінде қарастырылады."

A bay is a recessed, coastal body of water that directly connects to a larger main body of water, such as an ocean, a lake, or another bay. A large bay is usually called a gulf, sea, sound, or bight. A cove is a small, circular bay with a narrow entrance. A fjord is an elongated bay formed by glacial action. The term embayment is also used for , such as extinct bays or freshwater environments. A bay can be the estuary of a river, such as the Chesapeake Bay, an estuary of the Susquehanna River. Bays may also be nested within each other; for example, James Bay is an arm of Hudson Bay in northeastern Canada. Some large bays, such as the Bay of Bengal and Hudson Bay, have varied marine geology. The land surrounding a bay often reduces the strength of winds and blocks waves. Bays may have as wide a variety of shoreline characteristics as other shorelines. In some cases, bays have beaches, which "are usually characterized by a steep upper foreshore with a broad, flat fronting terrace". Bays were significant in the history of human settlement because they provided easy access to marine resources like fisheries. Later they were important in the development of sea trade as the safe anchorage they provide encouraged their selection as ports. efn|"For the purposes of this Convention, a bay is a well marked indentation whose penetration is in such proportion to the width of its mouth as to contain land locked waters and constitute more than a mere curvature of the coast. An indentation shall not, however, be regarded as a bay unless its area is as large as, or larger than, that of the semi circle whose diameter is a line drawn across the mouth of that indentation. For the purpose of measurement, the area of an indentation is that lying between the low water mark around the shore of the indentation and a line joining the low water mark of its natural entrance points. Where, because of the presence of islands, an indentation has more than one mouth, the semi circle shall be drawn on a line as long as the sum total of the lengths of the lines across the different mouths. Islands within an indentation shall be included as if they were part of the water area of the indentation."

Құрылу

Бұғаулардың пайда болуының әртүрлі жолдары бар. Ең ірі бұғаулар тектоникалық плиталардың қозғалысы арқылы қалыптасқан. Пангея суперконтиненті қисық және тірелген жарықтар бойымен бөлінген кезде, континенттер бір-бірінен алыстап, үлкен бұғаулар қалдырды; олардың ішінде Гвинея шығанағы, Мексика шығанағы және әлемдегі ең үлкен бұғау – Бенгал шығанағы бар. Бұғаулар өзендер мен мұздықтардың жағалауды тозуының нәтижесінде де пайда болады. Мұздықтан пайда болған бұғау – фьорд деп аталады. Риялар өзендермен жасалады және көлбеу беткейлерімен ерекшеленеді. Жұмсақ тау жыныстары жылдам тозып, бұғауларды құрайды, ал қатты тау жыныстары баяу тозып, мүйістерді қалдырады.